Franz Schubert: tiel frue, tiel genia

Ĉirkaŭ la somero de 1995 mi decidis aĉeti etan kolekton de diskoj pri klasika muziko. Temis pri brokantaĵoj je sufiĉe bona prezo, en tempo kiam lumdiskoj (K-diskoj) jam estis venkantaj la batalon kontraŭ kasedoj kaj vinilaĵoj. Aldone, mi sentis ke miaj konoj pri la sfero de klasika muziko estis ankoraŭ tro febla, kaj mi konsideris tiun momenton en mia vivo oportuna por mia esploro, jam de longe planita. Entute, temis pri dudeko da unuoj, longdaŭraj vinilaĵoj (kiom mi ŝatis/ŝatas aŭskulti tiajn antikvaĵojn!). Dum monatoj, mi ree kaj ree aŭskultadis kaj ĝuis la plejmulton el ili; Bach, Mozart, Haydn, Beethoven kaj aliaj sonis en la hejma diskilo. Post kelkaj semajnoj, aperis klare ke Tchaikovski kaj Schubert estas tiuj miaj plej ŝatataj. La ruson mi jam sufiĉe konis de mia junaĝo, sed pri la aŭstro mi sciis preskaŭ nenion, kaj liaj kreitaĵoj surprizis min kaj ege kaptis mian atenton. La menciita kolekto inkludis du diskojn kun muziko komponita de li: unu pri kanzonoj aŭ lidoj (Lieder, ĉefe el la serio La bela muelistino), kaj la alia kun la Oka simfonio (kia impreso!) kaj la muziko por la teatraĵo Rosamunda. Baldaŭ poste, mi pli esploris kaj akiris aliajn lumdiskojn kun la Naŭa simfonio, la Kvinteto de la truto, pliaj lidoj... Definitive, Schubert eniris mian selektitan aron da plej amataj ĉiuj-epokaj muzikistoj kaj komponistoj, kaj daŭre tie li restas. Kvankam li mortis tre junaĝe (nur 31-jara) la verkaro lasita de li estas ege vasta, ampleksante multajn diversajn ĝenrojn; sed estas rimarkinde, ke granda parto el lia verkaro restis perdiĝinta kaj nekonata de la publiko dum kelkaj jardekoj; kaj ke iom granda nombro da pecoj restis nefinitaj pro diversaj kialoj. Tiel, lia produktaĵaro estas certe svarmo, iom ĥaosa, kie foje eĉ fakuloj ankoraŭ misorientiĝas. Ĉiukaze, miaflanke, mi sentas ke pere de miaj modestaj scioj mi povas doni al li omaĝeton en tiu ĉi nia revuo. Tro frue li forpasis, kaj probable tro genia li estis en sia epoko. Nur la pasado de tempo lokas lin tie, kie li meritas porĉiame resti.

Lia vivo. Franz Schubert (elp. franc ŝubert, 1797-1828) naskiĝis kaj mortis en Vieno. De tre juna aĝo, tiuj kiuj ĉirkaŭis lin aprezis lian talenton. Inter 1813 kaj 1818 li kompletigas ses simfoniojn, aldone al centoj da aliaj pli kurtaj komponaĵoj. Lia patro (amatora muzikisto) estis instruisto en ĝenerala lernejo, kaj volis ke sia filo Franz havu la saman profesion. Fakte, Franz iĝis instruisto, sed ne pro alvokiĝo al tiu nobla okupado, sed celante eviti esti rekrutigita por la aŭstra armeo en tiu periodo de oftaj militoj. Liaj planoj por la estonteco havis nur unu direkton: iĝi muzikisto. Ankoraŭ adoleskulo, ŝajne Schubert enamiĝas al najbarino, iom pli juna ol li, nome Therese Grob, kiu posedas belan sopranan voĉon, kaj kies frato Heinrich estas kompetenta muzikisto. Franz komponis voĉan muzikon (fakte, religian) kiu estis kantata de Therese en preĝejoj; kaj ankoraŭ donacis (1816) al Heinrich kolekton da pecoj por interpretado. Tamen, la ekonomiaj rimedoj de ambaŭ familioj (kvankam mez-bonhavaj) ne permesis tion, ke la am-rilato finiĝas en geedziĝo. Eĉ ekzistis leĝo -probable instigita de Metternich- kiu malhelpis geedziĝon se oni ne povis pruvi posedi sufiĉajn rimedojn por starigi familion. Tiel, tiu afero forvaporiĝis kaj apenaŭ lasis spuron.

