monda lingvo

monda lingvo

viernes, 12 de enero de 2024

 Frandinda Nederland-lingvuja muziko (I)

Antaŭvortoj

Muziko estas io grava por multaj homoj. Jes ja. Ankaŭ mi ege ŝatas muzikon. Mi ŝatas kanti, lernis solfeĝon kaj amatore ludas iom da kelkaj instrumentoj, kvankam mi scias ke mia talento estas tro, tro baza en tiu ĉi afero. Do, mi prefere aŭskultadas tion, kion aliaj homoj faras. Kaj mi aŭskultas muzikon el multaj diversaj stiloj. Tre eble, tiuj kiuj plej plaĉas al mi estas la t.n. simfonia roko kaj ĵazo. Tamen, mi ankaŭ ĝuas la aŭskultadon de kantaŭtoroj, klasikaĵoj kaj popolaĵoj, eĉ se kreitaj por dancado. La temo kiun mi pritraktos en tiu ĉi verketo estas iom specifa: ni vidu kial kaj kiel mi alvenis al ĝi. Vivo turniĝas kaj turniĝas...

Kiam mi  estis adoleskanto kaj junulo mi konatiĝis kun Nederlando. Mi renkontis el-tieajn amikojn apud mia urbo en Hispanio, mi vojaĝis kun ili al Nederlando, kie mi restis kelkajn mallongajn periodojn tra kelkaj jaroj. En iu momento, komence de la 90-aj, mi eĉ pensis serĉi laboron kaj resti tie definitive. Fine, tio ne okazis kaj mia vivo daŭre disvolviĝis sude de Hispanio. Dum tiuj miaj junaĝaj kontaktoj kun Nederlandanoj mi ekkonis pri la landaj historio, moroj, kuirartaĵoj, urboj, pejzaĝoj kaj ankaŭ iom baze sufiĉe pri la lingvo. Tamen, mi apenaŭ aŭskultis la tipan landan muzikon, tre eble pro tio, ke la influo de la ĉirkaŭantaj “grandaj” kulturoj (franca, germana, foje hispana kaj itala, sed, ĉefe, angla) malhelpas tion, ke iu eksterlandano eĉ konsciu kaj sciu ke ja ekzistas propra Nederlanda kulturo kaj muziko.

Multajn jarojn poste, mi tuthazarde revenis al la sfero de Nederlando, sed ĉi-foje pere de interreto, tiu magia ilo kiu ebligas onin kontakti kun la tuta mondo. Mi hazarde aŭskultis unu kanton (nome Engelbewaarder, versiigita de Marco Schuitmaker) kaj mi tiom ŝatis kaj la muzikon kaj la filmeton, ke mi daŭrigis la serĉadon -kaj ĝuadon- de la Nederlanda moderna muziko. Post kelkaj monatoj de esplorado, mi ekpensis iom verki en Esperanto pri tiu tre nekonata afero; nekonata almenaŭ de la mondo kiu fluas ekster Nederlando, Belgio kaj ties proksimaj regionoj.

Mieke kaj Vader Abraham , ĉ.1975

La baza stilo kiun mi pritraktos estas tiu nomata Levenslied (t.e. vivo-kanzono), kiu fakte estas branĉo de la pli ĝenerala germana Schlager, kiu havas siajn radikojn en la 19-a jarcento. Tamen, direndas ke la influo de la franca chanson estas konsiderenda. Ĝenerale, temas pri melodiecaj, malkompleksaj, bongustaj kaj -unuavide- gajaj muzikaj pecoj, kutime facile danseblaj. En Nederlando aperis ankaŭ alia ĝenro pli specifa, nome smartlap (tristo-tuko), kiu fakte estas vivo-kanto kun pli melankolia kaj trista temo. Tion ni vidos en postaj paragrafoj. 

Tiu muzika ĝenro Schlager (elp. ŝlager, germana vorto por “frapo, sukceso”, radiko uzata por la Esperanta "ŝlagro") sterniĝis historie tra multaj nord-Eŭropaj landoj, precipe tiuj ĝermanaj kaj skandinavaj, inkluzive de Finnlando. En ĉiu lando la stilo disvolviĝis laŭ siaj propraj trajtoj, kaj ĉiu el ili meritus sian propran esploradon. Kompreneble, la temo povas atingi enormajn dimensiojn kaj, do, mi devas starigi limojn al tiu ĉi mia artikolo, kiun mi pretendas pli ol recenzo, sed malpli -multe malpli- ol enciklopedio... Pro tio, mi klarigas tion, ke:

- Mi limiĝos al Nederland-lingva muziko, ekde ĉirkaŭ 1965. Tio inkludas muzikon el Nederlando kaj Belgio, sed ne tian kantatan en aliaj regionaj lingvoj, kiel la frisa, la franca kaj la germana; ankaŭ ne en la Limburgaj dialektoj. Certe, foje oni mencios iun detalon aŭ datenon pri kantoj  faritaj en tiuj aliaj lingvoj, sed nur kiam ekzistos rekta rilato al la specifa nederlanda kanto pritraktita en iu konkreta punkto (ekz. versioj “el” aŭ “al” alia lingvo aŭ regiono).

Marco Borsato 

- Kvankam Levenslied estos la bazo de mia esplorado, mi ankaŭ prezentos aliajn stilojn uzatajn en la Nederlanda areo. Ĉar, fakte, ekzistas tre interesaj ensembloj kaj artistoj kiuj ne komponas aŭ kantas specife vivo-kantojn, sed kiuj estas ja parto de la popola kaj populara muziko de la regiono. Ekzemple, estas neeviteble iom profunde paroli pri Marco Borsato aŭ pri la ensemblo Bløf.

- Kvankam en Nederland-lingvujo ekzistas dekoj da tre bonaj unuopaj artistoj kaj grupoj de ĵazo, simfonia-progresiva roko kaj eĉ de peza roko, mi ne pritraktos ilin. La kialo estas simpla: ili (preskaŭ ĉiuj; eĉ povas esti ke ĉiuj ) uzas la anglan lingvon kaj por la titoloj de iliaj komponaĵoj kaj por iliaj eventualaj kantadoj. Do, laŭ mi, tiuj artistoj apartenas al la anglalingva kulturo. Tamen, en la kampo de progresiva roko, mi volas mencii almenaŭ du el tiuj ensembloj, kiujn mi ege ŝatas kaj aprezas: Kayak kaj Ekseption. 

- Pere de tiu ĉi artikolo, mi proponas bazan enkondukon al la afero. Do, principe, mi ne tro emfazos aŭ pridetalos datenojn rilate al naskiĝ-datoj kaj naskiĝlokoj de la artistoj, eldon-datoj de ĉiu kanto, komponistoj de la muzikaĵoj kaj la tekstoj, ktp. Cetere, tial ke en tiuj stiloj la baza unuo estas la unuopa kantaĵo, ne gravas la albumo kie ĝi inkluziviĝas ĉar, fakte, tre ofte okazas ke temas pri novaj versioj, re-registraĵoj, duetoj, ktp. 

- Mi ne celas elĉerpi la aferon. Do, multaj artistoj ne estos menciitaj de mi. Estas dekoj da miloj da kantoj kaj estas centoj da bonaj artistoj, kaj en la estanteco kaj en la pasinteco. Sed, kiel dirite, mi nur celas prezenti ĝeneralan enkondukon, por tiuj homoj kiuj neniam aŭskultis tian muzikon. Eble ili iĝos iom scivolemaj pri la afero kaj ĝin iom ĝuos iun tagon. Muziko kantata en “malgrandaj” lingvoj meritas iom da atento. Kaj estas por la mondo -tiu amikema mondo pri kiu mi revas- ke mi esperantigas mian esploradon. 

