De la eterna faduo al Madredeus

Notoj: tiuj portugal-lingvaj vortoj principe facile kompreneblaj de ĉiuj ne estos tradukitaj. Aliflanke (cele eviti superfluan ortografian lacigan pedantecon), en la nomo Amália la supersigno aperos nur je la unua fojo.

Se oni serĉas la vorton faduo en iu ajn vortaro, oni trovas proksimume la jenan difinon: “Portugala popola kanto unuvoĉa, akompanata de gitaro kaj aliaj kordaj instrumentoj, kies tekstoj rilatas al malgajaj, melankoliaj sentoj...”. Nu, sufiĉe bona enkonduko. Ni vidu kiujn aldonajn sciigojn oni povas almeti al tiu baza difino. La vorto faduo (propralingve: fado, o fado) devenas el la latina fatum, tradukebla kiel fato, fatalo, sorto-destino. Estas neeviteble alporti ĉi tien la vorton saŭdado (saudade), kiu estas difinita en la vortaroj kiel “amara ĝuo de la rememoroj kaj bedaŭroj, fontinta el la portugala kulturo. Nostalgio, sopiro”. Ĉiukaze, ni troviĝas antaŭ la plej grava kontribuo de Portugalio al la monda muziko, tiel ke en 2011 Unesko deklaris faduon “tuthomara kultura heredaĵo”.

Se oni serĉas pri la originoj de faduo, oni devas diri ke ili tre eble situas je la komenco de la 19ª jarcento en la lisbona regiono. Kvankam la unuaj pra-radikoj troveblas en la mezepokaj galegaj baladoj (cantigas), kutime oni akceptas la ĉeeston de muzikaj influoj venantaj el la afrikaj kolonioj de Portugalio.

Pri la instrumentoj kiuj normale akompanas la kantiston, devas esti menciataj la jenaj: portugala gitaro (populare nomata viola), kiu havas 12 kordojn; akustika basgitaro; cavaquinho, speco de kvar-korda gitareto kiu fakte kaj kurioze estas la precedenco al la havaja ukulelo (tiel lontane alvenis la portugalaj ŝipoj!). En la pli modernaj prezentadoj, videblas foje mandolino, violono aŭ eĉ fortepiano.

Kvankam oni povas distingi inter deko da specoj de faduo (minora, tradicia, gaja -fado corrido, neprofesia, ktp) ĉi tie oni nur rimarkigu pri la distingo inter faduo de Lisbono kaj faduo de Koimbro. La lisbona speco estas tiu pli universale konata, kiu siavice enhavas multajn kategoriojn, jam iom menciitaj supre. Male, la faduo de Koimbro estas nepre vir-voĉa, studentema (ege rilatanta al la urba universitato), kies tekstoj ofte temas pri amo, pri filozofio kaj pri aliaj studentaj temoj, kaj kies ludantoj devas surhavi tradiciajn nigrajn vestaĵojn. Aldone, la aro da instrumentistoj akompananta la kantiston estas multe pli nombra ol tiu de la “normala” faduo. Estas facile videble ke tiuj ĉi karakterizaĵoj rilatas al la mezepokeskaj universitataj muzikaj ensembloj, kies originoj situas tre eble en Salamanko ĉirkaŭ la 13ª jarcento. Se oni fosus iom pli profunde, oni alvenus ĝis la goliardoj, sed nun sufiĉas diri ke tiuj tunaoj (esperantigo mia por tunas aŭ estudiantinas) disvastiĝis el Hispanio al multaj landoj el Iber-Ameriko, al Portugalio kaj eĉ al Belgio kaj Nederlando.

Gravaj nomoj en la fadua sfero

Inter la centoj da artistoj kiuj diversagrade kontribuis/as al la forĝado de la faduaj mito kaj realo, mi pritraktu nur la jenajn kelkajn:

- Maria Severa Onofriana (1820-1846). Parto de ŝia vivo situas en la kampo de legendo. Oni scias ke ŝi kantadis faduojn en la tavernoj de Lisbono, akompanante sin mem per portugala gitaro. Ŝajne, ŝi havis kelkajn amorantojn (inkluzive de iu grafo!) kun kuj ŝi ĉeestadis en la tiutempaj taŭroludadoj. Ŝi mortis tre juna pro tuberkulozo. La famo de A Severa kreskis precipe pro tio, ke ŝi estas la fikcia protagonisto de kelkaj gravaj romanoj, teatraĵoj kaj filmoj de Portugalio. O Retiro da Severa (La Rifuĝejo de Severa), fondita en 1933, estas ege tipa faduejo en Lisbono, kvankam de tempo al tempo la lokalo translokiĝis tra diversaj partoj de la urbo.

- Alfredo Marceneiro (1891-1982). Alfredo Rodrigo Duarte estis profesie lignaĵisto-ĉarpentisto, jen la origino de sia kromnomo Marceneiro. De tre juna aĝo li komencis agi kiel kantisto tra la stratoj kaj tavernoj de Lisbono, ĝis atingi sukcese ludokanti en la plej gravaj landaj teatroj. Li ankaŭ estis grava komponisto.

- Fernanda Maria (1937-2025; familia nomo: Carvalheda Silva). Temas pri la plej alta reprezentanto de la faduo castiço. Ŝi registris pli ol 80 diskojn, kelkajn el ili kune kun Marceneiro. La signifo de castiço en la portugala estus “profunde popol-tradicia, tre popol-tipa”. En tiu speco de faduo, la teksto estas iom libere elektebla de la kantisto kaj, rilate la strukturon, tia faduo foje ne havas rekantaĵon aŭ refrenon. Temas, do, pri improvizema kreema ĝenro.

 

- Amália Rodrigues (1920-1999). Jen la “Reĝino de faduo”. Amalia registris 170 diskojn kaj vendis ĉirkaŭ 30 milionojn da ekzempleroj. Post la falo de la registaro de Marcelo Caetano (1974), oni iom maljuste akuzis ŝin esti kunlaboranto de la Salazara diktaturo (1933-1974); reĝimo kiu laŭdire subtenis (pli-malpli aperte) la kulturon de la “tri F”: faduo, Fátima, futbalo. Tamen, estas ankaŭ multaj homoj kiuj asertas ke dum tiuj jaroj Amalia donacis monon al la komunisma partio. Kaj aldone, oni ne forgesu kelkajn verajn historiajn faktojn. Tiel, en 1962, la kanto Abandono (Forlaso) estis malpermesita de la registaro de la Estado Novo (“Nova Ŝtato”, kromnomo de la diktatoreco). Tiu kanto estis ankaŭ konata kiel “La faduo de Peniĉe”, pro la nomo de la prizono kie restis enfermitaj multaj politikaj prizonuloj. Plie, direndas ke je la 29ª de marto de 1974, Amalia intence utiligis la kanton Grândola, Vila Morena kiel fermo de sia koncerto en la Teatro Koliseu de Lisbono. Grândola estis komponita de la kantaŭtoro Zeca Afonso kaj, sufiĉe surprize, en tiu momento ĝi ankoraŭ ne estis kanto malpermesita de la registaro. Okazis, ke kelkaj revoluciemaj oficiroj kiuj ĉeestis la tiutagan koncerton decidis elekti tiun muzikaĵon kiel starto-signalon por la tuj posta Revolucio de la Diantoj (je la 25ª de aprilo) kiu -kiel sciate- difinis la finon de la Salazara reĝimo. Kaj plie, ni ne forgesu ke nur kelkajn semajnojn post la revolucio, Amalia registris sian propran version de Grândola, tiel imponan, ke ĝi restas mia plej ŝatata versio de tiu legendeca har-hirtiga muzika peco.

Mi ŝatus alporti ĉi-tien ekstrakton de kantoteksto (1954) de Amalia pri kio, do, estas faduo: “Amo, ĵaluzo, cindro kaj fajro, doloro kaj peko. Tio ĉio ekzistas. Tio ĉio estas malgaja. Tio ĉio estas faduo”.