 

Ŝajnas ke fine de 1822 Schubert malsaniĝis pro sifiliso. Ekde tiu momento li suferadis pro febla sano ĝis sia forpaso en novembro 1828. Li ankaŭ estis miopulo, suferis tendencon al obezeco kaj estis iom drinkema. La sifiliso kiu trafis lin ege afliktis lin kaj lian karakteron, kaj tio senteblas en la mornaj partoj de liaj kreitaĵoj. Tamen, tio ĉi ne malhelpis ke li daŭre havas diboĉan kaj bohemian vivmanieron.

Pri siaj sociaj rilatoj, Schubert konatiĝis kun la tiutempaj muzikistoj de Vieno, ekzemple kun Antonio Salieri kaj kun Beethoven mem. Ne estas pruvite ke la genio de Bonn kaj Schubert iĝis veraj amikoj, kaj direndas ke la plejmulto el la novaĵoj kaj diraĵoj ĉi-rilate estas nur fabelaĵoj kiuj neniam vere okazis. Tamen, permesu ke mi alportu ĉi tien du el tiuj supozataj komentoj. Certe, ambaŭ admiris unu la alian, kaj tradicie oni asertas ke Beethoven baldaŭ aprezis la “dian kreeman sparkon” de Franz; kaj ke ĉi-lasta iun tagon diris: “...mi ege ŝatus estontece krei ion grandan el muzika vidpunkto. Sed, ĉu vere oni povus krei ion grandan post Beethoven...?” 

La ekonomia nivelo de Schubert ne ebligas al li publikigi ĉion, kion li komponas, nek ludi en teatroj kaj gravaj scenejoj. Sed almenaŭ li havas kelkajn bonhavajn amikojn kiuj organizas specojn de koncerto-renkontiĝoj, kie amikoj kaj muzik-ŝatantoj alvenas kaj ĝuas la etoson de babilado, amikeco kaj ludado de muzikaĵoj, de Schubert sed ankaŭ de aliaj muzikistoj. Tiaj renkontiĝoj startis en 1821 kaj estis populare nomataj “Ŝubertaĵoj” (Schubertiaden). Nuntempe, tiu vorto estas uzata por nomi diversajn muzikajn spektaklojn, organizatajn omaĝe al Schubert (aŭ al aliaj gravaj komponistoj) tra diversaj landoj de Eŭropo, precipe en Aŭstrio kaj Germanio.

Lia verkaro. Direndas, ke verŝajne li produktis ĉirkaŭ 1200 komponaĵojn, inter kiuj citeblas: 600 kanzonoj (Lieder), 8 simfonioj (plus du nur komencitaj), 10 operetoj (Sing-spiel), 20 sonatoj por piano, granda kvanto da ĉambro-muziko; kaj ankaŭ multaj religiaj muzikaĵoj (kantikoj, mesoj, ofertorioj), kvankam li estis absoluta agnostikulo.

Oni povas facile kompreni ke, same kiel okazas pri la plejmulto el la klasikuloj, necesis ordigi kaj numeri la tutan verkaĵaron de Schubert. Tiu aranĝo plej akceptata estas tiu farita de la aŭstra jud-devena muzikologo Otto Erich Deutsch (1883-1967), kiu en 1951 publikigis sian kompletan katalogon de la kreitaĵoj de Schubert. Pro tio, la litero D (pro Deutsch) aperos apud ĉiu specifa verko. Ekzemple, la Naŭa simfonio: D. 944. Kiel sciate, kutime por klasikaj komponistoj oni uzas la vorton opus (op.) por numeri iliajn verkojn. Tamen, ekzistas ankaŭ aliaj apartaj kazoj kiel tiu de Schubert. Tiel, la litero K esta uzata por la katalogo de Mozart (el Köchel, la katalogisto); kaj la trio BWV por tiu de J.S. Bach (el Bach Werke Verzeichnis, far Wolfgang Schmieder, kio estigas ke ankaŭ la litero S de lia familia nomo estas uzata).