Fine, mi volas ion rimarkigi: tiu ĉi artikolo estos verkita, trankvile, senhaste, dum longa tempo, peco post peco, ĉapitro post ĉapitro, en procezo kiu, tre eble, daŭros longan tempon, eble monatojn. Entute, la artikolo enhavos du ĉapitrojn aŭ partaĵojn. En la unua parto aperos la antaŭvortoj, la plej popularaj kantoj kaj baza sciigado pri la diversaj stiloj. Siavice, la dua parto (kiu specife pritraktos Levenslied-on) montros kronologian prezentadon de la artistoj kiujn mi konsideras plej gravaj, kune kun iliaj bazaj biografioj. Mi deziras forĝi la artikolon lante, lernante prie iom pli ĉiutage, aldonante novajn datenojn al partoj jam skribitaj, ktp. Mia celo estas ĝui tiun muzikon kaj esperantigi miajn impresojn pri la temo, kiel amatora aŭskultanto kaj fervora esperantisto.

La ensemblo De Dijk, en 2021


-------------------------------------------------------------------------

1.-  Ege konataj kaj popularaj kantoj

Ne estas facile al mi elekti pere de kiu punkto komenci tiun ĉi esploron. Ĉu kronologie? Ĉu laŭ tiuj kantoj plej popularaj... aŭ eble laŭ tiuj plej ŝatataj de mi? Ĉu per la plej interesaj kantistoj, muzikistoj? Ĉu laŭ la diversaj stiloj...? 

Post longa pensado, mi decidis komenci ĝin per la prezentado de tiu aro da kantoj kiuj plej surprizis min, ĝojigis min, tiuj kiujn mi plej ofte zumas. Eble la leganto povos tiam iri al interreto, aŭskulti unu el tiuj pecoj kaj interesiĝi pri la afero. Male, eble la leganto tute ne ŝatos tian muzikon, kaj ne plu daŭrigos la legadon. Aŭ povas esti, ke li/ŝi (ri) daŭrigos la legadon serĉante aliajn detalojn (historiajn, kulturajn, ktp). Sed ne gravas kio okazos. Jen miaj plej ŝatataj -kaj samtempe ege popularaj- kantoj nederlandlingvaj, preskaŭ ĉiuj surbendigitaj post 1965.

1.- Engelbewaarder (Gardoanĝelo)

La originala versio estis surbendigita de la belga kantistino Mieke Gijs, kiu suferis trafikan akcidenton sed, mirakle, postvivis ĝin, kvankam ŝi pasigis iom da tempo en la hospitalo por sia resaniĝado. Mieke atribuis sian savadon al iu “gardo-anĝelo”. Surbaze de tiu historio, ŝia amiko, komponisto kaj kantisto Pierre Kartner (alinome Vader Abraham) skribis la kanton. Publikita en 1976, ĝi apenaŭ atingis sukceson. En 2012 la kanto estis republikigita, sed denove atingis malgrandan sukceson. Tiam, en 2022, la kantisto Marco Schuitmaker faris version, pli danceblan kaj ritman, kaj tiam alvenis neatendita ega furoro tra Nederlando. Kelkaj dekoj da novaj versioj far aliaj multaj artistoj estis faritaj dum la postaj monatoj. Mieke aprobis kaj benis tiun okazon kaj dankis kaj gratulis Marco-on pro lia sukceso. 


2. Daar in dat kleine café aan de haven (Tie, en tiu eta kafejo havena)

Ĉi tiu kanto estas speco de himno, ĥore kaj ĝoje kantata tre ofte en okazoj kiam Nederlandanoj unuiĝas. Ĝi estis komponita, kantita kaj registrita de Vader Abraham kaj publikigita en 1975. Tre eble temas pri la plej versiigita Nederlanda kanto en la mondo, ĉar almenaŭ dudeko da versioj en aliaj lingvoj estis registritaj. Eble la plej famaj estas tiuj de Joe Dassin (Le café des Trois colombes) kaj de Peter Alexander (Die kleine Knape). La teksto parolas pri la etoso kiun oni trovas en eta kafejo kie kuniĝas homoj post dura labortago, kafejo kie “kiom da mono vi havas kaj kiu vi estas, tute ne gravas”. Ankaŭ en la Nederlanda lingvo aperis multaj registraĵoj, i.a. tiu de John de Bever en 2016, kiu prezentas pli gajan, bruan kaj danceblan ritmon ol la lanta milda ritmo de la originalo.

3.- Zij  (Ŝi)

Registrita kaj publikigita en 2002 de Marco Borsato, eble la plej fama kaj furor-vendanta kantisto en la lando dum la lastaj 30 jaroj. Temas pri tre romantika peco, kiu enhavas fragmentojn pli dramaj kaj laŭtaj, ene de tuto kiu impresas pro ĝiaj mildo kaj samtempa forto, ankaŭ en la instrumentaj bazoj. Zij estis komponita de la kutima produktoro de Borsato, nome John Ewbank kaj, kiel kuriozaĵo, ni diru ke ekzistas versio en la Afrikansa lingvo (ĉi-kaze, kantata de virino kaj kun la titolo Hy, t.e "li").

4.- Huilen is voor jou te laat (Plorado estas por vi to malfrua)

Simpla bela melodio surdiskigita en 1970, fare de junulara ensemblo, kies nomo estis Corry en de Rekels (“Corry kaj la Friponoj”). Eble ne temas pri ilia plej bona kreitaĵo, tamen mi enmetas ĝin en tiu ĉi listo pro la granda vendo-sukceso atingita, kio igis ĝin parto de la Nederlanda muzika historio. La kantistino, Corry Konings, baldaŭ komencis sian propran unuopan karieron, kun sufiĉe granda sukceso tra sia vivo. 


5. Wat zou je doen? (Kion vi farus?)

Peco ege ŝatata de mi, pro ĝia forto, altir-hoko kaj sona allogo, atingitaj pere de granda kontrasto inter la strofaj kaj la refrenaj partoj. La refreno estas ja kantata -homamasa ĥore- per preskaŭ kriantaj voĉoj kaj iom nedeca lingvaĵoj. Bløf estas bando kreita en 1992 de la basgitaristo Peter Slager en la regiono Zeeland, sud-okcidente de Nederlando. Bløf estas tre respektata ensemblo, kiu ankaŭ kunlaboris kun aliaj gravaj eksterlandaj artistoj. La bando ankoraŭ ekzistas hodiaŭe, post kelkaj modifoj en ĝia anaro. 

6. Donkere dagen (Obskuraj tagoj)

Jen tipa bela melankolia vivokanto, kun agrablaj mildaj strofoj kaj orel-flata refreno. La teksto rakontas pri manko de amo kaj soleco. Registrita en 2016 de Sieneke, juna kantistino el Nejmego, kiu partoprenis kaj venkis ĉe kelkaj televidaj konkursoj.

7.  Telkens weer (Ĉiufoje denove)

Tiu ĉi kantaĵo apartenas al la sona bendo de la filmo Rooie Sien (Ruĝhara Sien, 1975), kie ĉefrolas kaj kantas Willeke Alberti, kantistino kaj aktorino naskiĝinta en 1945, kaj filino de la ankaŭ grava kantisto kaj aktoro Willy Alberti. Telkens weer estas elstara melankolia muzika komponaĵo, kun impona drameca interpretado, kiu meritas esti inter tiuj plej belaj kaj kortuŝaj iam aŭskultitaj de mi. 



8. ’k heb je lief (Mi amas vin)

Duonskribita, registrita kaj publikigita de Paul de Leeuw en 1997, tiu ĉi kanto pri-ama havas multajn versiojn, faritajn de multaj diversaj artistoj. Mi rekomendas tiun faritan de la junuloj kaj produktoroj de la televida Belgia programo #LikeMe, kune kun la filmetoj kiuj akompanas ĝin. Altnivela, delica, frandinda prezentado.

9. Goeie morgen, morgen (Bonan matenon, matenon)

Tiu ĉi gajiga kanto reprezentis Belgion ĉe la Eŭropa Festivalo de 1971. Ĝi estis surbendigita kaj daŭre surscenigita de la belga duo Nicole & Hugo. Ankaŭ ĉi-kaze, mia plej ŝatata versio estas tiu farita de la gejunuloj de LikeMe. Gustuminda.

10. Zullen jij en ik wat drinken gaan (Ĉu vi kaj mi iru ion trinki)

Surdiskigita de la kantistino Tamara Tol en 2022, temas pri ege sprita, altkvalita komponaĵo, kun tre orel-plaĉa refreno. La tuto ege memorigas pri la stilo diskonigita de la svedoj ABBA. La fina rezulto estas laŭdinda, kaj pruvas ke ne necesas la angla lingvo por atingi tiajn kvalitaĵon. 

