Monataj iniciatoj CSIC

majo

La senfina arbaro

En tiu ĉi fabelo ni konatiĝos kun Ana, kiu pasie amas arbarojn kaj dediĉe pentras ilin. Iun tagon, Ana ekigas sekretan projekton pentri egan forston sur muro de sia ĉambro. Ŝi kreas belegan surmuran pentraĵon, sed baldaŭ poste ŝi rimarkas ke la arboj estas velkantaj. Ĉu ŝi sukcesos malkovri tion, kio okazas al ili?

Tiu ĉi rakonto celas proksimigi la mondon de botaniko al geinfanoj plaĉe kaj amuze, estigante respektemon al naturo kaj al biodiverseco, ankaŭe didaktike kaj pere de imago-povo klarigante la koncepton fotosintezo kaj paroli pri la ekosistemaj servoj de arbaroj. Aldone, estas maniero videbligi la figuron de Ana Rey, sciencistino de CSIC, plistarigante la virinan ĉefrolecon kaj partoprenadon en la scienca sfero. Tiu ĉi fabelo estas parto de la projekto Rakontu al mi kiel dediĉi min al scienco, disvolvigita en la Nacia Muzeo de Naturaj Sciencoj (MNCN-CSIC)

junio

POSTFIRE

POSTFIRE estas retejo dezajnita cele subteni mastrumadon de zonoj frapitaj de arbaraj incendioj. Ĝi provizas detalan sciigon pri grandaj incendioj  kaj proponas kriteriojn por agado, bazitajn sur solida scienca bazo por la traktado de la brulinta monto. 

Komence, POSTFIRE koncentriĝis en la Valencia regiono, sed nuntempe ĝi plivastigis sian atingon al la tuta mediteranea baseno, cele prezenti datumojn, kriteriojn kaj metodojn kontrolitajn por taksi la ekologian trafon de incendioj en mediteraneaj kuntekstoj.

Aldone, eblas partopreni en POSTFIRE havigante bildojn aŭ gravajn situaciojn pri la efikoj kaj la regenerado ĉe grandaj incendioj, pere de la projekta retejo. La registritaj uzantoj povas ankaŭ realigi normigitajn taksadojn de la frapo-atingo de novaj incendioj, enhavigante al la retejo la kartografiaĵojn kaj la kolektitajn datenojn pere de la apo POSTFIRE dum la ĉekampa samplado. 

julio

PALCOS

“PALCOS: Materia kulturo kaj festo en la galega kampo-urba pejzaĝo” estas projekto kiu celas lokalizi, dokumenti, katalogi kaj pristudi la palcos (loĝioj) aŭ muzikajn scenejojn konstruitajn de la propraj najbaroj tra la galega teritorio. Kvankam multfoje ili troviĝas senuzaj, ili estas simbolo de la komunuma vivo kaj de ties tranformiĝadoj dum la lastaj jaroj. PALCOS aligas perspektivon de civitana scienco kiu, pere de reteja platformo, integras esplorojn kaj aliajn sciencajn agadojn en diversaj fazoj de la procezo. Tio ebligas aktivigi formojn de kolektiva intelekto kaj urba novigado, kontribuante kune pripensi la eblajn manierojn tion okazigi cele estigi pli apertajn, horizontalajn kaj partoprenemajn spacojn de kunvivado. Tiu ĉi projekto, disvolvita de la Instituto de Sciencoj de la Heredaĵo (INCIPIT-CSIC) estis premiita en la Triaj Premioj de Scienca Diskonigo kaj Civitana Scienco pro ĝia humanisma perspektivo, kiu reliefigas la kamparan heredaĵon samkiel ĝian kapablon impliki lokajn komunumojn ka establi ligilojn inter arto kaj scienco.

 Kalendaro CSIC junio 2027

1.- 2024 Forpasas la inĝeniero Jing Chen. Li esploris la fizik-ĥemiajn procezojn por la disigado kaj purigado de tiuj metaloj de la grupo de plateno, samkiel la malpoluadon de montaraj lagoj.

2.- 1934 Naskiĝas la grundo-sciencisto Tarsy Carballas. Ŝi faris pionirajn esplorojn pri fizika, ĥemia kaj biologia difektiĝadoj de grundoj, emfazante pri la difektiĝo okazigita de arbaraj incendioj.

3.- 1868 Forpasas la arabisto Emilio Lafuente Alcántar. Lia studaĵo Arabaj enscribaĵoj de Granado inkluzivas tradukaĵojn kaj interpretaĵojn de la tekstoj kiuj montriĝas en la Alhambraj filigranoj.

4.- 1929 Forpasas la nuklea-fizikisto Verena Meyer. Ŝi interesiĝis precipe pri nuklea fiziko de basa kaj meza energio kaj pri la aplikaĵoj de nuklea fiziko en scienco de materialoj.

5.- 1965 Naskiĝas la astronomo Michael E. Brown. Li estas unu el la malkovrintoj de Makemake kaj Eris, du nanaj planedoj de la Sunsistemo.

6.- 1846 Naskiĝas la monto-inĝeniero kaj esperantisto Ricardo Codorniú y Stárico. Siatempe li estis konata kiel la apostolo de la arbo pro sia laboro favore al rearbarigado kaj sia defendado de la natura medio.

7.- 2027 Tutmonda tago de nenocaj manĝaĵoj. Ĝia celo estas prikonsciigi kaj inspiri agadojn por helpi preventi, detekti kaj mastrumi tiujn riskojn alportitajn de manĝaĵoj.

8.- 1860 Naskiĝas la matematikisto Alicia Boole Stott, konata pro ŝia kapablo videbligi tridimensiajn sekcaĵojn de kvar-dimensiaj pluredroj.

9.- 1922 Naskiĝas la biokemiisto Fernand Seguin. Li estas konata kiel prezentisto de radiaj kaj televidaj sciencaj programoj, faceto pro kiu li ricevis la Premion Kalinga de UNESKO pri scienca diskonigado.

10.- 1942 Naskiĝas la doktoro pri semida filologio Emilia Fernández Tejero. Inter alie, ŝia esplorado fokusiĝis en la masoroj (aro da gramatikaj kaj kritikaj notoj) de la tiberiadaj kodeksoj.

11.- 1994 Naskiĝas la latinid-lingva filologo Claudia Elena Menéndez Fernández. Specialiĝinta pri nomo-scienco, ŝi nuntempe profesias kiel sekretario de la Akademio de la Astura Lingvo.

12.- 1912 Naskiĝas la nuklea-fizikisto Eva Crane (naskiĝinta Widdowson). Ŝi ricevis abelujon kiel nupto-donacon kaj fine dediĉis 60 jarojn de esplora kariero al reserĉado pri abeloj.

13.- 1959 Naskiĝas la matematikisto Valeria de Paiva. Ŝi esploras pri logikaj alproksimiĝoj ĉe komputado, pere de la uzado de la teorio de kategorioj, la prezentado de scioj kaj la semantiko de la natura lingvaĵo.

14.- 1444 Naskiĝas la matematikisto kaj astronomo Nilakantha Somayayi. Li estis unu el la plej elstaraj anoj de la Skolo de Kerala. Unu el liaj plej influaj verkoj estas la astronomia traktaĵo Tantrasamgraha (Tantro-kompendio).

15.- 2023 La kemiisto Suzana Nunes ricevas premion L’Oréal-UNESKO pro sia laboro disvolvante membranajn filtrilojn kiuj ebligas realigi kemiajn disigaĵojn je alta efiko per plimalgranda karbona restaĵo.