Rilate la plej gravan konatan ĝenron prilaboritan de Schubert (la lidoj aŭ kanzonoj), direndas ke tiuj kanzonoj estis prezentitaj kiel aroj respondantaj al poemaroj de iu grava poeto. Do, Schubert komponis muzikon (foje nur piana, foje por korda kvartero) por tekstoj jam skribitaj de poetoj. Tiel, la cikloj (aŭ kolektoj) La bela muelistino (1823) kaj Vintro-vojaĝo (1828) estis kreitaj sur tekstoj de Wilhelm Müller; Lago-damo sur tekstoj de Walter Scott (tradukitaj al la germana); kaj la lasta ciklo, tiu nomata Cigno-kanto (1828) sur poemoj de du aŭtoroj, unu el ili estas Heinrich Heine (1797-1856). Ege famaj iĝis kelkaj el la lidoj enhavitaj en tiuj kolektoj. Por ekzemplo, el Cigno-kanto elstaras ĝia Serenado (Ständchen D. 957); kaj el Lago-damo estas tutmonde konata la t.n. Ave Maria. Ĝia teksto, fakte, origine estis tute ne-religia, sed en iu posta momento iu religiulo (oni fakte ne scias kiu) anstataŭigis ĝin per tiu jam konata preĝo Ave Maria. La originala nomo de tiu peco estas Tria kanto de Ellen (Ellens Gesang dritte, D. 839).

Pri la simfonioj, direndas ke la ses unuaj (1813-1818) sekvas klasikajn modelojn iam fiksitajn de Mozart kaj Haydn. La Kvara (la "Tragedia", lia unua en minora modo) enmetas kelkajn freŝajn trajtojn en la sono kaj en la strukturo, sed ĝi ankoraŭ estas kvalifikita kiel tradicia-skola. Tuj post 1818, li komencas, laŭvice, tri novajn projektojn de simfonio, sed neniu el ili estis kompletigita. Fine, inter 1825 kaj 1826 Schubert planas, dezajnas kaj komplete skribas la partiturojn de sia plej ambicia verkaĵo, la Naŭa simfonio, “La Granda“. Temas pri do-maĵora simfonio, kun kvar movimentoj (alegro, andante, skerco, alegro), denove kun granda rolo por blovinstrumentoj (ĉefe fagotoj, hobojoj, kornoj). Dum preskaŭ unu horo la Granda prezentas impresan mozaikon pri la tiutempaj muzikaj aspiroj, jam plene ene de romantikismo. Tamen, kiel okazis kutime al Schubert, ne estis facile trovi eldonejon por ĝin presi kaj publikigi, nek orkestron por ĝin premiere prezenti. Tiel, oni devas atendi ĝis 1839 kiam, danke al la streboj de Robert Schumann (kiu ricevis kopion de la simfonio flanke de Ferdinand Schubert, frato de Franz) la premiero efektiviĝis en Leipzig, per tiu-urba orkestro estrita de Felix Mendelssohn. En artikolo por tiutempa revuo, Schumann recenzas la ĵuse premieritan simfonion (hodiaŭ numeratan la “Naŭa” en preskaŭ ĉiuj katalogoj) uzante, i.a. la jenajn priskribojn: “...Temas pri long-daŭra simfonio... speco de dika kvar-voluma romano, kiun la aŭtoro deziris neniam fini...”