11. Afscheid van een vriend (Adiaŭo de amiko)

Peco publikigita de la belga ensemblo Clouseau en 1992. Temas pri aflikta kanto pri la malapero/forpaso de amiko. Daŭre surscenigita de tiu brava grupo (kies nomo devenas el la fama fikcia inspektoro Clouseau). Aŭskultinda estas ankaŭ la versio farita de la belga kantistino Dana Winner. Ne estas facile al mi elekti kiun version estas pli aminda.


12. Zomertijd (Somer-tempo)

Jen ekzemplo de kunlaborado inter Vader Abraham kaj unu el liaj disĉiploj, ĉi-kaze la tiu-momente tre juna belga kantistino Mieke. Simpla bela komponaĵo pri la beleco de la someraj tagoj, kantita duete. La postan jaron ili surbendigis analogan pecon pri vintro (Wintertjd is de mooiste tijd; Vintro estas la plej bela tempo), kiu konsistis en la sama melodio, sed kun vintro-rilata teksto.

13.- Eviva España (kaj vivu Hispanio)

Komponita kaj surbendigita en Belgio en 1971, interpretita unuavice de la belgino Samantha, tiu ĉi kanto atingis egan internacian sukceson, kaj estis versiigita en multaj lingvoj, kompreneble ankaŭ en la hispana far Manolo Escobar. En Hispanio  ĝi estas iome konsiderata kvazaŭ la dua oficiala himno de la lando...

14. ’t Is moeilijk bescheiden te blijven (Estas malfacile resti modesta), surbendigita en 1981 de la Roterdama poeto kaj muzikisto Peter Blanker. Fakte, temas pri versio de kanto farita de la usona kantisto Mac Davis, sed mi decidas ĝin enmeti en tiu ĉi listo pro la granda resono kiun ĝi okazigis en Nederlando. La teksto, sprite satira kaj ŝerca, rakontas pri la problemoj havataj de iu homo kiu konsideras sin tiel talentoplena, ke foje lia vivo iĝas malfacile vivebla, ĉirkaŭata de “normalaj homoj”. 

15.- Zet de tijd stil (haltigu/silentigu la tempon) publikigita en 2001 de la tre malordinara ensemblo Pater Moeskroen. Temas pri speco de himno -belega himno- kiu pritraktas la neceson kapti la ĉiutagajn momentojn kaj profiti tion kion ni ĉiutage havas apud ni. Se foje oni povus haltigi la tempon...

16.- Als ik de golven aan het strand zie (Dum mi vidas la ondojn en la plaĝo), registrita de Ria Valk en 1965. Temas pri la tipa kanto de la jaroj 60-aj, gaja, orel-plaĉa, facila, sed samtempe plena je orel-allogo kaj ritmo-hoka. Ria Valk estas talenta virino kiu agis kiel kantisto, radia- kaj televida parolisto, aktoro kaj pentristo. Ŝi komencis sian karieron tre junaĝa, kaj aperigis sian unuan albumon en 1961, nur 20 jara. 

17.- (Eble la listo estos iam daŭrigita...)


2.- Pri la diversaj stiloj 

Apudmetante la precipan stilon -pritraktenda en la dua parto de tiu ĉi eseo (nome, vivo-kanto), ni menciu kaj almenaŭ iom diru pri la aliaj stiloj uzataj de la nederland-lingvaj artistoj:

a)Folklora muziko

Same kiel okazas pri la nederlanda progresiva roko kaj pri aliaj stiloj, ankaŭ ĉe la folkloraj kreitaĵoj la plejmulto el la artistoj preferis uzi fremdan lingvon (ĉefe -sed ne nur- la anglan) por iliaj kreitaĵoj. Estas ja esceptoj, kaj tute meritas nian atenton almenaŭ la jenaj ensembloj:

-  Fungus (aktiva 1972-1979). Fungus publikigis kvin albumojn kaj eĉ atingis iom gravan komercan sukceson en kelkaj liaj kantoj, kiel pere de tiu nomata Kaap’ren varen (kapere navigi). Aŭskulteblas en iliaj diskoj tradiciaj nederlandaj kantoj, luditaj per instrumentoj kaj modernaj (elektraj gitaroj, drumoj) kaj tradiciaj (akordiono, violo, mandolino). 



- Wolverlei (aktiva 1977-1981). Ensemblo starigita en Utreĥto, kaj enhavanta membrojn el aliaj antaŭaj grupoj. Iliaj du albumoj estas konsiderataj kiel la pinto de la nederlandlingva folklora muziko. Kiel specimeno, aŭskultu la kanton Drie Zusters (Tri fratinoj) de la albumo de 1981 Wind Tegen (Vento kontraŭa). 

- Pater Moeskroen (elp: muskrun'; aktiva ekde 1986). Tiu ĉi malordinara kaj aparta bando ne estas facile klasebla. Mi enmetas ĝin ene de la grupo pri folklora muziko tre eble pro tio, ke ili kutime uzas tipajn folklorajn instrumentojn, nome akordionon, flutojn, sakŝalmojn. Pater Moeskroen pritraktas ĉiajn aferojn, foje el satira vidpunkto, foje plendeme, sed ankaŭ foje ĝi kapablas krei belegajn komponaĵojn pri la ĉiutagaĵoj. Indas almenaŭ citi la albumojn Aan de macht! (Ek al la povo!; 1991) kaj Heimwee (Hejmsopiro; 2001).


b) Pop-roka muziko

Inter dekoj kaj dekoj da artistoj kaj ensembloj, mi volas enlistigi la jenajn: 

- De Dijk : Amsterdama ensemblo, aktiva inter 1981 kaj 2022. Dum tiuj multaj jaroj ili surbendigis ĉirkaŭ dudekon da albumoj, en tre freŝa, alloga kaj talentoplena roko. Sursceneje kaj diske, ili kutime uzadis instrumentojn kiel akordionon, saksofonon kaj trumpeton. Se vi devas citi nur unu kanton, estu tiu Als ze er niet is (Se ŝi ne estas tie, 1994). Indas aŭskulti ilin. 

- Bløf naskiĝis en la provinco Zeeland (sudokcidente de la lando) en 1992, sub la gvidado de la basgitaristo Peter Slager. Ene de la muziko de Bløf troveblas stiloj diversaj, kiel roko, bluso kaj soŭlo. Ĝis hodiaŭ ili estas publikigintaj 14 albumojn. La unua el ili (Naakt onder de Hemel; Nuda sub la ĉielo, 1995) estis registrita en apenaŭ unu semajno kaj la grupo mem distribuis la ekzemplerojn. Recenzistoj aprezis la diskon kaj ankaŭ la publiko ŝatis ĝin. 

Bløf estas tre aprezata ensemblo eĉ ekster Nederlando, kaj kunlaborado kun alilandaj artistoj estas ofta, ekzemple tiu kun la usona bando Counting Crows kaj la dulingva kanto Holiday in Spain (Ferio en Hispanio). Mi menciu almenaŭ kelkajn iliajn kantojn: Aan de Kust (Ĉe la marbordo), Zoutelande (Sudalando) kaj la jam supre pritratktita Wat zou je doen?(Kion vi farus?)

- Guus Meeuwis & Vagant naskiĝis dum la mezo de la jaroj 90-aj kaj havis ilian unuan sukceson per la kanto Het is een Nacht... (Estas ia nokto...), kiu iĝis speco de himno inter la tiutempa junularo. La ensemblo registris tri albumojn ĝis la jaro 2001, kaj poste Guus Meeuwis komencis sian propran karieron kiel unuopa artisto, ene de kiu li publikigis pli ol dek albumojn.

- Drukwerk estis kreita ĉirkaŭ 1980, surbaze de la Amsterdama kantisto Harry Slinger. Ĝia unua registraĵo, Je loog tegen mij (Vi mensogis al mi) atingis la unuan pozicion en la nederlandaj furor-listoj. Poste alvenis iom longa kariero ĝis 1990, kaj postaj reunuiĝoj. Ĝia stilo situas inter konvencia roko kaj folkloraj influoj. Drukwerk motris grandan kapablon reinventi sin tra la jaroj. 