16.- 1915 Naskiĝas la matematikisto kaj statistikisto John Wilder Tukey, konata pro sia disvolvado, kun la matematikisto James Cooley, de la algoritmo Cooley-Tukey por la kalkulado de la rapida transformado de Fourier.

17.- 1920 Naskiĝas la kuracisto François Jacob. Li estas internacie konata pro siaj eltrovoj pri la genetika regado de la enzimo-sintezo kaj la viruso-sintezo.

18.- 1893 Naskiĝas la kuracisto kaj parazitologo Sadí de Buen Lozano. Fakulo de la esploro pri malsanoj okazigitaj de protozooj, li dediĉis grandan strebon al studado kaj elradikigado de malario en Hispanio. 

19.- 2023 La matematikisto Aldon Atangana ricevas la Internacian Premion Unesko- Al Fozan pro siaj kontribuoj ĉe aplikita matematiko, precipe ĉe frakcia kalkulado kaj frakciaj diferencialaj ekvacioj.

20.- 1940 naskiĝas la filologo Ciriaca Morano Rodríguez. Ŝi estis pioniro pri studado kaj eldonado de neeldonitaj latin-lingvaj manuskriptoj de Isaako Neŭtono. Ŝi ankaŭ esploris la antikvajn latinajn versiojn de la Biblio.

21.- 1927 Naskiĝas la astronomo Shuhua Ye. Ŝi faris unu el la plej precizaj mezuradoj de la universa tempo je tutmonda nivelo. La asteroido 3241 Yeshuhua estis nomita honore al ŝi.

22.- 1922 Naskiĝis la historiistso Joseph Ki-Zerbo. Aŭtoro de multnombraj libroj pri endogena disvolvado, li estis la scienca direktisto de du volumoj de la Ĝenerala Historio de Afriko, publikigita de Unesko.

23.- 1871 Naskiĝas la genetikisto Jantina “Tine” Tammes. Ŝi demonstris ke la heredaĵo de kontinuaj karakteroj povas esti klarigata ene de la Mendela genetiko.

24.- 1879 Naskiĝas la medicina esploristo Myrtelle May Moore Canavan. Ŝi estis unu el la unuaj virinaj patologoj, aparte interesiĝinta pri neŭropatologio ĉe mensaj malsanoj.

25.- 2026 Oni unuafoje atingas legi la konservitan parton el unu el la karbigitaj papirusoj de Herkulano. Danke al X-radiaj bildoj kaj artefarita intelekto, oni malkovris antikvan filozofian tekston pri etiko kaj homa konduto.

26.- 1985 Naskiĝas la astronomo, astrofizikisto kaj edukisto Fatoumata Kébé. Ŝi fakulas pri esplorado de spaciala rubo kaj sukcese publikigis kelkajn librojn de scienca diskonigado.

27.- 1957 Naskiĝas la informadikisto Geir Ivarsøy. Li kun-disvolvis la TTT-ejan retumilon nomatan Multitorg Opera, poste konata kile Opera.

28.- 1927 Naskiĝas la ĥemiisto Frank Sherwood Rowland. Lia plej granda atingo estas la malkovro pri tio, ke kloro-fluoro-karbonoj (CFC) kontribuas al la detruado de la atmosfera ozono.

29.- 1914 Naskiĝas la matematikisto Christos Papakyriakopoulos, konata kiel Papa. Li fakuliĝis pri geometria topologio kaj demonstris la lemon de Dehn, la buklan teoremon kaj la sferan teoremon.

30.- 1912 Naskiĝas la filozofo Leopoldo Zea Aguilar. Li estas konata pro siaj studoj pri pozitivismo kaj pro esti unu el la plej gravaj antaŭenigantoj de la historio de ideoj en Latinameriko.

 Kalendaro CSIC majo 2027

 

1.- 1913 Naskiĝas la kristalografo Florence Bell. Ŝi inventis metodon por plibonigi la fibrojn de DNA kaj ilin aranĝi kiel sekaj lamenoj el pura materialo; pere de tiu ĉi metodo, ŝi konfirmis la laŭregulan strukturon de DNA.

2.- 1891 Naskiĝas la inĝeniero Elisa Bachofen. En 1918 ŝi iĝis la unua civila inĝeniera virino en Argentino kaj en Sudameriko. Ŝi laboris, inter alie, en tekstila industrio kaj en projektado de pontoj.

3.- 2019 La inĝeniero Alexander Anim-Mensah estas agnoskita kiel distingita membro de la societo pri patentoj Illinois Tool Works (ITW) pro siaj kontribuoj ĉe la membranaj scienca kaj teknologia sferoj.

4.- 1922 Naskiĝas la organika ĥemiisto Odette Louise Shotwell. Ŝi malkovris du novajn antibiotikojn (duramicino kaj azakolutino) kaj kunlaboris en la malkovrado de aliaja du (hidroksiestreptomicino kaj cinamicino).

5.- 1892 Naskiĝas la arkeologo Dorothy Garrod, fakulo pri la paleolitika periodo. Ŝi ĉefgvidis arkeologiajn ekspediciojn en Eŭropo kaj Azio. Inter aliaj, ŝi eltrovis restaĵojn de Neandertaluloj en Ĝibraltaro.

6.- 1945 Naskiĝas la filologo Xosé Lluís García Arias. Li estas fakulo pri asturia etimilogio kaj loknomoj, prezidis la Akademion de la Astura Lingvo ekde ties fondado en 1980 ĝis 2001.

7.- 1930 Naskiĝas la priĉela biologo Arlette Nougarède. Ŝia fako estas la vegetaĵa disvolvo, ekde embriogenezo ĝis florado.

8.- 1808 Estas fondita la Reĝa Akademio de Artoj kaj Sciencoj de Nederlando. Inter ĝiaj funkcioj estas konsili la nederlandan registaron pri sciencaj aferoj kaj aljuĝi la Medalon Lorentz pri teoria fiziko.

9.- 1954 Naskiĝas la esploristo kaj verkisto Paloma Díaz-Mas. Fakulino pri sefardaj esploroj, ŝia diskurso de eniro en la Reĝa Hispania Akademio en 2022 temis pri “scienco en la sefarda lingvo”.

10.- 1860 La kemiisto Robert Bunsen kaj la fizikisto Gustal Robert Kirchhoff anoncas la eltrovon de nova kemia elemento: Cezio (atoma numero 55).

11.- 1914 Naskiĝas la vulkanologo kaj speleologo Haroun Tazieff. Li kontribuis al la disvolvado de vulkanologio, pri kio li defendadis plurfakan aliron, kaj famiĝis pri siaj registraĵoj de erupcioj.

12.- 2014 Forpasas la kuracisto kaj sciencisto Jacinto Convit. Li ricevis unu el la premioj Princo de Asturio pro sia laboro ĉe la antaŭzorgado kaj traktado de lepro, leiŝmaniazo kaj onkocerkozo.

13.- 1887 Forpasas la mikrobiologo Carl Friedländer. Li identigis la bakterion Klebsiella pneumoniae, estiganto de pneŭmonito. Tiu ĉi bakterio estas ankaŭ konata kiel la bacilo de Friedländer.

14.- 1904 Naskiĝas la inĝeniero Han Albert Einstein. Li esta konata pro siaj laboroj pri hidraŭlika inĝenierio (transporto de sedimentoj) kaj aldone pro esti filo de la fizikistoj Albert Einstein kaj Mileva Maric.

15.- 1926 Naskiĝas la matematikisto Chaohao Gu. Lia esploro fokusiĝis precipe al partaj diferencialaj ekvacioj, diferenciala geometrio, solitonoj kaj matematika fiziko.