La 8a simfonio, la “Nekompleta”. Kvankam almenaŭ du aliaj simfonioj de Schubert ne estis kompletigitaj, la publiko, la recenzistoj kaj la muzik-historiistoj aludas per la epiteto “La nekompleta“ al la kutime katalogita kiel 8a simfonio. Ĝi estis ŝajne komponita dum la jaro 1822, sed la motivoj kial ĝi restis preskaŭ sekrete konservata restas mistero pri kiu oni tre multe diskutas. Estas fakto ke, kiam la Muzika Asocio de Graz akceptis Schubert-n kiel honoran membron (1823), li sendis al tiu asocio -kiel dankema gesto- la manuskriptojn kiujn li ĵus pretigis kelkajn monatojn antaŭe. Entute, temis pri la du unuaj movimentoj kaj parto de aldona skerco (nur en piana redukto, du paĝoj) supozeble planita estonta tria movimento. Anselm Hüttenbrenner -direktoro de tiu muzika societo kaj grava amiko de Franz, laŭlitere enmetis la partiturojn en tirkeston kaj forgesis pri ili. Tempo pasis, kaj en 1865 (pli ol kvar jardekoj pasis!) Anselm montris la tekstojn al la dirigento Johann von Herbeck kiu, post penigaj demarŝoj, atingis efektivigi la premieron de tiuj du geniaj movimentoj. La tiutaga ĉeestanta publiko montris grandan entuziasmon post la koncerto. La demandoj kaj la eterna diskutado komenciĝis... Kial nur du movimentoj anstataŭ la kutimaj kvar? Ĉu Schubert ne kuraĝis fini ĝin? Ĉu li konsideris ĝin jam kompleta? Ĉu la skerco celis daŭrigi ĝin?... Sed, preter tiuj ĉiuj demandoj, tio kio vere igis tiun simfonion legenda verko estas la aŭdaca sona propono, kiu sendube rompis la korsetojn kaj limojn de la momento kiam ĝi estis verkita (1822) kaj kiu, eĉ en 1865, sonis kiel freŝa, originala, novigeca, admirinda majstra kreitaĵo. Ni iom analizu ĝin. Unue, la tonalo si minora, malofte uzata de Schubert (kaj ĝenerale de klasikuloj) situigas la tuton en ia melankolia etoso. Strukture, la unua movimento konsistas nur el tri melodiaj temeroj, saĝe intermetitaj kaj ree prezentitaj kune kun diversaj variacioj, kaj sonaj kaj strukturaj. La unuaj momentoj sentiĝas tute tragediaj, kiam kontrabasoj kaj violonĉeloj sonigas tre basajn maltrankviligajn notojn. Preskaŭ nepercepteble, sur bazaj violonaj flirtoj, naskiĝas bela sed trista melodio, farita de hobojo kaj klarneto. La posta tria temero estas milda valso, iom pli optimisma, ludata de violonoj kaj vjoloj. Miaopinie, tio kio vere frapas la aŭskultanton (je har-hirtiga maniero!) estas la faloj kaj rekomencoj de  la tuto, per akordoj plenaj je dramo kaj forto. Estus kiel vojaĝo tra la spirita stato de homo kiu ege suferas pro siaj vivaj kondiĉoj sed kiu, samtempe, klopode sopiras akiri trankvilecon. Unu longa impresa si-minora korda akordo finas la pecon. La dua movimento komenciĝas per “lirika sentima akcepto de realo”, kvankam intermiksaj entrudaj streĉoj baldaŭ aperos. Sekvas armeeska marŝo kaj ribelemaj revenoj, ĝis tio, ke la finaj kaj fajnaj plukadoj de la violonaj kordoj estigos serenajn lastajn takto-mezurojn. Kalmo definitiva.

Siatempe, Schubert strebe gajnis sian panon kaj iom da renomo per siaj belegaj lidoj kaj kelkaj inspiritaj kvartetoj. Sed la pasado de tempo malfermis aliajn kaŝitajn trezoraĵojn, kiuj ankoraŭ hodiaŭ ravas nin. Tro frue, tro genia...