Drukwerk kun André Hazes (dekstre) en 1982

- Clouseau estas belga ensemblo formita fine de la 80-aj jaroj. Ĝiaj unuaj du albumoj estis publikigitaj en 1989 kaj 1990. Poste, ili registris ankaŭ en la angla, sed baldaŭ decidis ne plu fari tion kaj surbendigas nun en la nederlanda. Clouseau kelkfoje partoprenis en la procezoj por la Festivalo Eurovizio kaj eĉ unufoje ili reprezentis Belgion, en 1991. Clouseau furoris dum multaj jaroj kaj en Belgio kaj en Nederlando, kaj estas daŭre famaj iliaj hom-amasaj koncertoj en la Palaco de Sportoj de Antverpeno. Kelkaj sinsekvaj ŝanĝoj okazis en ĝia anaro ĝis la apero de ĝia lasta KD en 2007. De tempo al tempo ili reunuiĝas por diversaj eventoj.

- Ne eblas dece fini tiun ĉi resumon de la nederland-lingva pop-roka muziko sen mencii la kantiston Marco Borsato. Li estas filo de italo kaj de nederlandino. Li naskiĝis en 1966 en Alkmaro, sed poste li translokiĝis al Italio, kie li vivis dum jaroj. Li gajnis konkurson de kantoj en 1990 kaj surbendigis tri diskojn en la itala lingvo. Sed en 1994 li decidis komenci kanti kaj registri en la nederlanda lingvo, kaj tiam alvenis enorma furoro, kiu daŭris ĉirkaŭ 30 jarojn. Lia unua furor-venda kanto estas Dromen zijn bedrog (Sonĝoj estas trompo, 1994) kaj sekvis multaj aliaj sukcesoj: Je hoeft niet naar huis vannacht (Vi ne devas iri hejmen ĉi-nokte), Zij (Ŝi), De Bestemming (La destino)... ĝis la pli freŝa Hoe het danst (Kiel ĝi dancas, 2019). 

Direndas ke multaj el la kantoj registritaj kaj kantataj de Marco Borsato estas fakte versioj de italaj kantoj, tradukitaj en la nederlandan. Ĉi-afere, menciendas almenaŭ la ege furora Margherita, kies originala itala versio apartenas al Riccardo Cocciante (1976).

Marco estas ja tre talenta kantisto; sed estas menciendaj la imponaj koncertoj kiuj estis organizitaj ĉirkaŭ li, kun elstaraj muzikistoj, belegaj scenejoj kaj stadionoj plenaj je hom-amasoj. La lastatempaj akuzoj pri strupo al ne-plenaĝulino makulas sian karieron, sed Marco Borsato estas, tre eble, la plej grava disko- kaj koncerto-furolulo de Nederlando tra ties tuta historio.


c) Aliaĵoj

- Germanoj en la nederlanda. Estas ja eksterlandanoj (precipe germanoj) kiuj kantis en la nederlanda kaj, tiel, estas parto de la objekto de tiu ĉi eseo. Ekzemple, Dennie Christian, kiu ekde la jaroj 70-aj registris multajn kantojn en la nederlanda kaj kiu tre ofte akompanis al Mieke kaj al aliaj nederland-lingvaj kantistoj. Kaj por ekzemplo ankaŭ la germanino Nicole Hochlog, kiu venkis en la Festivalo de Eurovision de 1982 per la kanto Ein bißchen Friede (Iom da paco) kiu estis baldaŭ versie nederlandigita kiel Een beetje Vrede kaj atingis grandan sukceson. Poste, Nicole registris kelkajn aliajn kantojn en la nederlanda (same kiel en aliaj Eŭropaj lingvoj), inter kiu mi volas citi Vlieg nooit te hoog (Neniam flugu tro alte) kaj Als de bloemen huilen konden (Se floroj povus plori).

(Direndas ke, je la alia flanko de la monero, tre ofte nederlandaj kantistoj kantis kaj registris kantojn en la germana lingvo. La listo estas ja longa: Heintje, Wilma Landkroon, Vader Abraham, Mieke, Frans Bauer, Tamara Tol...)

- #LikeMe estas televida serio por gejunuloj kreita en Belgio, kiu dum jaroj -ekde 2019- furoras en la tuta lando kaj en Nederlando. La junuloj kiuj aktoras en la serio ankaŭ kantas kaj dancas, kaj registris tre belajn versiojn de klasikaj kantoj konataj de la publiko. Ekzemple, la jam menciitaj de mi Ik heb je lief, Goeiemorgen, morgen, Afscheid van een vriend, kaj multaj aliaj. Aldone, kaj la koreografiaĵoj kaj la surscenaj koncertoj meritas ankaŭ gravan laŭdon. Gratulon al ili.




- Famaj koncertejoj

Inter la plej renomaj koncertejoj en Nederland-lingvujo, ni menciu almenaŭ la jenajn:

- Paradiso, en Amsterdamo. Temas pri malnova kerko de la 19-a jarcento kiu -ekde 1968- utilas kiel halo por koncertoj de alternativaj stiloj, kvankam ĝenerale de ciu ajn moderna stilo. Ĝia spaco estas tre malgranda (apenaŭ 1.500 homoj povas ĉeesti), sed ĝia akustiko estas tre bona. Ensembloj tutmonde tre gravaj kiel Rolling Stones, Pink Floyd, U2, ktp, ludis tie. Kaj, kompreneble, ankaŭ ludis tie la plej gravaj nederlandaj ensembloj.

- Ahoy Arena en Roterdamo. Temas pri tegmentita sporta stadiono kiu havas spacon por 16.500 homoj, kaj kie ankaŭ ludas la plej famaj artistoj. Ahoy Roterdamo estis ankaŭ la sidejo por kelkaj gastigadoj de la Festivalo Eurovision.

- Sportpaleis (Sport-palaco) en Antverpeno. Tiu plur-funkcia ejo estis konstruita ĉirkaŭ 1933, kaj ĝi servas kaj por sportaj eventoj kaj por muzikaj koncertoj. Temas pri unu el la plej vizitataj eventejoj de la mondo. Ĝia spaco por publiko dependas de ĉiu okazaĵo, sed kutime ĝi povas gastigi 20.000 homojn. Inter multaj aliaj eventoj, menciendas ke tie okazis dum jaroj la plej gravaj koncertoj de la tre populara belga ensemblo Clouseau. 

- De Kuip (la “Ban-kuvo”), en Roterdamo. Temas pri la futbala stadiono de la klubo Feyenoord de Roterdamo, kiu foje estas uzata por koncertoj. Ĝia spaco por publiko estas je pli ol 50.000 sidlokoj. Marco Borsato prezentis tie siajn plej gravajn koncertojn. Vidu la videojn de tiuj spektakloj; ili ja impresas.

---------------------------------------------------------------------------------------------------


 
















lunes, 1 de enero de 2024

 MANIFESTO POR DEMOKRATIIGI EŬROPON

Eŭropo estos demokratiigita post kiam ĝia oligarĥio estos renversita!

(Por la Ĉefpaĝo, iru al https://pacamondo.blogspot.com/2024/01/cefpago-europo-estas-regata-de.html)



Ŝulde al ĉiuj ĝiaj zorgoj pri inflacio,  migrado, popolismo, klimata ŝanĝiĝo, pandemioj, sekureco kaj terorismo, nur unu perspektivo teruras la povojn de Eŭropo: demokratio! Ili parolas je la nomo de demokratio, sed nur por ĝin nei, ekzorci kaj forigi en la praktika agado. Ili serĉadas koopti, fraŭdi, korupti, mistifiki, uzurpi, manipuli demokration, celante rompi ties energion kaj haltigi ties  kapablojn. 