16.- 1960 La fizikistoTheodore Maiman aktivigas la unuan optikan laseron per rubeno. Temis pri novigema aparato kiu enirigis veran sciencan revolucion ĉe medicino, komunikiloj kaj teknologio.

17.- 2004 La evoluisma ekologo Joan Roughgarden publikigas sian libron La ĉielarko de evoluo, kie ŝi proponas (unu) korektaĵon al la Darvina klarigado pri la mekanismo de natura selektado.

18.- 1048 Naskiĝas la matematikisto, astronomo kaj poeto Omar Jayam. Inter aliaj, li estas unu el la unuaj kiuj priskribis la disvolvon de la potenco de du-termo je natura eksponento kaj modifis la antikvan Zoroastran kalendaron.

19.- 1994 Forpasas la kirurgo Charles Odamtten Easmon. Li estis dekano de la medicina fakultato de Ganao kaj estas ofte memorata kiel la patro de la kora kirurgio en Okcidenta Afriko.

20.- 2027 Tutmonda tago de metrologio. En la sama tago, sed en 1875, oni starigis la Internacian Oficejon de Pesoj kaj Mezuroj, kiu tutmonde kunordigas metrologion aŭ sciencon pri mezuradoj.

21.- 1951 Naskiĝas la hematologo kaj molekula biologo Sijuan Chen. Ŝia esplorado fokusiĝis en la leŭkemia ĉelo-genetiko. Ŝi disvolvis terapiojn cele pritrakti la akutan promielocitan leŭkemion.

22.- 1927 Naskiĝas la kemiisto George A. Olah. Li ricevis la Nobel-premion pri kemio pro siaj esploroj pri karbokatjonoj, esencaj ĉe la produktado de sintezaj materialoj.

23.- 2002 Plenumiĝas la unua kondiĉo (ĝia ratifo far 55 landoj) por la ekvalideco de la Protokolo de Kioto pri la reduktado de gasoj de forceja efiko. Ĝi ekvalidiĝis en decembro de 2020.

24.- 1857 La censo de 1857 kalkule fiksas la hispanian populacion je 15.464.340 loĝantoj. Estante la unua censo farita per modernaj karakterizoj, ĝi ekigas la statistikan epokon en tiu ĉi lando.

25.- 1853 Naskiĝas María Elena Maseras Ribera. Ŝi estis la unua virino kiu matrikuliĝis en la Fakultato de Medicino de la Universitato de Barcelono. Ŝi ne profesiis kiel kuracisto pro la malfacilaĵoj kiujn ŝi ricevis pro esti virino.

26.- 1964 Naskiĝas la virusologo Zhengli Shi. Ŝi faris pionirajn esplorojn pri la kronvirusoj ĉe vespertoj. kune al Kui Jie, ŝi identigis estaĵarojn rilatajn al la ekapero de SARS de 2002-2003, kaj priskribis viruson tre proksime parenciĝantan al tiu de la KOVIM-19.

27.- 1907 Naskiĝas la mara-biologo Rachel Carson. Ŝi estas internacie konata pro sia libro Silenta printempo, kie ŝi avertas pri la nocaj efikoj de pesticidoj por la medio.

28.- 1947 Naskiĝas la egiptologo Zahi Havas. Li estas laborinta kiel inspektisto de antikvaĵoj en pluraj arkeologiaj misioj kaj estas internacie konata pro siaj multnombraj publikaj aperoj.

29.- 1990 Naskiĝas la matematikisto Angele Tabiri. Ŝi estas la fondinto de Femafricmaths, reto de afrikaj matematikistinoj, kaj direktisto de programo de mentoraĵoj por afrikaj knabinoj kiuj estas talentaj por matematiko.

30.- 1901 Naskiĝas la juristo Victor d’Hondt. Li inventis metodon kiu ebligas kalkuli la nombron de elektitaj postenuloj proporcie al la balotoj atingitaj de la kandidataro, tiu konata kiel Sistemo D’Hondt.

31.- 1937 Naskiĝas la muzikologo Peter Ryom. Li esas internacie konata pro esti kreinta la katalogon kiu kompilas la muzikajn komponaĵojn de Antonio Vivaldi, la t.n. Ryom Verzeichnis aŭ RV (Ryoma kompilaĵo).

 Keith Jarrett: ĉirkaŭ la koncerto de Kolonjo

Tra la jaro 2025 oni rememor(ig)is kaj festis la 50-jaran jubileon de sufiĉe multaj gravaj diskoj ene de la sfero de moderna muziko. Tamen, mi konfesas ke mi tute forgesis pri unu el ili: The Köln Concert. Estas danke al la diversaj artikoloj publikigitaj -kaj papere kaj rete- en diversaj revuoj, ke mi konsciis kaj ĝuis tiun gravan datrevenon. Ho, mia Dio, kia nepardonebla forgeso! Mi celas kompensi tion pere de tiu ĉi artikolo, dediĉita ĝenerale al la kariero de Keith Jarrett, kaj iom pli specife al tiu albumo, kiu tra la pasado de la tempo iĝis la plej vendo-sukcesa ĵaza viva albumo, je 3,5 milionoj da ekzempleroj venditaj.

Biografio kaj kariero

Keith Jarrett naskiĝas en eta urbo de Pensilvanio, meze de 1945. Li komencas ludi pianon kiam nur trijara. Kiam sepjara, li jam koncertadas interpretante pecojn de Mozart, Bach kaj Beethoven. Fine de la “formalaj” koncertoj li ofte ludas siajn proprajn kreitaĵojn. Kiam adoleskulo, li enamiĝas al ĵazo, admirante la verkaron de Dave Brubeck. En 1963 li transloĝiĝas al Bostono kaj baldaŭ poste al Nov-Jorko, kie li kelkfoje ludas en la legenda lokalo Village Vanguard (fondita en 1935, situanta en la fama kvartalo Greenwich Village). Baldaŭ li komencas ludi kun la ensemblo Jazz Messengers (vera lulilo de multaj geniuloj). Tra la dua duono de la jardeko, Jarrett konatiĝas kun la plej gravaj muzikistoj kaj lokaloj de Nov-Jorko. Li ankaŭ partoprenas en la registrado de kelkaj diskoj, kutime kiel membro de trio. En tiuj diskoj Jarrett eĉ ludas aliajn instrumentojn (saksofonon, perkutilojn) kaj iom kantas, en stiloj proksimaj al folko-roko. Ankaŭ dum jaroj li kunlaboras en la kvarteto de la saksofonisto Charles Lloyd.

Iom antaŭ 1970 li iĝas membro de la bando de Miles Davis, kaj eĉ partoprenas kun ĝi en la mita Festivalo de la insulo Wight (aŭgusto de 1970). En tiu ensemblo Jarrett konatiĝas kun Chick Corea kaj ludas iom da elektraj orgenoj (ĉefe tiuj Fender Rhodes), kion li ne tro ŝatis; fakte, tra sia vivo, Jarrett ĉiam provos eviti uzi elektrajn instrumentojn. La sperto apud Davis estis grava por la juna Jarrett, kiu ofte mencias Davis-n kiel muzikan kaj vivan grandan influon. Siaflanke, Miles Davis ĉiam admiris la talenton de Jarrett, ĉefe ĉe improvizaĵoj, asertante ke “Keith kapablas krei magion el nenio”.