 Per Malaika al Afriko

La elektado de popola kanto

Dum tiuj pasintaj semajnoj, preskaŭ hazarde, mi multe aŭskultis pri popolaj kantoj, t.e. tiuj kreitaĵoj kiuj, kvankam apartenantaj al iu difinita regiono, lando, historia evento aŭ kultura fako, tamen akiris tiom da populareco ke, iamaniere, apartenas al la tutmonda heredaĵo. Tiam, mi ekpensis: kial ne elekti unu el tiuj popolaj muzikaĵoj, surbaze de kiu mi disvolvos novan artikolon por LF? La ideo ŝajnis al mi taŭga, kvankam la procezo por elekti nur unu kanton iĝis ege malfacila pro tio ke, fakte, multaj el ili ege plaĉis al mi kiel bazo por artikolo.

Tiel, dum kelkaj tagoj mi listigis kelkajn dekojn, inter kiuj mi citu la jenajn: Gaudeamus igitur, Adeste fideles, Guantanamera, Bésame mucho, Kalinka, O sole mio, La Bohème, O kaimós (Ο καημός)... Post kompleksa kribra procezo, estis elektita kvaropo el kiu, en speco de finalo, mi elprenus tiun plej interesan por mia artikolo. Nur por scivolemuloj, sciu ke la kvar finalaj pecoj estis la jenaj:

1.- El cóndor pasa. Fakte temas pri marŝa instrumenta peco el perua opereto de 1913. Eble neniu aliaj muzikaĵo povas tiel profunde elvoki la spiritan etoson de Sud-Ameriko.

2.- Dorogoi dlinnoyu, “Tra la longa vojo”, muzikaĵo de Boris Fomin, de ĉirkaŭ 1925. Temas pri ege fama rusa melodio, kies teksto estis tradukita (kaj adaptita) al centoj da versioj tra la mondo. Povas esti ke tiu plej fama estus la anglalingva Those Were the Days (Mary Hopkin, 1968).

3.- Tián mì mì, pinjinaĵo por “dolĉa mielo”, registrita en 1977 de la admirinda tajvana kantistino Teresa Teng (1953-1995). Verdire, temas pri versio de pli malnova tradicia indonezia kanto de 1940, nome Dayung Sampan. Direndas, ke Tián mì mì estis diskonigita en diversaj aziaj lingvoj kaj temas, tre probable, pri la plej populara muzika peco en ekstrem-orienta Azio.

4.- Malaika, kanto el Kenjo, bela specimeno de la afrika kulturo. Tiu ĉi estis mia definitiva elektitaĵo. Kial? Tre eble pro tio ke mi sentas ke, verko-rilate, mi ankoraŭ iom ŝuldas al la afrikaj muziko kaj kulturo. Ni vidu.

En mia pasinteco

Mi iru al la jaro 1980. En leciono de solfeĝo en la urba konservatorio, unu el la lernantoj aŭdacas demandi al la instruisto kian muzikon li plej ŝatas. La profesoro iom pripensas dum kelkaj sekundoj kaj fine respondas: “En la muzika kampo, tio kion mi plej ŝatas estas la afrikaj tamburaj ensembloj; kiamaniere la ludantoj atingas perfektan enŝovadon kaj alĝustigas diversajn ritmojn...”. Tiu respondo surprizis nin, la lernantojn, ĉar ni atendis pli “klasikan” ŝaton flanke de nia instruisto. Tamen, li insistis kaj eĉ, iun postan tagon, alportis diskon kaj iom aŭskultigis ĝin al ni.

Al ni -ankoraŭ infanoj- ne estis facile trovi tiajn diskojn. Tamen, estis proksima ekzemplo konata de ni, ankaŭ menciita de nia profesoro: la peco de Boney M kiu titoliĝas No More Chain Gang (1979) tra kiu gapigaj tamburaj sonoj alkroĉas la atenton de la aŭskultantoj: intensaj taktoj, sorĉaj plur-ritmoj, krucaj tamburaj fluoj... Fone, la voĉoj. Dankon al perkutila majstro Keith Forsey kaj ties skipo. Ravega rezulto.

Aldone, okazis ke en la somero de 1981 alia disko de Boney M (kiel sciate, ege sukcesa german-devena muzika projekto dum tiuj jaroj) surmerkatiĝis sub la titolo Malaika. La unuan fojon kiam mi ĝin aŭskultis, mi ege surpriziĝis: kia muziko estas tio ĉi?; en kiu lingvo estas la teksto? Prie ni vidos sube.