Fine, mi diru ke fratino de Amalia, nome Celeste Rodrigues (1923-2018), estis ankaŭ kantistino de faduoj. Laŭdire de la kritikistoj, la stilo de Celeste estis pli ĉiutageca, ene de la ĝenro castiço, jam vidita.

- Carlos do Carmo (1939-2021). Li reprezentis Portugalion en la Festivalo de Eurovision de 1976, per la kanto Uma flor de verde pinho (Floro de verda pino). Tre popularaj iĝis multaj el liaj registraĵoj, ekzemple tiu nomata Canoas do Tejo (Kanuoj de la -rivero- Taĝo), komponita de Federico de Brito, “Britinho”, kaj kiu restas aprezata kiel vera “himno al Lisbono”. Carlos do Carmo ankaŭ partoprenis la filmon Fados (2007) de la hispana reĝisoro Carlos Saura. Fados estas parto de trilogio dediĉita de Saura al tri tipaj urbaj modernaj kantoj, kune kun Flamenco (1995) kaj Tango (1997). 

- Mariza (dos Reis Nunes). Naskiĝinta en Mozambiko en 1973, ŝia kariero komenciĝis en 1999, okaze de la diversaj omaĝoj al Amalia Rodrigues. Fado em mim (Faduo en mi, 2001) estas la unua el ŝia deko da albumoj, tra kiuj ŝi kunlaboras kun kelkaj hispanaj artistoj: Miguel Poveda, José Mercé, Concha Buika... Mariza ankaŭ aperas en la filmo Fados.

- Dulce Pontes (n. 1969). Ĉirkaŭ 1990 ŝi iĝis populara per diversaj kanto-konkursoj kaj televidaj programoj. En 1991 ŝi reprezentis Portugalion en Eurovision per Lusitana paixão (Luzitana pasio). Ŝia unua albumo, Lusitana (1992) estas ankoraŭ pop-muzika, sed ekde ŝia dua albumo Lágrimas (Larmoj, 1993), ŝi efektivigas specon de heterodoksa faduo, inkludante diversajn instrumentojn kaj ritmojn devenantajn el la araba kaj Balkania kulturoj. Por ekzemplo, oni komparu ŝian version de Povo que lavas no rio kun tiu farita de Amalia en 1962; kaj same direblas pri Canção do mar, jam farita de Amalia en 1955. Tiu lasta peco estis tiam titolita Solidão (Soleco) kaj estis komponita de Ferrer Trindade kaj “Britinho”. Direndas, ke Canção do mar estas tre probable la plej fama faduo de la historio.

 

En 1999, O primeiro canto (La unua kanto; aŭ eble La unua angulo...) atingis grandan kritikan kaj publikan sukceson. Temas pri disko en kiu ŝi enmetas ĵazajn elementojn kaj pli akustikan etoson. kunlaboras kun Dulce i.a. la fama klasika pianistino Maria João (n. 1944). Ekde tiam, Dulce ofte kunlaboras kun famaj internaciaj artistoj kiel Andrea Bocelli, José Carreras, Ennio Morricone kaj Carlos Núñez (ĉi-lasta estas grava galega fakulo pri sak-ŝalmoj kaj kelta muziko).

En 2022 aperas ŝia ĝisnuna lasta albumo, nome Perfil (Profilo). Mi volas diri ke Dulce Pontes estas mia plej ŝatata portugala artisto, ĉefe pro la rava kaj solida maniero kiel piano sonas sub ŝiaj manoj, dum ŝi voĉe interpretas korŝirajn kantaĵojn, foje eĉ komponitajn de ŝi mem. Amalia Rodrigues mem, antaŭ sia morto, konsideris Dulce-n la nova “heredantino” de la moderna faduo kaj ties regno.

- Madredeus

Pedro Ayres Magalhães (n. 1950) estis profesia muzikisto kaj, ekde 1981, la basgitaristo de la tekno-roka bando Heróis do Mar. Siaflanke, Rodrigo Leão (n. 1964) kunfondis la rokan ensemblon Sétima Legião, en kiu li estis la klavaristo. En 1985 ambaŭ decidas startigi muzikan projekton rilatan al la tradicia landa muziko. La forĝado de tia nova bando postulis tempon kaj preparaĵojn. Iun tagon, tute hazarde, ambaŭ muzikistoj ĉeestis la surscenejan kantadon de faduo faritan de tre juna artistino, nome Teresa Salgueiro (n. 1969). Tio okazis en taverno de la Kvartalo Alta de Lisbono, tiutempa kutima loko por bohemianoj. La voĉo de Teresa ege impresis ilin, kaj ambaŭ proponis al ŝi esti parto de ilia projekto. Teresa tuj akceptis. Kune kun Gabriel Gomes (akordionisto) kaj Francisco Ribeiro (violonĉelisto), tiu grupo de junuloj komencis provludi en la Teatro Ibérico, lokalo kiu situas apud monaĥinejo en la kvartalo Madre de Deus (Patrino de Dio), je la orienta parto de Lisbono. En la monato Julio de 1987 oni surbendigis partojn de kelkaj koncertoj faritaj de la kvinopo en la Teatro Ibérico, kaj el tiuj registraĵoj oni pretigis la diskon Os dias da MadreDeus (La tagoj de MadreDeus, 1987, EMI-Valentim de Carvalho). Ĝi enhavas 19 pecojn, inter kiuj estu cititaj A vaca do fogo (La bovino de fajro), O Brasil (senteksta, tute zumata kanto) kaj la pure instrumenta As montanhas (La montoj), kiu inaŭguras la diskon, kaj kie la akordiono montriĝas splenda. Madredeus igas faduon kvazaŭ baroka ĉambro-muziko, kaj samtempe invitas la aŭskultanton imagi kaj senti spiritan vojaĝon al iu Portugalio sublima, transcenda, eterna.

La verkaro kaj historio de Madredeus ekde 1987 ĝis hodiaŭ estas tro densa por esti profunde pritraktata en tiu ĉi principe simpla artikolo. Tamen, mi almenaŭ priskribu la jenajn sciigojn. En la kampoj de la membraro kaj de la instrumentoj uzataj, okazis oftaj ŝanĝoj, tiom multaj, ke hodiaŭ la nura muzikisto kiu partoprenis en ĉiuj diskoj kaj etapoj estas Pedro Magalhães. 

En 2007 Teresa Salgueiro kaj aliaj membroj decidis forlasi la ensemblon por startigi siajn proprajn unuopajn karierojn. En tiu momento, Magalhães kaj la pianisto Carlos Maria Trindade “reinventis” la projekton kaj rebaptis la grupon per la nomo Madredeus & A Banda Cósmica, en kiu aperas du novaj inaj voĉoj, elektraj gitaro kaj basgitaro, frapinstrumentaro kaj violono. Entute, dek membroj kiuj igos la sonon kaj la prezentadon de Madredeus pli laŭta, pli elektra, pli ritma. Ankaŭe, malaperas akordiono kaj siavice harpo eniĝas en la sonaro. Entute, la novigita Madredeus publikigis tri diskojn, el kiuj eble tiu plej interesa estas Metafonia (2008), duobla albumo kiu inkludas novajn versiojn de klasikaj pecoj de la ensemblo, kiel la 18-minutan refaron de O mar.

Ĉirkaŭ 2011 oni decidas reveni al pli tradicia propono, inkluzivante novan kantistinon, Beatriz Nunes (n. 1988) kaj eldonante specon de kompila KD en kiu aperos 13 jam konataj pecoj, sed renovigitaj en la instrumentado kaj voĉo. Temas pri Essência (2012, Sony Music).