Inter 1971 kaj 1976 Jarrett daŭre registras, ludas kaj turneas kun la t.n. “Amerika Kvarteto” (konsistanta el drumo, kontrabaso, saksofono kaj fortepiano). Sed dum tiu epoko la vervo de Jarrett estas tiel enorma, ke meze de la jardeko li aldone starigas la t.n. ensemblon “Eŭropa Kvarteto”, ankaŭ konatan kiel “Skandinava” pro la deveno de la muzikistoj kiuj akompanas lin. En Usono la diskoj de Keith Jarrett estas eldonitaj de la kompanioj Atlantic Records, Columbia Records kaj Impulse! Records, dum en Eŭropo li decidas subskribi kontrakton kun la disko-eldonejo ECM, fondita de la germana muzikisto kaj produktisto Manfred Eicher (al kiu ni poste revenos).

La listo de albumoj surbendigitaj (kaj studie kaj koncerte) kaj publikigitaj de Keith Jarrett (jen kiel sola artisto, jen kiel membro de ensemblo) estas ege, ege longa. Mi ne kalkulis ĝin detale, sed tutcerte la tuta kvanto preterpasas kvardekon, rimarkigante, ke kelkaj el tiuj publikaĵoj konsistas el kelkaj volumoj. Vidu, ke dum la 1970-a epoko, foje li registris kompletan diskon en unu sola diurno. Ekzemple, la grava albumo Facing You (1971) estis registrita en Oslo, en unu paŭza tago dum turneo tra Eŭropo de la bando de Miles Davis. Vidu ankaŭ, ke inter 1973 kaj 1993 li registras kaj eldonas dek albumojn de pura klasika muziko, ofte inkluzivante proprajn komponaĵojn. Kiom mi scias, la lasta disko el tiu serio estas Bridge of Light (Ponto de lumo, 1993, ECM).

Fine, estu almenaŭ menciita lia intensa laboro, ekde 1983, ene de la grupo The Standards Trio, kiu dum jaroj registras kaj turneas tra la mondo, prezentante siajn versiojn de ĵazaj klasikaj pecoj; kvankam foje oni inkluzivis originalajn komponaĵojn kaj longajn superbajn instrumentajn monologojn.

Post suferi du gravajn cerbajn elfluojn, ĉirkaŭ 2020 Keith Jarrett decidas definitive retiriĝi el scenejoj kaj studioj. Lia legaco estas impona.

La koncerto de Kolonjo

Kaj tutcerte la plej grava elemento de tiu legaco estas la serio de albumoj registritaj dum diversaj koncertoj tra la mondoj. En ili, Jarrett genie improvizas, foje dum la tuta daŭro de la spektaklo. Estu almenaŭ menciitaj la registraĵoj faritaj en Bremen-Lausano (1973), Kolonjo (1975), Japanio (kiuj konsistigas pli ol dek albumojn, inter 1976 kaj 2006), Parizo (1990), Vieno (nome Vienna Concert, 1992), Milano (nome La Scala, 1997) kaj Budapest (2016). Kvankam Jarrett mem kutime asertas ke sia plej ŝatata registraĵo estas tiu de Vieno, estas fakto ke la disko The Köln Concert estas tiu kiu vere atingis porĉiaman famon. La kialo kuŝas tre eble en la ĉirkaŭantaj cirkonstancoj de tiu koncerto. Ni vidu kio okazis.

Komence de 1975 Keith Jarrett turneas tra Eŭropo por unuopaj pianaj koncertoj, kie li kutime efektivigas siajn neegaligeblajn improvizajn ludadojn, kiuj tiom ravas la spektantojn. Okazas, ke en Kolonjo loĝas tre juna koncerto-organizanto, nome Vera Brandes (n. en 1956!), kiu revas ludigi Jarrett-n en speciala koncertejo: la Operejo de Kolonjo (Kölner Operhaus). Neatendite, post longa penado, Vera atingas permeson por okazigi tie ĵazan koncerton (je la unua fojo en tiu operejo). Rapide, ŝi kontaktas al Jarrett kaj petas ke li venu koncerti al Kolonjo la 24-an de januaro. Unuavide, Jarrett ne tro ŝatis la ideon, ĉar li iom lacas pro tiom da koncertoj kaj aldone li suferadas ioman doloron en sia dorso, kio devigas lin daŭre surhavi specon de ventro-zono sur la korpo, jam de kelkaj semajnoj. Sed ŝi insistas kaj petegas multfoje. Direndas, ke ŝi multe investis prie (ĉirkaŭ 10.000 tiuepokaj markoj) kaj ke temas pri persona iluzia revo ŝia. Fine, la artisto akceptas la proponon. Sed li postulas tion, ke la piano estu la Bösendorfer Imperia 290, tiu kutime uzata en la Kolonja operejo. Konsentite!

Ĉiukaze, Jarrett devas koncerti en Zuriko la antaŭan nokton. Post la koncerto -kaj post mallonga dormado- Keith ricevas la viziton de Manfred Eicher (n. 1943), kiu estas la direktoro de la juna disko-eldonejo ECM kaj samtempe persona amiko de la pianisto. Kvankam Vera Brandes pretigis bileton por aviadila vojaĝo, Manfred proponas ke ambaŭ iru al Kolonjo per sia propra aŭtomobilo (temas pri iom malnova kaj modesta Renault 4). La vojaĝo daŭras ses horojn, dum pluva, griza tago. Manfred stiras kaj Keith provas iom dormi.  Tuj post kiam ili alvenas al Kolonjo, ili rekte direktiĝas al la koncertejo, kie ili renkontas la koncerto-manaĝistinon, kaj tie iom interparolas. Sed baldaŭ konstateblas ke la piano petita de Jarrett, pro iu nekonata motivo, ne estas en la operejo. Anstataŭe, troviĝas sam-marka duonvosta piano, kiu aperas esti iom difektiĝanta en la sonoj de tiuj klavoj de ambaŭ ekstremaj flankoj de la klavaro. Kaj piano kiu ankaŭ ŝajnas ne esti ĝuste agordita...Tiam, Jarrett daŭre kaj insiste postulas ke estu la modelo Imperial 290 alportita kaj disponigita; alie, li ne ludos... Dum la artisto retiriĝas al sia hotelo por iom ripozi kaj provi mildigi sian dorsan doloron, Vera Brandes klopodas dum horoj trovi la malaperintan operejan pianon aŭ disponigi alian similan por la koncerto. Manfred (la produktisto kaj por-okaza stiristo) akompanas al Vera tra la diversaj demarŝoj. La eblo disponigi novan pianon en la salonon finfine montriĝas tro malfacila kaj tro multekosta por la buĝeto kaj la mon-havo de Vera. 

Ĉirkaŭ la 10-a horo de tiu vespero, Manfred kaj Keith decidas ion manĝi en proksima itala restoracio. La temperaturo tie estas tro varma kaj la manĝaĵo estas tre malfrue servita kaj aldone gustas tro ole-grasa. Ĉio ŝajnas iri en misordo por la protagonistoj de tiu ĉi historio. La koncerto devas komenci je 23:30, tuj post la finiĝo de opera spektaklo okazanta tiun saman vesperon. Oni timeme sciigas al Jarrett pri la fina neeblo havigi al li la deziratan fortepianon. Anstataŭe, oni nur disponas je la duonvosta Bösendorfer, iom difektiĝanta, iom tro malnova... sed kiu almenaŭ estis reagordita dum la unuaj horoj de la vespero, fare de profesiulo. Post longaj duboj, diskutoj kaj plor-petoj, Keith fine akceptas ludi. Celante iom kompensi la fuŝan aferon, Manfred diras ke li ĵuse pretigis registran ilaron por surbendigi la koncerton. La rezultantaj registraĵoj de tiu freneza (kaj historia) nokto estus, principe, nur uzataj je privata sfero.