Ĝenerale, pri la afrika muziko mi baldaŭ lernis ke ĝia influo estis enorma en la plejmulto el la stiloj naskitaj en la amerika kontinento ekde la tempoj de la alportado de sklavoj el Afriko. Tiu influo estas pli evidenta en landoj kiel Usono, Brazilo kaj la karibia regiono. Ĉi-rilate, estu almenaŭ menciitaj la jenaj ĝenroj: ĵazo, soŭlo, bluso, rokenrolo, ska, regeo, salsa, rumbo, kalipso, batukado... Ne-neglektebla heredaĵo.

Postaj esploroj miaj

Ĉirkaŭ la jaro 2010 -kiam interreto populariĝis, almenaŭ al mi- mi revenis al la afrikaj muzikaj sferoj. Resume, ĉi tie mi volus almenaŭ sciigi pri la ĉefaj trajtoj. Certe, el la tri bazaj elementoj kiuj konsistigas la muzikan arton (melodio, harmonio, ritmo) sendube estas ritmo tiu plej grava por afrikanoj, kaj perkutiloj (ĉiu-specaj!) ludas gravegan rolon. Tamen, direndas ke eĉ per frapinstrumentado afrikaj muzikistoj kreas melodiaĵojn kaj harmoniaĵojn; kaj oni aldonu ke ja ekzistas kaj estas ofte uzataj gravaj kordaj kaj blovaj instrumentoj. Ekzemple, en la blova sfero mencieblas la grava fluto nomiĝanta fula (aŭ tambin, en diversaj regionoj); kaj ankaŭ trumpetoj kaj muzik-kornoj faritaj el bestaj tuskoj kaj kornoj. Apartan spacon meritas la t. n. kakaki, ege longa speco de trumpeto (ĉ. tri metrojn!) uzata nur por ceremonioj.

En la fako de kordaj instrumentoj oni nepre konu pri la t.n. kora, speco de harpo-liuto kies reson-skatolo estas farita el kukurbo kaj kiu kutime havas ĉirkaŭ 21-25 kordojn. Ankaŭ korda estas la t.n. ngoni. La plejmulto el tio ĉio ĵus menciita devenas origine el la landoj de okcidenta Afriko.

Enirante en la frapinstrumetaro, tamburoj -tiuj membranaj muzikiloj- ludas precipan rolon. Menciendas djembé (ĝembe’), antikva instrumento je pli ol 700 jaroj, kaj kies sona amplekso oscilas inter 65-1000 hercoj. Djembé estas ankaŭ nomata tam-tam (atentu, ĉar per tiu ĉi lasta vorto oni ankaŭ nomas ĉinan specon de gongo!). Alia tipo de tamburo estas tama, la “parolanta tamburo”. Temas pri ambaŭ-flanka tamburo kies tonoj povas esti agorditaj por imiti homan prozodion.

En la sfero de ksilofonoj elstaras kalimba (aŭ mambira), devenanta el Zimbabvo kaj Sud-Afriko. Temas pri speco de malgranda mana ksilofono. Alia tre disvastigita muzikilo estas marimbo, vibrafono kun aluminiaj lamenoj.

Estas grave sciigi ke en sub-Sahara Afriko, dum multaj jarcentoj, mesaĝoj estas kutime senditaj pere de muzikaj instrumentoj al pli ol 30 kilometroj je distanco. La mesaĝoj estas kompreneblaj laŭ la taktoj kaj la tonoj, imitante konversaciojn. Ĉi-rilate, ni ne forgesu pri la multaj tonalaj lingvoj ekzistantaj en tiuj regionoj; oni asertas, ke la tonoj de la tamburoj (kiuj, kiel dirite, estas agordeblaj per flankaj ŝnuroj) rilatas al la tonoj de la lingvoj.