Pri la verkaro, inter la ĉirkaŭ dudeko da albumoj (el kiuj kvar estas surscenejaj registraĵoj) elstaras O spiritu da paz (1994), Ainda (Ankoraŭ, 1995, sonbendo de la filmo Lisbon Story, far la germana reĝisoro Wim Wenders), Faluas do Tejo (Ŝalupoj de la -rivero- Taĝo, 2005) kaj Capricho sentimental (2015), lasta studia verko ĝis hodiaŭ.

Ĝenerale, direndas ke la sekvantaro kaj fanaro de Madredeus akceptis plaĉe kaj ŝate la diversajn modifojn tra la multaj etapoj de la ensemblo; kaj pri tio mi ĝojas, ĉar ilia propono daŭre restas altkvalita kaj delica, samtempe parto de la modernaj “mondaj muzikoj” kaj de la eterna faduo...

 Eivør, Feroa sorĉo

Estas mia deziro dediĉi unu el miaj artikoloj por LF al artistino ne tro konata mondskale, ne tro populara ekster fakaj rondoj, sed kies muziko sorĉe allogis min ekde la unua aŭskultado. La kreitaĵaro de tiu knabino portas onin, rave kaj revige, rekte al mondo de la nordiaj etosoj, mitologioj, atmosferoj... Temas ja pri veraj vojaĝoj tra la tempo kaj la spaco, al epokoj kaj lokoj kutime neatingeblaj de ordinaraj okcidentuloj. Mi parolas pri  Eivør. 

kovrilo de Trøllabundin (2005)

Povas esti ke la leganto demandu al si ĉu aliaj originalaj artistoj el Nordio kun folkloraj radikoj kaj tendencoj ne havas pli-malpli la samajn trajtojn kaj allogaĵojn ol Eivør. Nu, verdire, miaj konoj kaj scioj pri la muzika panoramo de la skandinavia kaj nord-atlantika areoj ne estas certe tiom profunda, ke mi rajtas aserti tion, ke ŝi estas la plej atentinda. Tre eble temas nur pri persona altiro pro emociaj motivoj, ke mia inklino iris rapide al Eivør, antaŭ ol al aliaj. Kaj ĉiukaze, la celo pretendi fari ĝeneralan panoramon pri la nordia folklora muziko estus tute ekster -kaj preter- miaj kapabloj kaj la spaco de tiu ĉi rubriko. Do, permesu la leganto al mi, ke nun mi almenaŭ menciu aliajn skandinaviajn artistojn kiuj iamaniere ankaŭ altiris mian atenton. (Kiel supozeble, principe ne estos konsiderataj de mi por la venonta listo tiuj artistoj kaj kreitaĵoj kiuj uzas la anglan lingvon kiel ĉefan aŭ nuran esprimilon. Verdire, Britannia rule the waves ne apartenas al mia primonda koncepto...). 

Tiel, estu cititaj la jenaj: el Finnlando, la ina grupo Värttinä; el Svedio, la ensembloj Triakel, Garmarna kaj Änglagård (ĉi-lasta precipe pro ilia impresa unua albumo, nome Hybris); el Danio, la mitaj Gasolin’; el Norvegio, la kantistinoj Gunnhild Eide Sundli kaj Siri Nilsen, ne forgesante la folklora-rokan grupon Gåte; fine, el Islando, estu cititaj la ensemblo Sigur Rós kaj sendube la tre fama kantistino Björk, kies sukceso tutmonda ja meritigus tutan artikolon pri ŝi. 

Mi ŝatus ankaŭ enmeti en tiu ĉi listo la germanan grupon Faun pro ĝia interesplena propono, mikso de nord-Eŭropaj folkloroj kun elementoj barokaj, paganaj kaj mitologiaj. Cetere, pri la specifa panoramo en Feroio mi iom priparolos tra la artikolo. Kaj nun, mi enfokusiĝŭ al la kerno de tiu ĉi kontribuaĵo.  

Eivør Pálsdóttir naskiĝis en 1983 en eta vilaĝo de la Feroa Insularo. Krom kantisto, tra ŝia vivo ŝi iĝis varia plur-instrumentisto; fakte, ŝi sufiĉe bone mastras gitaron, ukulelon, harpon kaj diversajn tamburojn. Jam nur 12-jara ŝi vojaĝis al Italio kun infana ĥoro. Unu jaron poste, ŝi unuafoje aperis ludante en programo de la feroa televido. En 1998 (15-jara!) ŝi aliĝis al la interesveka feroa ensemblo Clickhaze, kun kiu Eivør kunlaboris ĝis 2003. Sed jam en la jaro 2000 ŝi publikigis sian unuan unuopan albumon, Eivør Pálsdóttir (eldonis: Tutl Records), kie aŭskulteblas kelkaj tradiciaj kaj religiaj kantoj, miksitaj kun iom da ĵaza atmosfero. Spitante komercajn tendencojn, krom unu peco en la dana lingvo, ĉio cetera tra tiu unua disko estas kantata en la feroa lingvo.

Antaŭ ol definitive startigi sian individuan karieron, Eivør denove kunlaboris kun alia grava feroa ensemblo, nome Yggdrasil, en albumo de 2002. Mi iom parolu pri ĝi. (Direndas, ke ekzistas alia bando kiu havas la saman nomon; temas pri grava sveda metalroka folklora grupo. Oni ne prenu unu por la alia). Ŝajne, yggdrasil estas nordia vorto por speco de mita arbo -frakseno- kiu konektas ĉiujn la mondojn, kvazaŭ monda kaj viva akso. La feroa bando Yggdrasil estis fondita en 1981 de grava dana pianisto, nome Kristian Blak, kaj ilia kariero daŭre alvenas ĝis la nuna momento. Ĉirkaŭ dek du muzikistoj partoprenis en Yggdrasil en iu momento dum tiu periodo, publikiginte dek albumojn, kie ĝueblas elementoj klasikaj, ĵazaj, inuitaj kaj nordiaj. Aŭskultinda propono.

 

En tiu sama 2002, Eivør translokiĝis al Rejkjaviko por studi muzikon, kreskigante la islandan influon en ŝia verkaro, kio estigis tion, ke parto de la ĝenerala publiko rapide rilatas ŝin al la jam menciita Björk. En 2003, estis surmerkatigita la albumo Krákan (korvo), en kiu la feroa artistino estas akompanata de tri profesiaj muzikistoj (gitaroj, violonoj, frapinstrumentoj). Krákan temas pri tre inspirita verko, kiu iĝis ege sukcesa en Islando kaj kiu ricevis la plej altajn muzikajn premion de tiu lando. Tuj poste, en 2004 aperis tiu disko nomiĝinta simple Eivør, kiu enhavas tiun eble la plej konatan kanzonon de la tiam ankoraŭ junega artisto: Trøllabundin. Mi iom pritraktu tiun kanton.

Trøllabundin (Ensorĉita de trolo) enkondukas la aŭskultanton en la mondon de nordiaj magio kaj sorĉoj. La teksto -sufiĉe kurta kaj ripetema-  estas metaforo pri la sperto esti forravita de potenca supernatura magiisto; oni sugestas fortan emocian konekton inter la “viktimo” (kies koro “brulas en fajro”) kaj la “fi-ĉarma” ravisto. Sed eĉ pli interesa ol la teksto estas la simpla kaj impresa interpretado. Tiel, dum la kantado, Eivør akompanas sin per lanta kaj tranciga frapado (per forta bastono) de granda fela tamburo kies membrano etendiĝas ĉirkaŭ la ronda framo. Aldone, la soprana voĉo de la kantistino montras ampleksan spektron de sonoj kiuj oscilas inter subtilaj melodioj, elprofundaj krioj kaj gorĝaj, raŭkaj eliraĵoj, variado kiu intencas montri la diversajn fazojn de ŝia spirita vojaĝo. Kvankam sursceneje foje ŝi estas akompanata de aliaj instrumentoj, la baza kaj plej amata versio estas tiu, kie la kantisitino akompanas sin nur de tiu tamburo. 