La publiko jam sopire atendas la spektaklon. Entute 1400 homoj, kiuj plenigas la vicojn de la ejo. Keith eniras la scenejon, la publiko aplaŭdas, tute nescianta pri la multaj cirkonstancoj kiu estas antaŭoŭkazinta tiun momenton. La unuaj kvin notoj luditaj de la pianisto sonas iom kiel la reklama melodio de fama marko de perfumo de la urbo (ŝajne Jarrett aŭskultis tiun notojn surstrate en iu momento de la tago). La spektantaro leĝere ridetas, eĉ ete ridas... Tiam magio alvenas.

Kiel kutime en siaj unuopaj pianaj koncertoj, Jarrett efektivigas, livmane, ripetiĝantajn obstinajn basajn frazojn (itale: ostinato; angle: vamp), dum dekstremane li aperigas improvizatajn ravajn fantaziajn temojn, kiuj forkaptas la publikon kaj portas ĝin al muzika ekstazo. Tiuj klavoj plej basaj kaj plej altaj estas ne tro uzataj de la artisto, provante eviti stridajn sonojn. Tamen, la genio estas tiom granda, ke eĉ eksteragordaj notoj faros parton de la tuta magia etoso de la momento.

En la postaj tagoj, vojaĝante al aliaj urboj por novaj koncertoj, Manfred kaj Keith aŭskultadas la registraĵojn en la aŭtomobila kasedilo. Ĉu sufiĉe bona sono por ebla estonta publikaĵo...? Post longa pripensado, en novembro de 1975 aperas The Köln Concert, duobla albumo kiu enhavas la 66 minutojn de tiu speciala koncerto (kompreneble, en KD-aj eldonaĵoj ĉio estas enhavigita en unu sola volumo).

Finaj aldonaĵoj 

En 2025 du filmoj estas produktitaj kaj ankaŭ prezentitaj (kaj eĉ premiitaj en kelkaj kino-festivaloj!). Temas pri Köln 75, reĝisorita de Ido Fluk, kiu montras la historion precipe el la vidpunkto de Vera Brandes, kiu persone ĉeestis la premieron; la alia verko estas la dokumenta filmo Lost in Köln, de Vincent Duceau, kiu i.a. celas respondi la demandon: Kie, do, diable, troviĝis/as tiu sakra neaperinta piano?

Keith Jarrett estas konsiderata esti homo pedanta, perfektema kaj ekstravaganca. Dum siaj ludadoj, estas kutime aŭdeblaj voĉaj sonoj, strangaj sed samtempe esprimemaj kaj signifoplenaj. Kaj permesu al mi unu finan anekdoton, pri la fakto ke li ne estas nigrulo (kvankam verdire li iom tiel aspektas). La saksofonisto Ornette Coleman, iun tagon, post spektaklo, en la kulisoj de la teatro alvenis al Jarrett kaj diris -dufoje: “Nu, kara amiko, kia talento! Vi devus esti nigrulo!” Jarrett respondis: “Jes, mi scias tion, kaj mi tion alstrebas ĉiutage... eble, iun tagon, mi nigruliĝos...”

 JRJ: la poeto, antonomazie...

(Facila kaj panorama enkonduko al la vivo, verkaro kaj epoko de la hispana poeto Juan Ramón Jiménez)

Mogero

Temas pri la naskiĝ-urbo de JRJ. Tie situas kelkaj domoj, muzeoj, monumentoj kaj eĉ la tombejoj de la poeto kaj ties edzino. Ni iom vidu.

Mogero (Moguer) situas sudoriente de la provinco Onubo (Huelva). Ĝi situas je 50 metroj sur la mara nivelo, je 20 kilometroj disde la marbordo kaj je pli-malpli la sama distanco disde la ĉefurbo Onubo. Nuntempe ĝi enhavas preskaŭ 25000 loĝantojn. Partoj de la municipa teritorio kuŝas apud la marbordo (vilaĝo Mazagón) kaj aliaj partoj ene de la grava natura parko Donjana (Doñana). Mogero kuŝas apud la rivero Tinto, kaj ec havas riveran havenon ekde antikvaj epokoj.

La plej gravaj monumentoj, memoraĵoj kaj restaĵoj rilataj al JRJ estas la jenaj:

- Naskiĝ-domo: temas pri mudeĥara domo el la 19a jarcento. Tie li naskiĝis kaj loĝis dum kvin jaroj;

- Domo Fuentepinja (Fuentepiña). Temas pri kampara domo, kie la poeto pasigis multajn belajn momentojn;

- Muzeo-domo Zenobia kaj JRJ: temas pri duetaĝa domego el la 18a jarcento, kaj estis la kutima domo de la familio. Ene troveblas la muzeo, fondita en 1956 -kiam ankoraŭ Zenobia vivis. Aldone, troviĝas la sidejo de la Fondumo JRJ, publika konsorcio fondita en 1987, kies tasko estas prizorgi la tutan heredaĵon de la poeto. Ekde 1981, la Fondumo atribuas la Hispanamerikan premion pri poezio JRJ;

 

Muzeo-domo pri JRJ kaj Zenobia

- Skulptaĵoj tra la urbo. Ĝisnune videblas kvar statuoj rilataj al la vivo kaj la verkaro de la poeto: tiu de li mem, tiu de Zenobia, tiu de Platero, kaj tiu de du infanoj ludantaj kun la azeno.

- Tombejo. La mortintaj restaĵoj de la poeto kaj de Zenobia estis alportitaj en 1958 elde Porto-Riko. De tiam, ili restas en familia tombo-kelo (speco de eta maŭzoleo), ĉe la paroĥeja tombejo de Mogero.

Baza biografio

Juan Ramón Jiménez Mantecón (1881-1958) naskiĝas en Mogero, vilaĝo de la provinco Onubo, sudokcidente de Hispanio. Li apartenas al ekonomie bonhava familio (lia patro estas komercisto de vinoj). Li faras siajn unuajn studojn en Mogero mem, en ĉefurbo Onubo kaj en Puerto de Santa María, urbeto kie li bakalaŭriĝas. 

En 1896 li vojaĝas al Sevilo kaj tie li ekloĝas kaj komencas studojn pri juro. Aliflanke, ŝajnas ke dum tiuj unuaj jaroj JRJ deziras iĝi pentristo. Tamen, en Sevilo li malkovras poezi-arton: Rubén Darío, Baudelaire, Rimbaud... kaj ĉefe Gustavo Adolfo Bécquer, kiun li unuamomente beletre sekvos.

1900: unuafoje li vojaĝas al Madrido; sed tiun saman jaron lia patro mortas. Ekde tiu momento, la poeto deprimiĝas, forte, profunde, daŭre. En Bordozo (Bordeaux, Francio) li eniras hospitalon psikiatran je la unua fojo. Kelkajn jarojn poste, li enhospitaliĝas ankaŭ en Madrido. Kaj estas en tiu ĉi urbo kie li konatiĝas al krausismo (tiutempa grava moderna didaktika skolo hispana), la Rezidejo de Studentoj, la ILE (Libera Institucio pri Instruado), ktp.

Tiun saman jaron 1900 li publikigas siajn unuajn poemarojn, nome Ninfeas (Nimfeoj) kaj Almas de Violeta (Animoj de violo), kie li kreas kaj sekvas poezian vojon difineblan kiel dekadencan modernismon. Baldaŭ poste aperas Rimas (Rimoj, 1902, titole memore al la fama libro de Bécquer), Arias tristes (Malgajaj arioj, 1903) kaj Jardines lejanos (Lontanaj ĝardenoj, 1904). En 1905 JRJ revenas al sia denaska vilaĝo, kvankam sufiĉe ofte li ripete vojaĝos kaj loĝos en Madrido.