Ĉar la regado far la Eŭropaj popoloj, regado far popolaj manifestacioj, estas la komuna koŝmaro al:

 · Grandaj teknologiaĵoj, grandaj farmaciaĵoj, bankistoj daŭre savitaj, prifondusaj manaĝeroj, asekuraj entreprenoj, la milita-sekureco industria komplekso, la renaskiĝanta reto de karteloj porĉiame malestimantaj la majoritatojn kaj ties organizitan esprimadon

· Ilia armeo de neelektitaj burokratoj, teknokratoj kaj prem-grupanoj kiuj movas la fadenojn de la registaroj ĝenerale, kaj aparte tiuj de la EU-aj institucioj 

· Politikaj partioj alvokantaj liberalismon, demokration, liberecon, medio-protektadon kaj socialan justecon, ktp, nur por perfidi ĝiajn plej bazajn principojn kiam ili alvenas ĉe povaj postenoj

· Registaroj kies politikoj de socialismo-por-la-financuloj kaj akra aŭstereco por ĉiiuj aliaj homoj ekbruligas indiĝenan popolismon kiun tiuj samaj registaroj pretendas kontraŭstari

· Korporacioj kiuj uzas terminojn kiel “daŭripoveco” kaj “neto nulo” por daŭrigi la tipan “negocoj kiel kutime”, verde-lavante ĝian tutmonda-skalan vandalismon

· Amaskomunikilistaro kiu normaligas misinformadon kaj uzadas timigajn novaĵojn kiel armilojn

Ĉe la kerno de la revigliĝanta aŭtoritatismo, duope “liberala” kaj “popolisma”, kuŝas kulpa trompo: la alte politikema, desupra, opaka procezo por fari decidojn estas prezentata kiel “nepolitika”, “teknika", ”procedura”, “neŭtrala” kaj, jes, “demokratia”. Ĝia vera celo estas malhelpi tion, ke la Eŭropa loĝantaro efektivigu demokratian kontrolon rilate al iliaj komunumoj, laborejoj, medioj, mono, teknologioj kaj influo-povo sur la resto de la mondo. Kruda ekspluatado de homoj, bestoj kaj de nia planedo iĝas la kaŝita celo, la sola motivo, la nura kompaso.

La prezo de tiu ĉi trompo ne estas nur la fino de demokratio, sed ankaŭ la permanenta ekonomia febliĝo, socia stagnado, teknologia retroiro, ksenofobio kaj klimata detruado, jen terura pogranda fiasko de la Eŭropa civilizacio.

Devas esti alia vojo. Kaj ĝi ja ekzistas! Temas pri tiu, kiun la sola “oficiala Eŭropo” kontraŭstaras per ĉiu tendeno de sia aŭtoritatema pens-maniero: iu demokratia revolucio!

Nia movado, DIEM 25, estis formita en Berlino la 9-an de februaro de 2016, cele alvoki al tiu revolucio. Ni alvenadis el ĉiu parto de Eŭropo, kaj el pli malproksime. Ni estas unuigitaj de malsamaj kulturoj, lingvoj, akĉentoj, aliĝoj al politikaj partioj, ideologioj, haŭt-koloroj, genraj identecoj, kredoj, kompetentecoj kaj opinioj pri bona socio. La nura, simpla, radika ideo kiu unuigis nin iĝis la fondado de DIEM25: Eŭropo demokratiiĝos aŭ ĝi diseriĝos!

De tiam, la sukceso de niaj regantoj ĉe la evitado de la Eŭropa demokratiiĝo konfirmis nian antaŭvidon: la Briteliro, la nova eosta-uesta divido kiu emerĝis dum la fendo norda-suda pliprofundiĝis, la malhumana traktado de la rifuĝintoj, la forlasado pri junularo kaj maljunularo, la patriarkeca forigado de la virina kaj GLAT-a rajtoj al mem-difinado kaj libereco, la verda-lavado de la praktikoj faritaj de la industrio pri fosilia fuelo - jen la legaco de la tuteŭropa demokratia malvenko.

Demokratio signifas “regado far la multoj”, kiuj estas, laŭdifine, tiuj pli malriĉaj. Ĝia kontraŭo estas oligarkio, kiu signifas “regado far la malmultoj”, laŭdifine la riĉuloj. Al la Eŭropanoj oni diris ke oni vivas en demokratioj, male al tiuj kiuj, je nia oriento, estas sub la prema polekso de slavaj oligarkioj. Tio estas mensogo. La regado far juro estas - dankinde- pli bone establita en Eŭuropo sed, fakte, la Eŭropanoj loĝas en oligarkiujoj kiuj iam okazigas elektadojn, kies rezultoj estas ignorataj se ili kontraŭfrapas la interesojn de la Eŭropaj oligarkoj.

En la ombro de tiu ĉi bedaŭrinda legaco, DIEM25 estas nun ĝisdatiganta nian radikan simplan ideon: por demokratiigi Eŭropon, la popoloj devas faligi ĝian unuiĝintan oligarkion!


Kiel Eŭropo iĝis sendemokratia zono

Gvidata de la Usona hegemonio kaj subtenata de la landaj indiĝenaj oligarkioj,  la post-milita okcidenta Eŭropo kapitulacis antaŭ kartelo de financaj institucioj kaj pezaj industrioj (poste altirantaj farmo-bienulojn), kies dekomenca celo estis fiksi prezojn kaj redistribui la oligopolajn profitojn pere de burokratio kies bazo estas Bruselo. La emerĝinta kartelo, kaj ties EU-aj administrantoj, timadis la popolajn manifestaciojn kaj disdegnis la ideon pri regado far la popolo.

Pacience kaj laŭmetode, jen procezo pri sen-politikigado de la decido-farado estis efektivigata. La rezulto? Gravaj decidoj de niaj parlamentoj por iu sendemokratia Eŭropa zono estis decidoj kovritaj per ia trempanta pseŭdo-teknokrata fatalismo. Naciaj politikistoj estis malavare rekompencitaj pro ilia komplica konsento. Iu ajn kiu oponas al tiu sen-politikiga procezo estas enklasigita “mal-eŭropeca” kaj traktata kiel minaco por la Eŭropa unuiĝo!

La kreado de la monunuo eŭro montris historian momenton: neniam antaŭe, de kiam kapitalismo enradikiĝis, neniu oligarkio atingis, tiel decide, senigi registarojn de la iloj pere de kiuj esence redistribui enspezon kaj riĉecon. Jen monunua unio de la oligarkoj por la oligarkoj, kie neniu ŝtato rajtas tuŝi ilian pririĉecan akumuladon, jen iu oligarka revo iĝinta vero. La timo de Margaret Thatcher, ke eŭro estis “federacio tra la malantaŭa pordo“, estis tute mismetita. Kial endanĝerigi ilian imunecon disde demokratio pere de la konsiderado de federacia registaro demokratie elektita?

La kraŝo de 2008 ekellasis bankan senbremsan falon por kiu la oligarkia eŭro ne estis fasonita. Kiam la tutmondaj bankistoj unuiĝis por devigi registarojn savi ilin, kontinentaj Eŭropaj registaroj direktiĝis por transdoni la bankistajn perdojn al la plej feblaj Eŭropanoj: socialismo por fibankistoj, akra aŭstereco por la homamasoj. La rezulto? Enorma revigliĝo de la antaŭekzistantaj fendoj inter norda kaj suda Eŭropo, inter orienta kaj okcidenta Eŭropo, inter Bruselo kaj Londono kaj -kompreneble- inter la posedantoj kaj la neposedantoj en ĉiu lando.

Tiel baldaŭ kiel la Eŭropa krizo eksplodis, la Brusela kartelo, la ECB, ĉiuj potencoj de Eŭropo, kune kun la Internacia Mona Fonduso (IMF), sendis armeojn de burokratoj por konfiski la propraĵojn, la pensiojn kaj ĉiujn restantajn havaĵojn de la plej feblaj homoj. Ili maskovestis la egan bankan elsavadon kiel solidarecon al la grekoj, la irlandanoj, la portugaloj, ktp, kiam, fakte, temis pri solidareco al fibankistoj, la plej bankrotaj kaj koruptaj de la banka sektoro.

Kiam la grekoj surscenigis ilian grekan printempon kaj balotis por diri “Ne” a la transnacia oligarkaro, ilia demokratio estis forbalaita. Ekde tiu momento en 2015, la skribaĵo daŭre restas surmure: demokratio ne povas esti permesata por ŝanĝi ion ajn, kion la oligarkioj volas konservi!