(Fakte, tiu tamburo iom similas al tamburino de la speco de la irlanda bodhran)

Trøllabundin estas ankaŭ la nomo de ŝia posta disko, eldonita de la dania Cope Records en 2005. La disko, registrita el vivaj scenejaj ludadoj, montras kunlaboron inter Eivør kaj la Ĵaza Orkestro de la publika Dania Radio, kiuj kune interpretas dek tri pecojn jam konatajn de la fanoj de la feroa artisto: Rosufarið (Rosa veturo), Mín Móðir (Mia patrino), Fågeln (La birdo), Nú Brennur tú i mær (Nun vi brulas ene de mi)...

Ekde 2006 komenciĝas nova etapo en la kariero de Eivør. Fakte, estas la momento kiam ŝi decidas internaciigi sian proponon kaj komencas registri ankaŭ en la angla lingvo kaj en sonbendoj por filmoj kaj televidaj serioj. Ĉi-rilate, estu cititaj la duobla dulingva albumo Human Child / Mannabar (Homido, far la islanda eldonejo Sena, 2007), Larva (Larvo, pli elektronika aliro, 2010), Room (2012),  God of War (Dio de milito, sonbendo por komputila ludo, 2016) kaj The Last Kingdom (La lasta regno, por brita televida serio, 2018).

En 2012 ŝi edziniĝas al Tróndur Bogason, feroa klasika komponisto kaj instrumentisto kiu studis en Danlando. Kun li, Eivør multe kunlaboras; ekzemple, tiun saman jaron, en la albumo Room, premiita en la Feroa Insularo pro diversaj motivoj, inter ili pri "Tiu plej bona albumo de la jaro".

En 2015 denove ŝi publikigas du albumojn, sed ĉi foje (male al la kazo de 2007) temas pri du apartaj verkoj kun diferencaj muzikoj kaj tekstoj. Temas pri Bridges (Pontoj, anglalingva, eldonita de Sena) kaj Slør (Vualo, feroalingva, eldonita de Tutl Records). En Slør aperas nova versio de Trøllabundin kaj gravaj novaj pecoj kiel Í tokuni (En la brumo) kaj Silvitni (Kalmo).

En 2020 aperas la albumo Segl (Velo) en kiu ŝi pritraktas aferojn kiel mem-regon kaj destinon, pere de la serĉado de nekonataj lokoj per navigado. Fine, en 2024, pere de Enn (Ankoraŭ) ŝi ree plene kunlaboras kun sia edzo, Tróndur Bogason, en la serĉado de bukolikaj atmosferoj de la Feroaj Insuloj, kun sonoj samtempe sintezilaj kaj klasikaj. La plejmulto el la tekstoj -ĉiuj denove en la feroa lingvo- estas ŝuldita al la feroa poetino Marjun Syderbø  Kjelnæs.

Resume kaj konsile: se iun tagon oni ekemas komenci sonan vojaĝon tra la nordiaj mitologioj, la muziko de Eivør estas ja taŭga unua paŝo. Bonan ĝuadon.

kovrilo de Slør (2015)

 

 

 CSIC junio

1- 1922 Naskiĝas la virusologo Laura Ayres. Ŝi kunordigis la unuan Nacian Serologian Enketon de Portugalio, cele determini la trafo-proporcion de malsanoj en la lando.

2- 2014 Inĝenieroj de la Instituto KAIST (Suda Koreio) disvolvas roboton, inspiritan en la dinosaŭro velociraptor, kiu kapablas kuri je 46 km/h. Ili montris kiel la besta biomekaniko povas progresigi modernan robotikon.

3- 1983 Naskiĝas la kemia inĝeniero María Escudero Escribano. Ŝi esploras novajn procezojn kaj materialojn por konvertado de renovigebla energio kaj produktado de verdaj brulaĵoj kaj daŭripovaj produktoj.

4- 1783 La fratoj Montgolfier realigas en Annonay (Francio) la unuan publikan montron de sia aerostatika balono de varma aero, stampante la starton de la aviada erao.

5- 1981 La scienca komunumo konigas la unuajn kvin kazojn pri aidoso en Usono. Postaj esploroj malkovris multajn antaŭajn kazojn.

6- 1910 Naskiĝas la historiisto Jaume Vicens Vives. Lia esplorado fokusiĝis al la Katalunio de la Baza Mezepoko, estante konsiderata aŭtoritato en la fako pri ekonomia kaj socia historio.

7- 2017 La arkeologoj Abdelouahed Ben-Ncer kaj Jean-Jacques Hublin prezentas la malkovron de la plej antikvaj fosilioj de Homo sapiens en Jebel Irhoud (Maroko).

8- 1922 Naskiĝas Zoraida Luces, pioniro pri botaniko en Venezuelo. Fakulino pri la esploro de gramineoj, ŝi laboris en la Botanika Instituto de Venezuelo, institucio kiun ŝi ankaŭ atingis prezidi.

9- 1904 Naskiĝas William Joscelyn Arkell, fakulo pri fosilioj el la ĵurasia periodo. Lia libro de 1956 kunigis kaj analizis studojn pri tiu periodo, ŝlosila verko kiu organizis kaj unuigis la sciojn pri Ĵurasio.

10- 1941 Naskiĝas la biokemiisto Norah Olembo. Ŝi estis pioniro ĉe la afrika bioteknologio kaj fondis la Bioteknologian Truston Afriko, cele progresigi la uzadon de novigaj agrokulturaj bioteknologiaj produktoj.

11- 1907 Naskiĝas la pioniro pri kemio kaj farmacio Josefa González Aguado. Ŝi laboris pri la determinado de la kvantaj analizaj strioj de kelkaj metaloj. Ŝia kariero tranĉiĝis pro la hispana enlanda milito.

12- 1912 Naskiĝas la nuklea fizikisto Eva Crane. Ŝi ricevis abelujon kiel nupto-donacon kaj elfiniĝis dediĉante 60 jarojn de esplora kariero al studado de abeloj.

13- 2016 La inĝeniero Arthur Zang atingas la Premion Afriko pri Inĝenieria Novigado pro sia Cardio-Pad, medicina tabuleto kiu faras kaj sendas elektrokardiogramojn en nure 20 minutoj.

14- 2000 Forpasas la nutradisto Elsie Widdowson. Ŝi esploris pri misnutrado kaj dum la Dua Mond-milito ŝi inspektis la aldonadon de vitaminoj al nutraĵoj kaj la porciumado en Britio.

15- 1934 Naskiĝas la informadikisto Hu Qiheng. Ŝi impulsis la artefaritan intelekton kaj la rekonadon de etalonoj, kaj atingis tion, ke Ĉinio konektiĝu al interreto unuafoje en 1994.

16- 1915 Naskiĝas la esploristo pri nuklea medicino kaj biokemiisto Katherine Austin Lathrop. Ŝi estis ano de la Projekto Manhattan kaj ŝi estis pioniro en la esplorado de la efiko de radiado en vivuloj.

17- 1987 Mortas la lasta birdo de la specio Ammospiza maritima nigrescens, ankaŭ nomata obskura malborda pasero, stampante ĝian definitivan malaperon.

18- 1928 Amelia Earhart iĝas la unua virino kiu transiris la Atlantikon per aviadilo. Kvankam ĉi-foje ŝi ne povis piloti, ŝia prodaĵo iĝis simbolo pri aviado kaj genra egaleco.

19- 1957 Naskiĝas la virusologo Susana López Charretón. Ŝi estas agnoskita pro siaj esploroj pri rotaviruso kaj pro sia diskoniga laboro en virusologiaj temoj.

20- 2016 Ĉinio prezentas Sunway TaihuLight, la plej rapida superkomputilo en la mondo siamomente, kun rendimento pli alta ol 125 petaflopsoj.

21- 2006 La Internacia Astronoma Unuiĝo donas la nomojn Nix kaj Hidra al la satelitoj de la duopa sistemo konsistanta en Plutono kaj Karonte.