Inter 1908 kaj 1913 li publikigas naŭ novajn poemarojn, ekde Elegías puras (Puraj elegioj) ĝis Laberinto (Labirinto), en intensa kreema kariero. Estas en tiu sama jaro 1913 kiam JRJ konatiĝas kun Zenobia Camprubí. Zenobia estas intelektulino kiu naskiĝis en Katalunio, kvankam havis fortan rilaton al Usono, kialo pro kiu ŝi estis amike konata kiel “La amerikanineto“; temas pri virino praktikema, rezoluta kaj aktiva, kontraste al la melankolia tendenco de JRJ.

Dum la postaj jaroj ekde ilia renkontiĝo, Zenobia tradukas 22 volumojn el Rabindranath Tagore (Barata poeto, premiita per la Nobel-premio en 1913. La tradukado -kies rezultaj tekstoj estos reviziitaj de JRJ- estis farita el la anglaj tekstoj kiujn la bangla aŭtoro mem faris de siaj propraj verkoj).

En 1914 aperas  la unua eldono de Platero y yo (Platero kaj mi, tradukita al Esperanto de Liven Dek, kaj publikigita de Andaluzia Esperanto-Unuiĝo en 2009). Direndas, ke Platero y yo iĝis kaj restas la plej fama verko de JRJ, kaj Hispanie kaj tutmonde. Kurioze, ĝi ne konsistas el versoj, ĉar temas pri proza kolekto de kurtaj tekstoj, kie la aŭtoro rakontas historietojn kiuj okazis en sia vilaĝo, okazintaĵoj en kiuj partoprenas multaj el la lokaj loĝantoj, kaj ĉefe, la azeno, nome Platero. Entute, temas pri omaĝo al la freŝa naturo, al la besta regno kaj al la emocia valoro de simpla vivo.

 

Hundeto, poeto, azeno

Baldaŭ poste (1916) alvenas la geedziĝo de la paro JRJ-Zenobia, okazinta en Nov-Jorko. El tiu sama jaro menciendas Estío (Somero, 1916), libro kie la poeto decideme distanciĝas el modernismo; tiel, malaperas nostalgiaj etosoj -antaŭe daŭre elvokataj kaj revataj- favore al pli konkreta realo.

Dum la vojaĝoj (ire kaj revene) al Usono por la nupto, surŝipe, JRJ preparas la enhavon por Diario de un poeta recién casado (Taglibro de ĵus-edziĝinta poeto, 1917), verko kie li serĉadas nudan poezi-arton, ekstere de “nebezonataj ornamaĵoj”; libro en kiu la maro iĝas simbolo de eterneco kaj absoluteco, kaj tra kiu ĉefrolas liberaj kaj senrimaj versoj. Direndas, ke Diario... estos republikigita en 1948 sub la titolo Diario de un poeta y mar (Taglibro de poeto kaj maro), tiel inkluzivante la duan famili-nomon de Zenobia (nome, Aymar).

Tiu epoko estas ja vera kirlo de eventoj por la poeto. Vidu, ke en tiu sama jaro 1917 aperas la definitiva versio de Platero y yo; kaj ankaŭ lia kompilaĵo Poesías escojidas (lia unua poezia antologio). Kaj vidu, ke en la periodo 1917-1923 aperas ses novaj poemaroj, ekde Sonetos espirituales (Spiritaj sonetoj) ĝis Belleza (Beleco). Aldone, inter 1918 kaj 1930, serio de gravaj okazintaĵoj alvenas al iliaj vivoj, nome, i.a. la jenaj:

- Zenobia kaj JRJ vojaĝadas tra multaj regionoj de Hispanio. Kaj, ekde 1929, tion ili faros per aŭtomobilo. Kiel supozeble, la stiristo estos Zenobia, unu el la unuaj virinoj kiuj en Hispanio akiris la stir-licencon;

- Zenobia kutime tajpadas la poemojn kiujn li verkas; ŝi ankaŭ revizias ĉion (inkluzive ĉe la hejmaj aferoj) kaj pretigas la libro-eldonojn; 

- Zenobia iĝas membro de la Lyceum Club Femenino  (Feminisma Liceo-Klubo) institucio fondita de la intelektulino María de Maeztu en 1926, kaj en kiu partoprenos ankaŭ aliaj gravaj tiutempaj virinoj: Victoria Kent, Clara Campoamor, Elena Fortún...

- Zenobia iĝos ankaŭ ano de aliaj por-virinaj asocioj; bedaŭrinde, ĉiuj ili malaperos dum la Enlanda Milito (1936-1939);

- 1919: JRJ konatiĝas kun Federico García Lorca, kiu estas ĵus alveninta al la Rezidejo de Studentoj en Madrido. Tiu rezidejo (1910-1939), fondita de Francisco Giner de los Ríos (pedagogo, eseisto), estas ja grava loko por la historio de la hispana progresema kulturo. Temis pri institucio kiu funkciis kiel loĝejo kaj samtempe kiel eduka komplemento al universitato. Tie, loĝis, vivis kaj verkis, aldone al Lorca kaj JRJ, homoj tiaj gravaj kiaj Salvador Dalí, Luis Buñuel, Miguel de Unamuno, Severo Ochoa... Marie Curie kaj Albert Einstein estas kelkaj el la gravaj vizitintoj al la Rezidejo.

- 1922: aperas Segunda antolojía poėtica (Dua poezia antologio), vasta kompilaĵo kiu ege influis en la poezia sfero de Hispanio dum la postaj jaroj.

- 1928: okazas la mortoj de la patrino de JRJ (karesnome: mamá Pura) kaj de la patrino de Zenobia;

- Inter 1920 kaj 1935 la poeto pli kaj pli diskonigas siajn kreitaĵojn pere de diversaj revuoj, foje ĝeneralaj, foje specife beletraj (kelkaj el tiuj lastaj estis eĉ fonditaj, redakciitaj aŭ direktitaj de li mem: Índice, Sí, Unidad...). Tie estos publikigitaj poemoj, prozaĵoj, recenzoj, kritikaj artikoloj, prisociaj opinioj, ktp. JRJ, iom post iom, pli ofte preferos revuojn ol libroj por montri publike siajn ideojn kaj verkojn.

 

Generacio de 1927, kun kelkaj "Senĉapelulinoj" (legu pli sube)

Direndas ke, kvankam JRJ apartenis al la t.n. Generacio de 1914 (kune kun la filozofo Ortega y Gasset, la ĵurnalisto kaj politikisto Manuel Azaña, la historiisto Américo Castro, ktp), tamen, li sendube iĝis vera mentoro de la tuje naskiĝonta Generacio de 1927, al kiu apartenos la plej konataj poetoj hispanaj de tiuj jaroj: Lorca, Rafael Alberti, Pedro Salinas, Vicente Aleixandre, Luis Cernuda, Jorge Guillén...

Vizito al Granado. Somero de 1924. Alvenas al Granado JRJ kaj Zenobia (kvankam ŝi baldaŭ devos forlasi la urbon). Belegaj vivo-spertoj dum kelkaj semajnoj inter JRJ, Federico, Isabelita (juna fratino de Federico), Francisco (frato de Federico, siavice poeto kaj diplomato), Manuel de Falla (elstara komponisto)... Sekve de tiu vizito, JRJ verkos la poemon Generalife, dediĉita al la aminda Isabel. Kaj ankaŭ Federico dediĉos poemon al JRJ, ĉe sia Romancero gitano (verko esperantigita de Fernando de Diego, Cigana romancaro, 1972, eldonita de Stafeto). Post la morto de JRJ, en 1960 estos eldonita la libro Olvidos de Granada (Forgesoj pri Granado), bazita kaj inspirita de tiuj neforgesablaj historiaj tagoj.