Por tiu ĉi celo, niaj oligarkioj-sen-landlimoj estas daŭre kunlaborantaj por turni fierajn pacemajn popolojn kontraŭ ĉiu el la aliaj: nordaj kontraŭ sudaj Eŭropanoj, orientanoj kontraŭ okcidentanoj, ĉiuj kontraŭ la fremdaj “aliuloj”. Eĉ ene de la politika maldekstro, granda divido stariĝis inter tiuj kiuj volas forlasi la eŭron, aŭ EU-on, kaj tiuj kiuj tion ne volas. La familiara strategio “dividu kaj regu” permesis al la oligarkaro, kiu kaŭzis la krizon, eblon prezenti sin kiel la solan savanton kaj rimedon.

Oligarkiaj potencoj pliprofundiĝas per la rekrutigado de nubaj korporacioj, artefarita inteligento, teknologioj celantaj privatigi sano-servojn, edukadon kaj ĉiujn restantajn komunaĵojn, tute male ol alpremi teknologion en la socian servadon. Neniam maltrafante iun ajn eblon ekspluati krizon (ekz. pandemion, militon ĉe la Eŭropa periferio) nia Eŭropa-oligarkio trovas manieron grandskale por altigi elspezojn pri iliaj plej ŝatataj malhumanaj teknologioj (de kontrol-inspektado ĝis milit-armado) samtempe altrudante akran aŭsterecon sur la plimulto de la Eŭropanoj kaj sur nia natura medio.

Unujare kaj ĉiujare la triumfanta oligarkio montras sin preta kaj deziranta ĉion ŝanĝi, se tio estas kio necesas por certigi ke ĉio... restos same!


Kial DIEM?

DIEM  emerĝis kiam la Eŭropaj krizo kaj deklivo iĝis neeble ignoreblaj: la fibankistoj unuiĝis tra la landlimoj por certigi ilian mon-savadon. La Eŭropaj politikaj registoj estis komplotantaj por pagi tiujn mon-savojn pere de altrudado de tut-Eŭropa ĝenerala aŭstereco. Rasistoj, eĉ absolutaj faŝistoj, estis re-levantaj iliajn turpajn kapojn . Cele ilin haltigi kaj eviti tion, ke la Eŭropaj potencoj neinversigeble dividu kaj regu sur la Eŭropaj popoloj, la 9-an de Februaro 2016 ni starigis DIEM25-on, la unuan transnacian movadon en la Eŭropa historio. Nia ideo estis evidenta: financuloj, burokratoj kaj ekstremuloj unuigis iliajn manojn tra la landlimoj. Alvenis la momento por ke progresemuloj faru same.

Nia 2016-a Manifesto estigas radikan eliron disde la pigra kaj ege ofendema rakonto pri iu kolizio inter la Germanioj kaj la Grekioj de Eŭropo, inter la nordaj “formikoj” kaj la sudaj “cikadoj”. Anstataŭ tio, ĝi klarigis tion, ke Eŭropo estis dispeciĝanta (prognozo kiun la Briteliro konfirmis monatojn poste) ĉar iu ĉiopova alianco de la oligarkiaj cikadoj (kaj nordaj kaj sudaj) estis malŝarĝantaj iliajn vetludajn perdojn sur la febligitaj ŝultroj de la tut-laborantaj formikoj (kaj nordaj kaj sudaj).

Nia 2016-a Manifesto klarigis, ke ksenofobio estis la spegulado de la klasa milito deĉenigita de la transnacia Eŭropa oligarkio kontraŭ tiuj neprivilegiaj rezidantoj el ĉiu Eŭropa lando. Ĝi priskribis kiamaniere tiuj ekstrem-dekstruloj kaj la oligarkiaj pajlohomoj estis la kontraŭaj facoj de la sama monero. Ĝi montris, ke ili bezonis unuj la aliajn, tiel, ke la oligarkiaj pajlohomoj altrudadis la aŭsterecon kiu naskis la malkontenton kiu nutris la ekstrem-dekstrularon, dum la antaŭvido, ke ekstrem-dekstruloj atingos registarajn postenojn okazigis tion, ke balotantoj daŭre balotis favore al la oligarkiaj pajlohomoj.

Nia 2016-a Manifesto provizis la fondadon de diversaj ŝlosilaj novaĵoj kiuj igis DIEM25-on novigema movado.

 DIEM25 en Esperanto



Ĉefpaĝo


EŬROPO ESTAS REGATA DE OLIGARKOJ

Ili posedas la apartamentojn kie ni loĝas, la bankojn kiuj konservas nian monon, la medicinaĵojn kiuj savas niajn vivojn, la apojn kiujn ni bezonas por labori, la datenojn kiujn tiuj apoj kolektas pri ni, la nafton kaj gason kiuj varmigas nian planedon kaj la polikistojn kiuj supozeble nin reprezentas.

Nur unu aĵo povas tion ŝanĝi: demokratia revolucio. Kuniĝu al ni ĉe ties konstruado.

Aliĝu al la revolucio
Trovu nin ĉe Zoom

Legu pli

Eventoj
Iru al eventoj

Novaĵoj
Vidu ĉiujn novaĵojn


TROVU VIAN GRUPON, KIE AJN VI ESTAS...

DIEM25 estas antaŭenpelita de homoj kiaj vi. Ne gravas pere de kiom da tempo, lerteco kaj rimedoj vi povas kontribui, kuniĝu al ni!

AŬ KIU AJN AFERO PASIIGAS VIN

DIEM25 estas desuba movado kie ĉiuj decidoj kaj iniciatoj estas faritaj de ĝiaj anoj. Kuniĝu al niaj surretaj tasko-farantoj kaj kunhelpu disvolvi nian tagordon.

DIEM TV
Iru al DIEM TV

Menuo

Pri ni
Kampanjoj
Eventoj
Grupoj
Projektoj
Politikaj partioj
Vendejo
Aliĝilo
Donacoj
Serĉado
Gazetarejo
Anoj

Pri ni

Eŭropo estos demokratiigita tuj post kiam la oligarĥio estos faligita!

Eŭropo esta regata de oligarkoj. Ili posedas la apartamentojn kie ni loĝas, la bankojn kiuj konservas nian monon, la vakcinojn kiuj savas niajn vivojn, la apojn kiujn ni bezonas por labori, la datenojn kiujn tiuj apoj kolektadas pri ni, la nafton kaj gason kiuj varmigas nian planedon kaj -plej grave- ili posedas la politikistojn kiuj supozeble defendas nin fronte al ili. Ili estas la rezulto de iu terura sistemo, kie oni permesas la riĉulojn fari kion ajn ili volas, dum  ordinaraj homoj pagos tiam, kiam tiu “kio ajn ili volas” ne taŭge elfunkcias.

Ili pretendas prizorgi demokration, sed malantaŭ la kulisoj ili uzas ĉiun ilian povon kaj influon por certigi, ke vi ne rajtas ion diri pri kiel ili mastrumas la aferojn. La koŝmaro por oligarkoj estas iu vera demokratio.

Estas nur unu maniero for-rompiĝi disde tio: iu demokratia revolucio!

Ni povas ilin venki kaj ni ne haltos ĝis kiam nia vizio pri iu profunda demokratio disvastiĝos ene de la korporacia sistemo, nia ekonomio, niaj lokaj konsilioj, niaj parlamentoj kaj niaj institucioj.

Nia venko-tago alvenis. Kuniĝu al ni ĉe tiu lukto.


Niaj kampanjoj

Eŭropo suferadas nuntempe pri kvin krizoj: ŝuldo, bankoj, malriĉeco, malalta investado kaj migrado. DIEM25 estas la infrastrukturo kiun Eŭropaj demokratoj el ĉiuj politikaj sintenoj uzos cele al komuna disvolvado de respondoj al tiaj krizoj.

Ni ankaŭ postulas pli fundamentan ŝanĝon: la EU-aj institucioj, kiu dekomence estis fasonitaj por utili al industrio, nepre devas iĝi tute travideblaj kaj respondecaj fronte al la Eŭropa civitanaro. Nia long-distanca cela vizio estas, ke Eŭropanoj skribu demokratian konstitucio por EU.