22- 1037 Forpasas la kuracisto, filozofo kaj astronomo Ibn Sina (Aviceno), konata kiel la princo de kuracistoj. Li priskribis multajn malsanojn kaj proponis kuracaĵojn bazitajn sur precizaj diagnozoj.

23- 1973 Forpasas la kardiologo Germán Somolinos. Post la Hispana Enlanda Milito, li ekziliĝis al Meksikio. Tie li elstaris kiel historiisto per valoraj esploradoj pri la kuracista agado de la 16-a jarcento.

24- 1921 Naskiĝas Rosemary Lowe-McConnell, agnoskita pro siaj studoj pri tropikaj fiŝoj danke al ekspedicioj en Afriko kaj Sud-Ameriko. En 1977 ŝi ricevis la Medalon Lineannan (Londona) pro sia scienca kariero.

25- 1903 Marie Skłodowska-Curie defendas sian doktoriĝan disertaĵon (titolitan Esploroj pri radioaktivaj substancoj) en la pariza Fakultato de Sciencoj. Ŝi atingis la mencion cum laude.

26- 1976 Malfermiĝas al publiko la turo CN de Toronto (Kanado). Ĝi iĝis la plej alta memportanta strukturaĵo en la mondo, je 553 metroj.

27- 2014 Oni priskribis novan specion de elefanta soriko: Macroscelides micus. Kun pezo de ĉirkaŭ 28 gramoj, oni konsideras ĝin la plej malgranda el la elefantaj sorikoj.

28- 1825 Naskiĝas la kemiisto Emile Erlenmeyer. Li sintezis guanidinon kaj tirozinon kaj klarigis la strukturon de kunmetaĵoj kiaj laktono, sed li estas tutmonde konata pro la matraso kiu havas lian nomon.

29- 2021 Forpasas la ornitologo kaj edukisto Audrey Msimanga. Ŝi esploris kiel instrui sciencon ĉe surlokaj kuntekstoj diversaj kaj plurlingvaj, kaj ŝi direktis lernejojn en Sud-Afriko.

30- 2016 La organizo UN deklaras la Internacian Tagon de Asteroidoj. Brian May, gitaristo de Queen kaj astrofiziko, instigis tiun daton cele atentigi pri la risko de elspacaj kolizioj.

 CSIC januaro po-tage

1- 1943 Nakiĝas Montserrat Soliva Torrentó. Ŝi estis fakulo pri kompoŝto kaj pri la uzado de organikaj forĵetaĵoj cele konservi la naturan medion, protekti la grundon kaj kreskigi la agrokulturan produktivecon.

2- 1938 Naskiĝas la informadikisto, inventisto kaj aktivulo Lynn Conway. Ŝia novigecema laboro ĉe la dezajno de komputila aparataro estigis revolucian impreson ĉe la tuta informadika industrio.

3- 1972- Forpasas la genetikisto Elisabeth Schiemann. Ŝiaj verkoj pri evoluaj rilatoj de gravaj cerealoj kiaj tritiko kaj hordeo havas grandan influon en la nuntempa vegetaĵa biologio.

4- 1981 Naskiĝas la aerspaca inĝeniero Diana Trujillo Pomerantz. Ŝi laboras en la Laboratorio pri Ŝpruca Antaŭenpelo, kie ŝi estras ĉe la respondeca skipo de la robota brako de la astro-veturilo Perseverance.

5- 1984 Richard Stallman komencas la disvolvon de la operacia sistemo GNU. Tiu ĉi programisto kaj aktivulo estas konsiderata la formala fondinto de la movado pri libera softvaro.

6- 1948 Naskiĝas la kuracisto María Castellano Arroyo. Fakulino pri leĝa kaj jura medicino, kaj pri labora medicino, ŝi iĝis la unua universitata ĉef-profesoro en iu fakultato de medicino en Hispanio (Zaragozo).

7- 1972 Naskiĝas la inĝeniero Bisi Ezerioha. Li komencis sian karieron en la farmacia industrio kaj poste dediĉiĝis al aŭtomobilumo. Li estas konstruinta kelkajn el la plej potencaj motoroj de Honda.

8- 1907 La naturisto Odón de Buen priskribas du novajn tipojn de izopodoj (krustacoj) kaj du gobiojn (fiŝoj) en la Balearaj Insuloj.

9- 1932 Naskiĝas la historiisto kaj dramaturgo Djibril Tamsir Niane. Li trans-skribis kaj studis la epopeon de Sundiata, epika poemo mandinga. Li estis unu el la editoroj de la Ĝenerala Afrika Historio far la UNESKO.

10- 1909 Naskiĝas la bioĥemiisto Filomena Nitti. Ŝi esploris aktivajn substancojn pri la nerva sistemo, kunmalkovris la rolon de histamino ĉe alergiaj reakcioj kaj disvolvis la unuan antihistaminaĵon (kontraŭalergiaĵon).

11- 2001 Forpasas la epidemiologo kaj virusologo Dorothy Millicent Hortsmann. Ŝia esplorado pri propagado de polioviruso ĉe sanga fluo estis esenca por disvolvi vakcinon kontraŭ poliomjelito.

12- 1799 Naskiĝas la botanikisto kaj scienca ilustristo Priscilla Susan Falkner Bury. Ŝi publikigis unu el la plej belaj verkoj pri lilioj de la 19-a jarcento.

13- 1930 Naskiĝas la astronomo Waltraut Seitter. En Münster ŝi organizis la Projekton por dismetado al la ruĝo de Münster (MRSP) kaj la Münster Red Sky Survey (Esploro de Münster-a Ruĝa Ĉielo), katalogo de galaksioj de la suda Hemisferio.

14- 2026 Tutmonda Tago pri Logiko. Ĝi reliefigas la gravecon de logiko ĉe la disvolvado de kono, kaj omaĝas la logikistojn Kurt Gödel (kiu forpasis en tiu dato) kaj Alfred Tarski (naskiĝinta tiun tagon en 1901).

15- 1985 Naskiĝas Aitor Villafranca Velasco, Nacia Premio de Esploro 2024. Li reserĉas pri integra optiko kaj estas unu el la fondintoj de PRISMA, asocio kiu laboras favore al la rajtoj pri GLAT-uloj en scienco.

16- 1932 Naskiĝas la fizikisto Phyllis Bolds. Ŝia laboro pri vibrada frekvenco de helikopteroj helpis demonstri tion, ke la kurbo por vibrado-provo de helikopteroj uzita en 1970 estis neadekvata.

17- 2005 Forpasas la sciencisto Albert Schatz. Li estis kunmalkovranto de streptomicino, antibiotiko izolite eltirita el la bakterio Streptomyces griseus.

18- 2024 Lesley Lokko estas la unua afrik-devena arkitektino ricevinte la Oran Medalon de la Reĝa Instituto de Britaj Arkitektoj. Ĝi agnoskas ŝian kontribuon al justeco kaj demokratiigo de arkitekturo.

19- 2023 La teoria kemiisto kaj Nobel-premiito Roald Hoffmann vizitas MUDIC-on (hispana scienca muzeo). Elstaras ankaŭ lia poeta faceto, esplorante la limojn de scienco kaj la belecon de beletro kaj molekuloj.

20- 2013 Esplorantoj el la Universitato de Kembriĝo publikigas artikolon kiu konfirmas la ekzistadon de DNA kun kvaropa helico ĉe homaj ĉeloj.

21- 1894 Naskiĝas la geologo Edelmira Inés Mórtola. Ŝi esploris en la mineralogia fako kaj havis longan karieron kiel docenton. Inter ŝiaj publikaĵoj elstaras la libro Nocioj pri Mineralogio.

22- 1476 La humanisto, leksikografo kaj gramatikisto Antonio de Nebrija ekposteniĝas ĉe la katedro Prima de Gramática (Unua libro de gramatiko) de la Universitato de Salamanko.