Malaika

Temas pri la plej konata afrika muzikaĵo, kantata ĉiam en la svahila (eĉ kiam la versioj estas faritaj en aliaj kontinentoj). Ne estas kompleta konsento pri kiu estas la origina aŭtoro de Malaika. Kelkaj diras ke temas pri la tanzania komponisto Adam Salim, kiu ŝajne verkis ĝin ĉirkaŭ 1945. Tamen, estas pli akceptata la propono ke la aŭtoro estas la kenjano Fahili William, kiu surbendigis ĝin en 1961 kun la kenja ensemblo The Jambo Boys. Fakte, la laŭleĝa registro de la kanto apartenas al li.

El muzika vidpunkto temas pri milda melodio kun simpla strukturo (refreno/ instrumenta ponto/ strofo/ refreno) kie noteblas ĉefa voĉo kune kun akompanantaj voĉoj kiuj faras belajn kontrapunktojn. Instrumente, aperas kontrabaso kaj du elektraj gitaroj: unu ritma, kiu faras bazan akompanajn akordojn (ja maĵoraj, sed kiuj varias laŭ versioj); la alia gitaro kontrapunkte pluke sonigas la kordojn, eble per plektro. Plie, fone, aperas tra la peco ritmo de marakoj kaj tintiloj.

Malaika estas svahila vorto -el arabalingva deveno- kies signifo estas anĝel(in)o. Mi legis ke la vorto estas ofte uzata kiel sinonimo de “mia kara”, “mia amo”, plej kutime adresata al knabinoj. La teksto estas lamentema rakonto pri neebla amrilato pro malriĉaj kondiĉoj: “Ho, mia anĝelino, mi fiaskis, mi malriĉiĝis... mi edziĝos al vi... mono mankanta tristigas min... kion mi faru, junulino mia...?”

Pere de la kunligado de la diversaj versioj de Malaika far aliaj artistoj, oni povas alveni ĝis la kono de aliaj gravaj kantistoj, inkluzive de kelkaj el aliaj kontinentoj. Por ekzemplo, en Barato tre gravas tiuj versioj surbendigitaj de Lata Mangeshkar (Bombajo, 1929-2022) kaj de Usha Uthup (Goao, 1947). Sed ni enfokusiĝu nun al Afriko, kie sendube elstaras du figuroj, pri kiuj nepre mi iom rakontu.

Miriam Makeba (1932-2008), kies kromnomo estas Mama Africa (Panjo Afriko), naskiĝis en Johanesburgo kaj mortis apud Kaserto, Italio. Krom la sud-afrikan, Miriam ankaŭ posedis la ŝtatanecojn alĝerian kaj gvinean (konakrian). Ŝi estis kantisto, aktoro kaj komponisto. Tra ŝia vivo, Miriam iĝis simbolo kontraŭ Apartheid kaj favore al homaj rajtoj. En 1959 ŝi forlasis Sud-Afrikon kaj iris al Venecio, kaj tuj poste al Londono, kie ŝi renkontis Harry Belafonte-n. Ambaŭ decidis ekloĝi en Usono, kie ege sukcesa kuna kariero atendis ilin, ĉefe pro la albumo An Evening with Harry Belafonte / Makeba (1965, RCA Victor). Tiu ĉi disko atingis la premion Grammy de 1966 ĉe la kategorio pri “plej bona folklora albumo”; inter aliaj kantoj, en ĝi estis inkluzivita versio de Malaika. Direndas, ke en 1963 Belafonte kaj Makeba partoprenis la oficialan celebradon de la kenja sendependeco, kaj ke tiu-okaze sursceneje ili kune kantis kelkajn pecojn. Kvankam mi ie legis ke Malaika estis unu el la kantoj interpretitaj en tiu festa momento, post kelkaj esploroj mi ne povis konfirmi tiun informaĵon. Ĉiel ajn, la unua unuopa versio de Malaika registrita de Makeba estis en 1971. 

Inter aliaj sukcesaj kantoj de Makeba, estu nepre citita Ngqothwane (1960) kutime konata kiel “La klako-kanto” pro tio ke aŭskulteblas la tipaj klakaj sonoj de la sud–afrika kosa lingvo. Ankaŭ meritas atenton Pata Pata (tuŝu tuŝu, 1963) je la stilo Afro-pop.