Teknologia suvereneco

DIEM25 kredas ke Eŭropo povas iĝi lumturo de espero, se ĝi kapablas unuigi progresojn politikan, socian kaj teknologian, metante la bonstaton de ĉiuj homaj estaĵoj ĉe la centro de teknologia ŝanĝo. Tio povus havi transformantan influon je tutmonda skalo.

Eŭropa Nova Interkonsento

Eŭropo estas plage trafita de longedaŭraj krizoj: ŝuldo, bankoj, malriĉeco, investo kaj nedezirata migrado. DIEM25 celas unuigi progresemajn fortojn tra Eŭropo por disvolvi solvojn al tiuj krizoj kaj agadi por realigi ilin.

Travidebleco

DIEM25 celas eligi kaj fini la opakecon de la kunvenoj kaj pinto-kunvenoj de la Eŭropa institucioj, kaj ankaŭ celas igi publikaj ĉiujn gravajn dokumentojn kaj protokolojn de komercaj intertraktadoj.

Rifuĝintoj

Ni alvokas ĉiujn eŭropanojn kaj ties elektitajn reprezentantojn por renversi la Traktaton inter Turkio kaj EU, kaj forigi la EU-an efektivigadon pri oferi homajn vivojn kaj bazajn humanismajn principojn en la altaro de la kvietigado de ksenofoboj kaj ekstremaj naciistoj. Ni alvokas vin por fari tiun lukton ankaŭ vian!

La Verda Nova Pakto por Eŭropo

La Verda Nova Pakto por Eŭropo estas internacia kampanjo celanta lertan, justan kaj demokratian transiron al daŭripova Eŭropo. Fondita de DIEM25 en Aprilo de 2019, la kampanjo Verda Nova Pakto por Eŭropo  celas unuigi Eŭropajn komunumojn, sindikatojn, partiojn kaj aktivulojn malantaŭ komuna vizio pri naturmedia justeco. 




----------------------------------------


Kien, do, sen Esperanto?














martes, 16 de mayo de 2023

 Tria parto. Tiam alvenis kristanismo. Kaj ĉio ŝanĝiĝis

Mi decidis dediĉi tiun ĉi trian ĉapitron al kristanismo pro la precipa kialo, ke ĝia “fina venko” sur paganismo kaj aliaj religioj rezultigis tre gravan modifon en la maniero vidi, kompreni kaj komprenigi la mondon. Kaj ne nur en mitologiaj kaj religiaj aferoj. Ankaŭ en filozofio, kutimoj, moroj scienco kaj kalendaroj. Ni pensu nur pri la fakto, ke la tuta mondo starigas la unuan jaron de la kalendaro en la momento de la supozata naskiĝo de Jesuo, akceptante tion - almenaŭ implice- kiel centron de la historia rakonto. Tutcerte, tio ne signifas nek implicas ke la tuta mondo estas -nek estos- kristana. Mi estas certa ke oni daŭre uzas tiun historian punkton ĉar reanstataŭigi ĝin per alia historia dato aŭ fakto igus la librojn pri historio - jam difinitajn sur tiu tempa kalkulbazo-  pelmeloj nemastrumeblaj kaj senfina fonto de konfuzoj kaj kapdoloroj. Do, tre pli bone oni lasu tion daŭre tiel, kaj oni ne komplikigu pli la aferojn...


Tiel mi desegnis Jesuon kaj la kristogramon

 

 
Sekvante la hebrean tradicion

La unuaj kristanoj estis judoj kiuj pensis ke Jesuo estas la Mesio, t.e. reĝo kiu devenas el Davido kaj kiu, en konvertita mondo, liberigos la hebrean popolon kaj starigos la Regnon de Javeo. Tutcerte, temas pri malsama vidpunkto pri la afero de mitologio, ĉefe pro la fakto, ke temas pri monoteisma aliro. Tamen, la fantaziaj rakontoj, la mitaj bazoj sur kiu ĝi staras estas fakte tre similaj al tiuj de la tradicioj jam ekzistantaj en la antikvaj tempoj. Do, en la rakonto aperas ĉiopova estaĵo (“La Eternulo”) kiu povas ĉion kontroli, puni tiujn kiuj ne obeas ĝin kaj premii tiujn bonulojn kiuj plenfide kredas en ĝi. 

Okazas, ke tiu nova mesaĝo estis disvastigita ene de semida popolo kiu jam en tiu tempo estis sufiĉe helenigita en diversaj aspektoj. Tiam, la apostolo Paŭlo, romia civitano, prenis la rudron, alportis la mesaĝon tra la imperio kaj al Romo -tiutempe centro de la mondo- kaj firme asertis, ke la Evangelio estas por ĉiuj popoloj, ne nur por la hebreoj. 



Surmura desegna epigrafo en mia urbo Malago


Ĝi venis, suferis, venkis...

La alveno de iu nova profeto al la juda mondo estis tute sensignifa okazo por la ĉirkaŭantaj civilizacioj. Fakte, judoj vivadis sian propran vojaĝon tra la historio kaj ili ne estis sufiĉe fortaj el milita vidpunkto por tro atenti ilin. Tamen, ĉi-foje okazis ke la mesaĝo de tiu nova profeto estis alprenita kaj sekvata ankaŭ de helenigitaj judoj. Kaj la tuta afero alvenis al Romo, kie la indiĝena tradicia diaĵaro estis jam afekciita de aliaj orient-devenaj kultoj, nome la t.n. misteraj kaj ekstazaj kultoj. Tiel, komence de la imperia epoko multaj romiaj civitanoj aliĝis al religiaj tendencoj kies diaĵoj estas Mitrao, Iziso, Mazdao, Cibelo... Kristanismo estis nur unu plia en tiu pelmelo kiu staris apud la Kapitolia triopo. 

Oni povas diri ke, ĝenerale, la tiutempaj romianoj sekvis ian sinkretisman aliron rilate al tiuj aferoj. Do, ili samtempe kultis kaj la tradiciajn diojn kaj tiujn ĵuse alvenitajn. La aŭtoritatoj ne tro zorgis pri tiu afero kaj, kvankam iom persekutis kelkajn tendencojn (bakĥanalioj, maniĥeismo, druidaĵoj...), oni ĝenerale akceptis ilin, se la publika ordo ne estis tro tuŝita. 

Eĉ judaismo estis pli-malpli respektata. Kvankam estas ja konata la detruo de Jeruzalemo far la Titaj legioj (70 p.K.), fakte la malpermesaĵoj al judoj estis kutime nur partaj kaj ne permanentaj. Tamen kristanismo estis vidata kiel io iom pli danĝera por la interna paco. La motivo estas ke, male al judaismo, kristanoj praktikis prozelitismon kaj daŭre serĉis novajn adeptojn ene de ĉiuj sociaj kaj kulturaj tavoloj. 


“La venko de la fido” (kristanoj atendantaj la  morton en la cirka prizono), far la irlanda  pentristo Saint Georgo Hare ĉ. 1900. 


Estas sciate ke, ekde la Nerona epoko, kristanoj estis daŭre persekutataj en multaj diversaj kampoj kaj kruele mortigitaj ene de la Roma cirko. Eble la plej akra kaj sovaĝa persekutado okazis dum la tempo de Diokleciano, fine de la tria jarcento. Tamen, tiam okazis ke Konstantino la Granda, okaze de enlanda milito kontraŭ Majencio, ŝajne ricevis la helpon de la kristana Dio. Kaj ke la patrino de Konstantino -nome Helena- estis ankaŭ adepto de tiu Dio. Tiam, pere de la Edikto de Milano (313) oni akceptis ĉiujn religiojn; kaj, kvankam kristanismo ne estis elektita kiel tiu “oficiala”, oni respektis ĝin iom pli ol la aliajn fidojn. Kaj tre baldaŭ eĉ oni ordonis detrui paganismajn templojn tra la Imperio... 