23- 1916 Naskiĝas la fizikisto Elizabeth Riddle Graves. Ŝi estis pioniro pri fiziko de neŭtronoj kaj pri la detektado kaj mezurado de rapidaj neŭtronoj.

24- 2020 Forpasas la fizikisto Li Fanghua. Ŝi dediĉis sin precipe al fiziko pri difraktado, al elektronika mikroskopio je alta resolucio kaj al esplorado pri kristalografio.

25- 1957 Forpasas la bakteriologo Kiyoshi Shiga. Li malkovris la bakterion “Shigella”, la kaŭzanta aganto de ŝigelozo, speco de disenterio kiu transmisiiĝas je feka-buŝa vojo.

26- 1839 Naskiĝas la kemiisto Rachel Lloyd. Ŝia laboro cele determini la koncentriĝon de sakarozo ĉe la sukera beto helpis la disvolvon de komerca sukera industrio en Nord-Ameriko.

27- 2021 Forpasas la teknologo pri nutraĵoj Nunuk Nuraini. En 1982 ŝi kreis la sekan gustigilon de mi goreng (indonezia manĝaĵo) por la marko Indomie. Temas pri unu el la plej famaj en la mondo gustigiloj por tujaj vermiĉeloj.

28- 1915 Naskiĝas la paleontologo Andreína Celeste Marina Bocchino. Ŝi estas konata pro ŝia laboro ĉe paleontologio de vertebruloj.

29- 2018 Estas aprobita la Statuto de la Afrika Spaca Agentejo (AfSA). Ĝia sidejo estas en Kairo (Egiptujo), kaj ĝi celas antaŭenigi kaj kunordigi la disvolvadon de spacaj aktivaĵoj en Afriko.

30- 1899 Naskiĝas la virusologa kuracisto Max Theiler. En 1951 li ricevis la Nobel-premion pri Fiziologio kaj Medicino pro sia pionira laboro cele la disvolvon de vakcino kontraŭ la flava febro.

31- 1929 Naskiĝas la fizikisto Rudolf Ludwig Mössbauer. Li ricevis la Nobel-premion pri Fiziko pro sia esplorado de la sorbo de resonanco de la gamma radiado kaj pro la malkovro de la efiko kiu nomiĝas laŭ lia nomo.

 

 

CSIC majo po-tage

1- 1754 Estas publikigita Species Plantarum (Specioj de Plantoj) far Carl Linnaeus. Tiu ĉi verko estas konsiderata la ekir-punkto pri vegetaĵa taksonomio, kiu ankoraŭ uzatas hodiaŭe, laŭ la internacia kodo.

2- 1903 Naskiĝas la fizikisto Gladys Isabel Harper. Ŝi esploris X-radiojn kaj disvolvis teorion por analizi kunmetitan radiadon kaj krei unukolorajn faskojn, ŝlosilan en moderna spektroskopio.

 

3- 1945 Forpasas la naturisto kaj oceanografo Odón de Buen. Inter liaj nombraj kontribuoj, tiu kiu plej elstaras estas la kreado de la Hispana Instituto pri Oceanografio en 1914.

4- 1884 Naskiĝas la ĥemiisto Agnes Fay Morgan. Ŝia laboro rilatigis la malkreskon de la osta denso al la pligrandiĝo de aĝo, kaj interrilatigis la kolesterolajn sangan nivelon al la graso de iu dieto.

5- 2014 Forpasas la inĝeniero Sonny Jiménez de Tejada. Oni ŝin memoras pro ŝia kontribuo al la aliro de virinoj al la universitato de Kolombio, kie ŝi iĝis la unua licenciulo je civila kaj pri-mina inĝenierio.

6- 1912 Naskiĝas Elizabeth Joan Stokes. Ŝi disvolvis norman metodon por testi sentivecon pro antibiotikoj, la t.n. metodo de Stokes, kio estis la norma testo ĝis la 1980-a jardeko.

7- 1854 Naskiĝas la matematikisto Giuseppe Veronese. Li malkovris la “surfacon de Veronese”, ŝlosilan ideon en la geometrio kiu esploras la formojn en spacoj de pliaj dimensioj.

8- 2023 Forpasas la entomologo Yiau-Min Huang. Elstaras ŝiaj reserĉoj pri tiuj kuloj implikitaj ĉe la transmisio de dengo, ĉikungunjo, zikao, kaj flava febro.

9- 1930 Naskiĝas la virusologo Albert Kapikian. Li identigis la viruson de Norwalk (specon de noroviruso) kaj disvolvis la unuan vakcinon kontraŭ rotaviruso. Ambaŭ virusoj estigas gastroenteritojn.

10- 28 a.K. Astronomoj de la dinastio Han en Ĉinio ateste dokumentigas sunan makulon, unu el la unuaj skribitaj registroj pri tiu astronomio fenomeno.

11- 1933 Naskiĝas Anna Marguerite McCann. Ŝi estas pioniro en la subakva arkeologia fako ekde la 1960-aj. Ŝi komencis subnaĝi kun Jacques Cousteau, esplorante antikvajn romiajn vrakojn, proksime al Marsejlo.

12- 1950 Naskiĝas la filologo Ana María Cano González. Rimarkindaj estas ŝiaj studoj  pri la astura lingvo el la valo de Somiedo. Ŝi prezidis la Akademion de la Astura Lingvo dum 16 jaroj.

13- 2016 Estas lanĉita la sondo Marumasat I, kadre de la eduka projekto NOSA (Galegia Lerneja Pri-spaca Agentejo). La sondo ascendis ĝis 25.000 metroj kaj poste eblis ĝin sukcese rehavi.

14- 1988 Naskiĝas la geologo kaj astronaŭto de la NASA Jessica Watkins. En 2022 ŝi iĝis la unua nigra virino kiu faras long-daŭran mision ĉe la Internacia Spaca Stacio.

15- 1991 Forpasas la historiisto Amadou Hampâté Bâ. Li faris etnologiajn esplorojn kaj kompilis afrikajn tradiciojn, estas daŭre memorata lia frazo “Kiam oldulo mortas, biblioteko brulas”.

16- 1888 La inventisto kaj elektra inĝeniero Nikola Tesla prezentas sian sistemon, kiu celas generi kaj transmisii alternan kurenton, bazo por la grand-skala elektrizado.

17- 1912 Naskiĝas la inventisto Mary Kenner. Ŝi estas konata pro la disvolvo de sanitara rimeno alĝustigebla kun akvo-imuna poŝo por kompresoj, kiu celis eviti tion, ke menstrua sango makulu vestaĵojn.

18- 2026 Internacia Tago de Muzeoj. Temas pri taŭga tago por memor(ig)i tion, ke sciencaj muzeoj ludas fundamentan rolon por ke scienco alvenu al la tuta socio.

19- 1966 Oni aljuĝas la Premion pri Teknika Esplorado “Juan de la Cierva” al Piedad de la Cierva Viudes, pro ŝia laboro pri fabrikado de fajr-imunaj brikoj per rizo-ŝeletoj.

20- 1570 La kartografo Abraham Ortelius Publikigas Theatrum Orbis Terrarum (Teatro de la Teraj Cirkloj), la unuan modernan atlason kiu kunigis koherajn mapojn de la mondo, establante la komenciĝon de scienca kartografio.

21- 1904 Naskiĝas la paleobotanikisto Emily Dix, fakulino pri fosiliaj plantoj el la karbo-periodo. Ŝiaj esploroj sude de Kimrio helpis kompreni la formadon de karbo kaj la vegetaĵan historion de la Tero.

22- 2026 Oni festas la Internacian Tagon de Biologia Diverseco, kiu memorigas la gravecon protekti la diversecon en la Tera vivo kaj la ekosistemojn kiuj ĝin subtenas.