 

Tristega kaj neatendita okazaĵo. Julio de 1932. Marga Gil Roësset, genia juna skulptistino kaj desegnistino, kiu iom antaŭe amikiĝis al JRJ kaj al Zenobia, mortigas sin, nur 24-jara. La motivo: ŝajne, ŝi forte enamiĝis al JRJ, sed li ne reciprokis ŝian senton. Tiu terura afero ege afliktis la poeton, kiu konservis ŝian taglibron (donacitan al li de ŝi mem) dum sia tuta vivo. Estas fama la busto kiun Marga faris pri Zenobia.

Delive: JRJ, Zenobia, Marga

Finaj jaroj

Baldaŭ post la eldono de Canción (Kanto, 1935), komenciĝos la Enlanda Milito (1936-1939). Tiam JRJ interkonsentiĝas kun Manuel Azaña (tiutempa Prezidanto de la Hispana Respubliko) esti sendita al Usono kiel kultura ataŝeo (=adjunkto, asistanto). Tie, li prelegas en Usono, Kubo, Porto-Riko. Tra tiuj jaroj, Zenobia iĝas profesorino en la Universitato de Marilando, dum li restadas deprimiĝinta en hospitaloj. Tiam, JRJ komencas konsideri ke la vera kaj definitiva funkcio de poeto estas "vorte prezenti kelkajn eternaĵojn kaj konstantecaĵojn de la homa animo. Ja ideoj alvenas kaj malaperas; sed eterneco estas la celo..."

1942: aperas la libro Españoles de tres mundos (Hispanoj el tri mondoj, Bonaero). Temas pri proza verko, preparita dum jarcenta kvarono, fakte kolekto de kurtaj biografiaj portretoj pri gravaj homoj kiuj vivis en la samaj tempoj de la poeto (kelkaj el ili persone konataj de li, kelkaj aliaj nur pensataj kaj admirataj). Unuaversie, aperis la "lirikaj karikaturoj" de 61 homoj; postaj versioj -faritaj de esplorintaj fakuloj- inkludos pli ol  130 el tiuj portretoj. Tre probable, temas pri lia plej grava proza verko poste de (kaj tempe kaj range)  Platero y yo.

Inter 1945 kaj 1957 aperas sep novaj poemaroj, ekde Voces de mi copla (Voĉoj de mia koplo) ĝis Espacio (Spaco, 1954); tiu lasta, fakte, temas pri longa proza poemo kiu, en kelkaj eldonaĵoj, okupas ĉirkaŭ 100 paĝojn. Menciendas Romances de Coral Gables (1948) verko kiu enhavas kolekton da poemoj faritaj dum la kelkaj jaroj kiam la paro loĝis en la Florida urbo Coral Gables (1939-1942). Temas pri epoko plena je melankolio, sendube pro la katastrofo de la hispana milito kaj la devigo ekziliĝi kaj porĉiame vivi ekster ilia denaska hejma lando. Direndas, ke de antaŭ kelkaj jaroj oni organizas jaran konkurson pri poezio, nome Internacia Premio pri Poezio Juan Ramón Jiménez Coral Gables, omaĝe al JRJ kaj ĝenerale al la poezia arto hispanlingva. 

Kaj estu almenaŭ citita Animal de fondo (Funda besto, 1949, Bonaero), kies definitiva versio nomiĝos Dios deseado y deseante (Dio-n dezirata kaj deziranta, 1953), kies titolo jam montras la ĉefan temon de la enhavo. Ĉirkaŭ tridek poemoj je liberaj versoj, aperantaj kiel unuiĝinta kontinua teksto. Speco de interna dio aperas kiel la esenco de beleco; kaj la poeto kunfandiĝas al pejzaĝo,  maro, aero, ĉiutagaĵaro...

1956. Nobel-premio. Kaj, tuj poste, morto de Zenobia. Post ŝia morto, JRJ iras preskaŭ ĉiutage al la tombejo por “paroli al ŝi”. Vidinte tion, kaj timante profundan depresion al la vidvo, la familia kuracisto fine preskribis al li maksimumon de unu fojo ĉiusemajne. 

1958: la poeto mortas. Baldaŭ komenciĝos la porĉiama atenta analizo de lia intensa vivo kaj lia vasta verkaro (laŭ la poeto mem, li skribis ĉirkaŭ du mil poemojn). Ni troviĝas antaŭ veraj spiritaj puto kaj fonto por ŝatantoj de poezio, sentemo kaj beleco. El mia vidpunkto, JRJ estas La Poeto, antonomazie...

--------------------------------------------------------

Aldonaĵoj

1.- Revizioj. JRJ tre ofte reviziis siajn poemojn, modifante specifajn detalojn, vortojn kaj esprimojn. Li konsideris tiun daŭran -preskaŭ senfinan- reviziadon esti lia “paŝanta verkaro”, ĉiam serĉe de la plej ĝusta, plej ekzakta vorto. La modifitaj poemoj aperos kutime en la sinsekvaj Antologioj publikigitaj de li mem tra lia vivo.

2.- Kompilaĵoj post-mortaj. Ekzistas almenaŭ kvar tiaj kompilaĵoj, ĉiuj sufiĉe gravaj. Eble tiu plej rimarkinda estas Leyenda (Legendo, 1978), eldonita de la fakulo Antonio Sánchez Romeralo, homo kiu ankaŭ rolis kiel testamenta administranto de la beletra heredaĵo de JRJ. Tiu kolekto havos reeldonon en 2006, kun reviziaĵoj far María Estela Arteche.

3.- Reformemulo pri ortografio. Dum la dua etapo de sia vivo (precipe post Poesías escojidas, 1917), JRJ daŭre uzas alternativajn ortografiajn regulojn por kelkaj literoj de la hispana lingvo:

- j anstataŭas ĉiam la fortan g. Ambaŭ havas la saman sonon /x/ (esperanta litero ĥ)

- kelkaj neprononcataj literoj malaperas en liaj tekstoj. Do, anstataŭ septiembre, obscuro, éxito, li skribos setiembre, oscuro, ésito. 

(Ni memoru ke kelkaj aliaj gravaj verkistoj provis efektivigi ortografiajn modifojn en iliaj lingvoj. Estu cititaj Gabriel García Márquez kaj Bernard Shaw. Malsukcesintaj proponoj...)

---------------------------------------------------------------------

Kelkaj tradukaĵoj miaj

-El El viaje definitivo (1910-1911)

“Kaj mi iros for. Kaj restos la birdoj kantantaj

kaj restos mia horto kun sia verda arbo kaj kun sia blanka puto

Je ĉiu vespero, la ĉielo estos blua kaj serena

kaj sonoros, kiel en tiu ĉi vespero sonoras, 

la sonoriloj de la kampanilo

Kaj mortos tiuj, kiuj min amis

kaj la vilaĝo iĝos nova ĉiujare...

Kaj mi iros for, kaj mi estos aliulo, sen hejmo

sen verda arbo, sen blanka puto

sen ĉielo blua kaj serena...

kaj restos la birdoj kantantaj...”

- El Espacio (1954, proza poemego)

“Kiu scias, plie ol mi, kiu, do?

kiu homo, aŭ kiu dio, povas, povis, povos diri al mi

kio, do, estas mia vivo kaj mia morto; kio, do, tiuj ne estas?

La dioj ne havis pli da substanco ol tio, kion mi mem havas;

mi havas, kiel ili, la substancon de ĉio jam vivita, kaj de ĉio vivota

mi ne estas nur nuntempo, sed torenta fuĝo, disde eko ĝis fino...