Tiam kristanismo persekutis ĉion alian

Kvankam estis iom da rezisto al la altrudado de kristanismo -kiel tiu mallonga periodo de Juliano la Apostato (361-363)- fakte la eventoj direktiĝis al la fina devigo de la kristana fido en la tuta Imperio. Tiel, Teodozio la Unua dekretis la Edikton de Tesaloniko (380) kiu deklaris kristanismon la oficiala religio de la ŝtato. Ekde 391, sub la forta influo de la ĉefepiskopo de Milano, nome Sankta Ambrozio, oni persekutis ĉiujn spurojn pri paganismo (tiel, oni eĉ malpermesis la Olimpiajn ludojn en Grekujo). Kaj en la orienta kaj en la okcidenta partoj de la Imperio ne plu estis permesataj aliaj dioj ol tiu “vera”.

Ene de la afero pri la rilatoj inter fido kaj scienco, la demando povus esti tiu ĉi: kial la Eklezio ne havis -ĝenerale- bonajn rilatojn kun scienco? Unue, pro tio ke iamaniere scienco rilatis al la paganismaj tempoj. Certe, post Sankta Aŭgusteno oni ĝin akceptas kiel komplementa parto de teologio. Tiel, oni celas alveni al “la Vero” per duobla vojo: tiu indikita de la vera fido kaj tiu vidita de scienco. Tamen, oni nepre devis akcepti tion ke, se estus diferencoj inter la solvoj proponitaj de ambaŭ, la vojo indikita de la fido estos ĉiam tiu preferata. Nur matematiko estis iom akceptata, tre eble tial ke temis pri abstrakta scio kiu ne tro rilatis al la teraj realaĵoj. Tamen, eĉ tio ĉi ŝanĝiĝis kiam Koperniko kaj ties posteuloj utiligis matematikon por alveni al la konkludoj kiuj post la Mezepoko revoluciis la tutan sciencan sintenon. 

Post kondamni la teoriojn de Koperniko, Keplero kaj Galileo, la Eklezio daŭre kondamnis aliajn postajn sciencajn proponojn kaj malkovrojn kune kun ties subtenantojn. Tiel, la malbeno de la kristanaj religiaj aŭtoritatoj falis sur la mekanika fiziko de Kartezio, la atomismo, la teorioj pri la evoluo de specioj, la geologiaj eltrovoj, kaj ankaŭ kontraŭ ĉiu ajn mezuro de la historiaj tempoj kiuj ne akordiĝus al tiu proponita de la Sanktaj Skriboj. Eĉ en 1907 okazis ĝeneralan kondamnon al ĉiu moderna vidpunkto...
 
Feliĉe, iom post tiu momento tiu adversa sinteno komencis ŝanĝiĝi, kaj la papo Pio la 12a agnoskis sian simpation al la scienculoj. Oni devis atendi ĝis 1982 por vidi la pardonpeton faritan de la papo Johano Paŭlo la Dua pri la afero Galileo. Kio okazos prie en la estontenco? Oni vidos.

La kalendaro kaj la “Jaro de la Sinjoro” (Annus Domini)

Ĉirkaŭ la jaro 330 la papo Julio la Unua fiksis la naskiĝon de Jesuo je la 25a de Decembro, koincidigante tion kun la paganismaj Saturnaj festoj kaj tiuj de Sol Invictus ("suno nevenkita") festitaj je la sama dato de Decembro. Ĉirkaŭ la jaro 450, la papo Leono la Unua deklaris la kristnaskan tagon “grava festo katolika”. En 529, la orienta Romia imperiestro Justiniano deklaris tiun feston kiel “oficialan” tra la imperio. 

"En la Jaro de la Sinjoro 1931"


Kutime la antikvaj civilizacioj ne tro atentis pri la fakto kiam komenci kalkuli la jarojn ene de iliaj kalendaroj. La ekiĝo de la periodo de iu dinastio, la okazigo de la unuaj Olimpiaj ludoj, iu fama regnestro, jen tio kio markis la komencon de la diversaj eraoj kaj epokoj. 

La papo Johano la Unua (m. 544) komisiis al la monaĥo Dionizo la Malgranda (Dionysius Exiguus) la laboron komputi la datojn de la Paskoj celebrotaj dum la sekvantaj jaroj meze de la sesa jarcento. Post iom da laboro, Dionizo decidis ne plu uzi la tiutempan kutiman Dioklecianan eraon (kiu ekiĝis memore al la unua jaro de la regado de la Romia imperiestro Diokleciano) tial, ke fakte tiu imperiestro estigis la plej kruelajn persekutojn kontraŭ la kristanoj. Tial, Dionizo decidis fiksi la paskajn datojn komisiitajn asignante al ili -kiel jara indikilo- tiu de la supozata dato de la naskiĝo de Jesuo. La unua nomo asignita al tiu kalkulo estis la Enkarniĝa erao, poste konata kiel “Dioniza erao” kaj historie rekonata kiel Annus Domini. 

La akceptado de tiu ĉi nova starta punkto por la nombrado de la jaroj ne estis tuj sekvata. Tamen, oni ne tro atendis ĝis kiam la angla Beda la Respektinda (Beda Venerabilis, m. 735) komencis ĝin uzi. Aldone, la historiaj libroj rakontas ke Karolo la Granda estis surtronigita la kristnaskan tagon de la jaro 800. Poste, la eklezia kancelario ĝenerale uzis ĝin ekde la komenco de la deka jarcento. 

Fakte, la determinado de tiu lia kalkulo ne estis tro ekzakta, ĉar tre eble li tion fiksis kvar kvin jaroj antaŭ la ĝusta dato. Tamen, tiu kalkulo estas la bazo por la ĝenerala mezuro de la Kristana erao, uzata nuntempe en la tuta mondo. 

Iom rilatas al tio la fiksado de la t.n. Annus Mundi (Jaro de la mondo) far la judaj saĝuloj fine de la Mezepoko. Sekvante la Biblian spurojn kaj datenojn, oni establis ke la mondo estis kreita en la jaro 3761 antaŭ la naskiĝo de Jesuo. Tiel, la jaro 2020 estas la ekvivalento al la juda jaro 5781. Verdire, tiaj kalkuloj estis farataj de multaj kleruloj (ankaŭ kristanaj) ekde la 2a jc. Eĉ la jam menciita Beda faris unu sian propran. Pro tio ke la rezultoj de tiuj ĉiuj enketoj estis inter si sufiĉe malsimilaj, finfine oni preferis alpreni nur la ideon de la Anno Domini kaj flankenmeti tiun pri la kreado de la mondo far Dio. Nur en la ortodoksa hebrea tradicio oni konservas la kalkulon kiun Majmonido aprobis kiel "ĝustan" fine de la 12-a jarcento. Sed, fakte, jen alia temo por alia prelego... 

Fine, oni aldonu ke la Julia kalendario estis iom modifita dum la regado de la papo Gregorio la 13a. Ekde tiam oni aldonas unu suplementan tagon ĉiun kvaran jaron por pli precize alĝustigi la sunan jaron al la kalendara kalkulo. Tiel, ekde 1582 estos la “Gregoria kalendaro” tiu uzata en multaj el la kristanaj landoj, kvankam ĝi ne atingis universalan observadon ĝis la komenco de la 20a jarcento. 



Vidu la salton inter la 4a kaj la 15a de Oktobro...



-----------------------------------------------------------

- Noto al la eblaj legantoj: pro diversaj personaj motivoj, mi devas haltigi ĉi tie la daŭrigon de tiu ĉi projekto. Eble estontece mi reprenos ĝin. Ni vidos. 



 
Promenante tra la stratoj de Malago mi fotis tiun ĉi kuriozan fasadon, en iom nuba tago. Mi ne scias kial, sed ĝi memorigas al mi tiun miksaĵon inter homaĵoj kaj diaĵoj kiu tiel ofte aperas tra la homara historio. Mi uzos ĝin por la ebla estonta kvara parto de tiu ĉi eseo, kie mi celas ankaŭ enkonduki la nocion pri katasterismo (t.e. la nomado de la astroj laŭ mitaj roluloj kaj eventoj).

martes, 9 de mayo de 2023

Reve apud vi


Lundo, frida maro, kruta klif’

sed tio ne gravas apud vi

nun, malgaja aer’, akra sun’

venas vi, iras for ĉia pun’

griza mateniĝ’, eĉ dolora

jen vi aperas, tago glora

laboro al lontana tero

vi ridetas, dolĉa afero

la nokto venos, vi iros for

restu, kara, en mia memor’