23- Forpasas la sciencisto Olumbe Bassir. Liaj ĉefaj reserĉoj centriĝis pri nutrado kaj nutraĵaj toksinoj. Li defendis sciencon kiel ilon por paco kaj disvolviĝo.

24- 1870 Naskiĝas la botanikisto Ynes Mexia. Ŝi rikoltis pli ol 145.000 plantojn en Ameriko. Ŝia laboro ebligis malkovri centojn da novaj specioj kaj grandigi la tutmondan botanikan scion.

25- 1919 Naskiĝas la matematikisto kaj logikisto Raymon Smullyan. Li estas fama pro siaj divenaĵoj, filozofio kaj magio, kombinante amuzon kaj racion per libroj kiuj inspiris generaciojn.

26- 1799 Naskiĝas la naturisto Felipe Poey Aloy. Li pristudis la fiŝojn de Kubo dum 50 jaroj. Lia verko Ictiologia Cubana (Kuba fiŝo-scienco) estas esenca al zoologio kaj estis integre publikigita en 2000.

27- 1332 Naskiĝas la historiisto, sociologo geografo kaj filozofo Ibn Ĥaldun. Oni lin konsideras la patron de sociologio, kaj lia verko Al-Muqaddimah (Prologo al sciaro) esploris kiamanere funkcias socioj, ekonomio kaj politiko.

28- 1927 Naskiĝas la kemiisto Xu Xiaobai. Ŝi esploris fluoreskajn materialojn kaj ĥemiajn kompleksojn, helpante antaŭeniri pri lampo-sciencoj, kaj pri la esplorado de aromaj hidrokarbonoj.

29- 1970 Forpasis la ekologo kaj akvo-sciencisto Kathleen E. Carpenter. Ŝi elstaris pro siaj esploroj de la efikoj de mineja poluo ĉe akvaj organismoj. En 1928 ŝi publikigis la unuan britan libron pri akvo-scienco.

30- 1963 Naskiĝas Helen Patricia Sharman, ĥemiisto kaj kosmonaŭto. En 1991 ŝi iĝis la unua brito kiu vojaĝas spacen, kaj la unua virino kiu vizitas la spacan stacion Mir.

31- 1887 Naskiĝas la fungo-sciencisto Ethel Mary Doidge. Danke al ŝiaj konoj pri bakterioj kaj fungoj, ŝi sukcese solvis gravajn problemojn pri agrikulturo.

 

CSIC po-monataj eventoj 2026

Januaro  - Tutmonda tago pri Malatentataj Tropikaj Malsanoj.

La Tutmonda Tago pri Malatentaja Tropikaj Malsanoj (ETD) estas memor-festata je ĉiu 30-a de januaro, ekde ĝia oficiala agnosko fare de la Monda Organizo pri Sano (MOS) en 2021. Ĝia celo estas videbligi aron da pli ol 20 infektaj malsanoj kaŭzataj de parazitoj, bakterioj, fungoj, virusoj kaj toksinoj, kiuj misproporcie afekcias la plej malriĉajn regionojn de la mondo. Laŭtakse, pli ol 1.500 milionoj da homoj bezonas prizorgon fronte al morboj kiuj koncentriĝas en tropikaj kaj subtropikaj regionoj de SubSahara Afriko, suda Azio, Latin-Ameriko kaj areoj de Oceanio, kie aliro al bazaj sanitaraj servoj, trinkebla akvo kaj sano-aĵoj restas nesufiĉa. Tiu ĉi tutmonda tago celas sentivigi pri la suferado okazigita, reliefigi la urĝon de investado kaj antaŭenigi kolektivan agadon por antaeniri ĉe ĝia regado, forigado aŭ elradikigado.

-------------------

Februaro - STEM Talent Girl 

STEM Talent Girl, iniciato de la fondaĵo ASTI, celas inspiri kaj instigi junajn inajn infanojn kaj knabinojn esplori kaj disvolvi alvokiĝon pri Scienco, Teknologio, Inĝenierio kaj Matematiko (angle, STEM). Ekde ĝia lanĉo en 2016, ĝi alvenis al pli ol 7000 partoprenantoj en la tuta Hispanio, ofertante senpagan edukadon adaptigitan al diversaj edukaj niveloj, ekde sekundara instruado ĝis universitato. La programo kombinas praktikajn atelierojn, mentorajn agadojn kun profesiuloj de ĉiu sektoro, vizitojn al entreprenoj kaj spertojn de reala laboro, impulsante aktivan lernadon kaj profesian orientiĝon. Aldone, ĝi kalkulas kun la kunlaborado de pli ol 500 fakulinoj kaj teknologiaj kompanioj, kontribuante redukti la genro-distancon ĉe STEM-aj karieroj, kaj favorante la egalecon ĉe oportunaĵoj. Pere de tiuj agadoj, STEM Talent Girls celas enpovigi junulinojn por ke ili iĝu estontaj sciencaj kaj teknologiaj gvidantoj.

--------------

Marto - Kolekto “Kion ni scias pri?” kaj prelegaro ligita prie

La kolekto “Kion ni scias pri?”, estigita de la Supera Konsilio de Sciencaj Esploroj (CSIC) kaj la eldonejo Catarata ekde 2009, ofertas mallongajn kaj alireblajn librojn kiuj proksimigas la plej nuntempan sciencan scion al ĝenerala publiko. Verkitaj de fakuloj, ĝia pli ol cento da volumoj pritraktas tre diversajn temojn, disde fiziko, biomedicino kaj natura medio ĝis sociaj kaj teknologiaj aferoj, celante diskonigi je maniero preciza kaj klara. Por plifortigi tiun iniciaton, en 2016 naskiĝis la ligita prelega serio, kiu transdonas la enhavon de la libroj al diskonigantaj paroladoj apertaj al publiko. Tiuj ĉi prelegoj, organizataj kunlabore kun delegitejoj de CSIC, muzeoj kaj municipaj institucioj, estas okazigitaj en diversaj hispanaj urboj, kontribuante malcentrigi sciencan kulturon kaj vigligi rektan dialogon inter esploristoj kaj civitanaro.

----------------

Aprilo - Programo Scienco far Virinoj

“Scienco far Virinoj” estas iniciato de la Fondaĵo Virinoj por Afriko (MxA) por apogi afrikajn sciencistinojn kiel gvidantojn en la kreado de scio kaj novigado. Tiu ĉi programo ofertas restadojn por esploro en hispaniaj eminentaj centroj cele helpi tiujn sciencistinojn alfronti defiojn tiajn, kiaj manko de resursoj kaj malegala aliro al infrastrukturoj de esploro. Al virinoj tiuj defioj estas pligravigitaj pro sociaj atendoj, malabunda videbleco kaj genraj antaŭjuĝoj. “Scienco far Virinoj” daŭre helpas superi tiajn barilojn kaj, ĝisnune, ĝi estas subteninta 171 sciencistinojn el 38 landoj, instigante avangardan esploron pri matematiko, sano, klimata ŝanĝo kaj agrokulturo. Pere de la rimarkigado de la afrikaj esploristinoj, la programo ankaŭ fortigas diversan kaj viglan sciencan komunumon kiu iĝas motoro por ŝanĝo kaj daŭripova disvolvo en la kontinento.

------------

Majo - Internacia Tago de la Fascino pri Plantoj

La Internacia Tago de la Fascino pri Plantoj festo-okazos denove la 18an de Majo de 2026 per centoj da aktivaĵoj organizataj ĉirkaŭ la mondo kaj la celo atingi tion, ke la plej ebla kvanto da homoj sciu pri la graveco de vegetaĵa scienco por hortikulturo kaj daŭrigebla produktado de nutraĵoj, kaj same por arbar-kulturo kaj la fabrikado de ne-nutraĵaj produktoj -kiel papero, lignaĵoj, ĥemiaĵoj, energiaj produktoj aŭ medicinaĵoj, inter aliaj. Impulsata de la Eŭropa Organizo pri la Planto-Scienco (EPSO, laŭ la anglalingva siglo) ekde 2012, ĝi estas okazigita en pli ol 60 landoj de la tuta mondo, estante Hispanio unu el tiuj kiuj kunigas pli da aktivaĵoj pri diskonigado ĉiujare. La Instituto pri Molekula kaj Ĉela Biologio de Plantoj (IBMCP, miksita centro CSIC-UPV) estas la kunordiganta centro je nacia nivelo.