Kaj tio, kion mi vidas, je unu kaj alia flanko,

en tiu ĉi fuĝado, rozoj, restaĵoj de flugiloj

ombro kaj lumo, estas nur mia...”

- El Verbena francesa (Franca kermeso)

. Kvankam la vorto verbeno ekzistas ankaŭ en E-o, en la internacia lingvo ĝi aplikeblas nur al nomo de specifa planto -verbena officinalis. En la hispana, verbena iĝis uzata kutime por nomi vilaĝan aŭ popularan feston. Mi preferis elekti kermeson por traduki ĝin.

 . Verkita en 1900 en Bordozo, publikita en 1953. Uzata -kvankam kun kelkaj postaj modifoj- de la roka andaluza ensemblo Alameda, sub la titolo Bajo la sombra y el sueño (1983).

“Sub la ombro kaj la sonĝo*

de la dorminta arbetaro

ĉio plenas je lumoj

je suspiroj kaj esencoj...

Vi jam scias, ke miaj doloroj

volas serenajn kvietecojn...

Ĉio tiel plena je lumo!

kaj meze de la festa krio-bruo

ili ne vidas, ke mia animo kaj mia korpo

estas mortantaj pro malgajo...”

* Verdire, la hispana vorto sueño povus esti tradukita per iu el la jenaj esperantaj vortoj: sonĝo, revo, dormo, dormemo, dormado... Eĉ la kunteksto foje ne klarigus la signifon. Kaj fakte tio okazas en tiu ĉi poemo.

--------------------------------------------------------------

Etapoj en la poezio de JRJ

1.- Simbolisma aŭ sentema (1898-1916)

La ĉefaj influoj ricevitaj de JRJ estas Bécquer (romantikisma aŭtoro), parnasismo, simbolismo kaj modernismo.

2.- Intelekta (1916-1936)

Poezio sen la ornamaĵoj de modernismo. Liberaj versoj. Serĉado de sublimaj spertoj. Nura, pura, skemisma poezio.

3.- Sufiĉa aŭ vera (1937-1958)

La poeto serĉas dion, “senripoze kaj sentediĝe”. Temas pri ena dio, kiu ekzistas en la poeto mem, dio kiu estas kaŭzo kaj celo de beleco. Finpunkte, ni memor(ig)u ion jam diritan: “La tasko -funkcio- de poeto esta vorto-prezenti kelkajn verajn eternaĵojn kaj konstantecaĵojn de la homa animo...”

---------------------------------------------------

Specifaj Hispanaĵoj

- La “tri generacioj de intelektuloj”. Tradicie oni klasifikis la hispanian intelektularon de la periodo inter la fino de la deknaŭa jarcento kaj la Interlanda milito en tri apartaj grupoj, nome: Generacio de 1898 (Miguel de Unamuno, Pío Baroja, Antonio Machado...) / Generacio de 1914 (JRJ, Américo Castro, Gregorio Marañón...) / Generacio de 1927 (F.G. Lorca, Jorge Guillén, Rafael Alberti...)

- La Senĉapelulinoj ("Las Sinsombrero").Oni nomis tiel la grupon de virinoj kiuj devus esti inkluzivitaj en la Generacio de 1927; tamen, pro la patriarkeca kaj masklisma aliro al tiuj temoj, oni decidis apartigi  (kaj eĉ forgesigi!) tiujn virinojn. Feliĉe, la pasado de la tempo ne povis  forigi iliajn grandajn talentojn, kaj oni juste povis rekuperi ilian memoron. Mi menciu kelkajn el ili: Concha Méndez, María Zambrano, Rosa Chacel, Maruja Mallo (desegnistino), Marga Gil Roësset (pentristino, jam supre pritraktita), Josefina de la Torre (verkistino, aktorino), ktp.

Supre, live, María Zambrano; dekstre, Marga Roësset...

- Institución Libre de Enseñanza (ILE) . Privata kaj laika eduka centro de la unuaj jardekoj de la pasinta jarcento. Post kelkaj jaroj, aldone al universitataj studoj, oni ankaŭ povis sekvi primaran kaj sekundaran edukajn kursojn.

- Residencia de Señoritas (1915-1939). Centro kun similia funkcio al tiu de la Rezidejo de Studentoj (1910-1939), kaj ankaŭ ligita al la Libera Institucio pri Instruado (ILE, supre menciita).

 

--------------------------------------------------------------------

Ĝenerala aliro al la beletraj (kaj kulturaj) movadoj de ĉirkaŭ 1900

(Konsiderante, ke JRJ iamaniere kaj en iuj momentoj - precipe dum la unuaj periodoj de sia vivo- trapasis multajn poeziajn stilojn kaj influoj, estus interese almenaŭ prezenti tiun ĝeneralan panoramon)

-  Pro tio, ke preskaŭ ĉiuj aliaj belartaj movadoj de la fino de la deknaŭa jarcento aperos kiel reago fronte al romantikismo, kiel punkto por komenci ni iru al romantikismo (= romanismo). Ĝi regis ĉefe dum la unua duono de la 19a jc, estis kontraŭa al klasikismo, kaj difineblus kiel belarta kreemo sentimentala, sentema, pasia kaj subjektiva; en ĝi pli gravas pasio ol racio, prudento kaj realo. La listo de gravaj romantikismaj aŭtoroj tra Eŭropo kaj Ameriko estus longega; tamen permesu al mi ke estu menciitaj la jenaj: Robert Burns, Lord Byron, Adam Mickiewicz, Aleksander Puŝkin, Victor Hugo, Edgar Allan Poe, G, Adolfo Bécquer, José de Esproneda, Rosalía de Castro, Giacomo Leopardi, Johann W. Goethe, Heinrich Heine...

 - Kiel reago alvenis, iom post iom kaj al la tuta ĝenerala mondo de arto, realismo, naturalismo, impresismo...

- Mi uzos la esperantan vorton novismo por indiki tion, kio en aliaj eŭropaj lingvoj kaj landoj estas konata kiel Art Nouveau, Jugendstil, Nieuwe kunst, Stile Liberty... iam bone konata de ĉiuj kaj kiuj disvolviĝis dum la t.n. Bela Epoko (Belle Époque). Esence, temas pri movado kiu ne multe influas al la beletra mondo.

Novismo arkitektura

- El filozofia vidpunkto, la vorto modernismo estus difinebla kiel sinteno favora al raciismo kaj al progresismo, kontraŭa al tradicioj. Tamen, en la hispanlingva literaturo, la hispana vorto modernismo rilatas al latinamerika poezia skolo, kiu emas al ekzotemo, mezepoko, mitologio, erotismo, kaj eskapemo al tiuj imagaj mondoj. Inter ĝiaj reprezentantoj menciendas Rubén Darío, José Martí, Delmira Agustini. 

Fine, kaj nun tute specife por beletro, aperis la jenaj du skoloj:

- Parnasismo (1850 - 1880), kiu proponas sin kiel tendenco kiu diras ne al sentemismo kaj al romantikismo; kiu celas krei nure “arton pro arto”, kaj kiu serĉas formalan perfektecon. Ekzemplo: Théophile Gautier. Kaj en Esperantujo, en kelkaj momentoj, Kaloĉajo kaj Varengjeno.

- Simbolismo (1880 - 1910), kiu serĉas mistikajn temoj, metaforojn, sinestezojn (miksado de du aŭ pliaj sensoj). Por simbolismaj verkistoj, la mondo estas “malĉifrinda mistero”. Charles Baudelaire, Arthur Rimbaud.

 

Urbodomo de Mogero