---------------

Junio - Three Minute Thesis (3MT)

“Three Minute Thesis” (Tri-minuta disertacio, 3MT) estas internacia konkurso adresita al doktoriĝaj studentoj, kiu defias ilin klarigi la enhavon kaj gravecon de ilia esplorado en nur tri minutoj, uzante nur unu video-subtenilon. Estigita en 2008 en la Universitato de Queensland, Aŭstralio, ĝi disvastiĝis al pli ol 900 universitatoj en pli ol 85 landoj. La ĉefa celo estas disvolvi lertecojn pri scienca komunikado, ebligante tion, ke akademia esploro estu komprenebla al ĝenerala spektantaro kaj plifortigante la dialogon inter scienco kaj socio. Ĉiu partoprenanto devas kondensi siajn ideojn je maniero klara, konciza kaj alloga, evitante teknikajn vortojn. Aldone al lokaj konkursoj, tiuj gegajnintoj rajtas antaŭeniri al regionaj kaj internaciaj konkurso-ŝtupoj, plivastigante la videblecon de sia laboro kaj reprezentante siajn instituciojn kadre de tutmonda scienca diskonigado.

--------------------

Julio - “Scienco friskume 365”

La iniciato “Scienco friskume 365”, estigita de la Fondaĵo Malkovru en Andaluzio, estas programo de scienca diskonigado kiu startis disvolviĝi en someroj, sed etendiĝis al la tuta jaro, organizante aktivaĵojn precipe en municipoj je malpli ol 50.000 loĝantoj. Ĝia celo estas proksimigi sciencon al vilaĝoj kaj sociaj kolektivoj pere de senpagaj kaj alireblaj aktivaĵoj por ĉiuj publikoj, kiel trairantaj ekspozicioj, serioj da scienca kin-arto, praktikaj atelieroj, pritemaj itineroj kaj kafejoj kun scienco. Tiuj ĉi aktivaĵoj ampleksas diversajn fakojn, inkludante astronomion, biodiversecon, kristalografion kaj matematikon, kaj ili disvolviĝas en apertaj spacoj kiaj placoj, kulturaj centroj kaj subĉielaj ejoj. Aldone, la programo subtenas la partoprenadon de kolektivoj kiuj riskas socian ekskludon, kunlaborante kun specialaj fakaj asocioj kaj NRO-oj.

---------------

Aŭgusto - CSIC kinumas

“CSIC kinumas” estas iniciato de la Supera Konsilio de Sciencaj Esploroj (CSIC), kiu fandas kin-arton kaj sciencan diskonigon en serio da projekcioj en apertaj subĉielaj ejoj. Ekde ĝia lanĉado en 2022, ĝi okazas en Madrido kaj etendiĝis al Barcelono, ofertante senpagan programaron kiu inkluzivas nuntempajn filmojn antaŭiratajn de kolokvoj kun fakaj esploristoj pri aferoj pritraktataj en la projekcioj. La celo estas proksimigi sciencon al civitanaro pere de kin-arto, estigante spacojn por pripensado pri sciencaj kaj sociaj temoj. Seancoj estas inkluzivemaj, kun alirebla subteksto, mempriskribado kaj magneta buklo, cele garantii la partoprenon de homoj havantaj aŭdan aŭ vidan handikapojn. Aldone, estas ofertata el-distanca aliro per la kanalo de Jutubo CSIC Diskonigas.

--------------

Septembro - Science Truck

“Science Truck” estas iniciato de Hispana Fondaĵo por Scienco kaj Teknologio (FECYT), kiu celas proksimigi sciencon al juna publiko je distra kaj eduka maniero. Tiu ĉi vida projekto estas ĉefrolita de sciencaj jutubistoj kiel Inés Dawson, Javier Santaolalla aŭ Rocio Vidal. La epizodoj aliras gravajn aktualajn sciencajn temojn, kiajn bioteknologion, evoluon, robotikon kaj ekonomion, cele veki scivolemon kaj kritikan pensadon ĉe gestudantoj. Aldone, la programo instigas aktivan partoprenon kaj estigas sciencan alfabetigadon. “Science Truck” estas dissendata per Jutubo kaj disponeblas en diversaj bitaj platformoj.

--------------

Oktobro - “Virinoj Ilustras Botanikon”

“Virinoj Ilustras Botanikon” estas verko kiu eltiras el forgeso virinojn kiuj kunigis sciencon kaj arton pere de botanika ilustraĵaro. La libro, publikigita de Eldonejo CSIC, montras la laboron de sciencaj ilustristinoj ekde la 17-a jarcento ĝis hodiaŭ. Ĝi enhavas pli ol 50 verkojn faritajn per malsamaj teknikoj, kiaj desegno, gravuro, fotografio aŭ pentrarto, kaj tridekon da biografioj de aŭtorinoj. La verko estas agnoskita pro sia elstaraj ellaboriteco kaj dezajno, estinte premiita de la Ministerio de Kulturo kiel la Plej Bona Libro pri Arto eldonita en 2023. Paralele, estis okazigita samnoma ekspozicio kiu prezentas pli ol 600 verkojn de aŭtorinoj el 22 landoj ekde la 17-a jarcento ĝis la nuntempo, organizita kiel “desegnita vertikala ĝardeno”, kiu konektas arton kaj sciencon, kaj ĝi estis ekspoziciita en la Reĝa Botanika Ĝardeno de Madrido.

----------------

Novembro - Semajno de Scienco kaj Teknologio

La Semajno de Scienco kaj Teknologio estas unu el la ĉefaj iniciatoj de scienca diskonigado en Hispanio. De 2001, CSIC aktive partoprenas tiun ĉi eventon, organizante pli ol 300 senpagajn aktivaĵojn kiuj celas proksimigi sciencon al civitanaro. En la programaro estas enhavita la jeno, de atelieroj ĝis alparoladoj, sciencaj itineroj, ekspozicioj, ĝimkanoj, “eskapo-ĉambroj” kaj eĉ scenejaj spektakloj adresitaj al publikoj el ĉiuj aĝoj. Ĉiu eldono aliras diversajn kaj aktualajn temarojn tiajn, kiaj daŭripoveco, artefarita intelekto, biodiverseco aŭ teknologia novigemo, estigante intereson al esplorado kaj kritika pensado. La iniciato okazas samtempe en dekoj da urboj en Hispanio, kombinante ĉeestajn kaj retajn aktivaĵojn por plivastigi ĝian atingon.

---------------

Decembro - Falsaĵo-ĉasisto

La iniciato “Falsaĵo-ĉasisto”, instigita de CSIC kaj Big Van Ciencia, celas albatali sciencan misinformadon ĉe sociaj retejoj, ĉefe inter adoleskantoj jaraĝaj de 12 ĝis 14. Pere de reta edukado kaj videokonkurso, la programo instruas detekti kaj malmunti sciencajn falsaĵojn en platformoj kiel TikTok. La studantoj kreas mallongajn videaĵojn por refuti trompemajn enhavojn, vigligante kritikan pensadon kaj komunikilan alfabetigadon. Aldone, estas organizita spektaklo de scienco kaj humuro por alproksimigi la aferon je didaktika maniero. Partoprenado estas aperta al edukaj centroj el Hispanio kaj Latin-Ameriko, favorante internacian kunlaboradon ĉe la lukto kontraŭ misinformado. Falsaĵo-ĉasisto enpovigas junulojn por ke ili iĝu aktivaj agantoj por la identigado kaj korektado de malvera surlinea sciigo.