Angélique Kidjo (Benino, 1960) estas sendube la muzika kaj ideologia posteulino de Miriam Makeba. Fakte, en 2006, iom antaŭ sia morto, Makeba asertis en koncerto: “La nuna vera reĝino de la afrika kantaĵaro estas Angélique Kidjo!!”; kaj nune tiu ĉi kutime estas tre ĝuste nomata la nova Mama Africa.

Angélique elmigris al Parizo en 1982 kaj posedas, kune kun la benina, la francan ŝtatanecon. Tra sia kariero kaj ĝis nun, ŝi publikigis 13 albumojn kaj atingis kvin premiojn Grammy. En ŝiaj kantoj aŭskulteblas diversaj lingvoj: fona, joruba, franca kaj angla. La svahila estis nur uzata por ŝia versio de Malaika (1992). Aliaj gravaj mejlŝtonoj ŝiaj estas la jenaj: Batonga (1991), vorto kiu apartenas al lingvo kreita de ŝi mem, kio signifus pli-malpli “lasu min sola, mi faros tion, kion mi volos!”; la peco We we (1992); la kanto Agolo (el la albumo Ayé, 1994) utiligata en Ĉilio por populara televida serio, nome Oro verde... Kidjo estis unu el la partoprenantoj en 2021 en la omaĝo al Steve Biko, grava sud-afrika aktivulo, kune kun Peter Gabriel kaj multaj aliaj artistoj. Temis pri nova registraĵo kaj filmeto de la mita kanto Biko (1980). Entute, tra sia kariero Angélique kunlaboris kun multaj aliaj artistoj: Carlos Santana, Bono, la niĝeria kantisto Davido...

Finaj aldonaĵoj

Mi ne volus fini tiun ĉi artikolon sen la mencio de almenaŭ du gravaj nomoj ene de la sfero de la t.n. Afro-pop. Unue, la niĝeria kantisto Wizkid (n. 1990) kaj lia tre renoma furor-kanto Joro (“ni ĝoju” en slanga joruba, 2019). Due, la kenja bando Sauti Sol (“voĉo-suno”) kaj ilia furoraĵo Sura Yako (“mia vizaĝo”, 2015). Cetere, kio pri nomoj de ensembloj de tambur-muziko tra Afriko? Nu, oni bezonus tutan libron por nura aliro al la temo, sed mi volus minimume mencii la burkinajn fratinojn Melissa kaj Ophelia Hie. Kaj kio pri afrika muziko en esperanto? Jes, certe ne tro grava, kvankam ĝi ja ekzistas kaj kun kelkaj respektindaj kreitaĵoj. Jen tri specimenaj albumoj, ĉiuj eldonita de Vinilkosmo: Originoj (2012, de Zhou-Mack Mafuila); Kiu lingvo? (2009, far la muzikistaro Konga Espero); kaj, pli freŝe, MemFarito, de la senegalano Samba Boozy Bouzot. Elkoran dankon, Afriko. 

 

 De la eterna faduo al Madredeus

Notoj: tiuj portugal-lingvaj vortoj principe facile kompreneblaj de ĉiuj ne estos tradukitaj. Aliflanke (cele eviti superfluan ortografian lacigan pedantecon), en la nomo Amália la supersigno aperos nur je la unua fojo.

Se oni serĉas la vorton faduo en iu ajn vortaro, oni trovas proksimume la jenan difinon: “Portugala popola kanto unuvoĉa, akompanata de gitaro kaj aliaj kordaj instrumentoj, kies tekstoj rilatas al malgajaj, melankoliaj sentoj...”. Nu, sufiĉe bona enkonduko. Ni vidu kiujn aldonajn sciigojn oni povas almeti al tiu baza difino. La vorto faduo (propralingve: fado, o fado) devenas el la latina fatum, tradukebla kiel fato, fatalo, sorto-destino. Estas neeviteble alporti ĉi tien la vorton saŭdado (saudade), kiu estas difinita en la vortaroj kiel “amara ĝuo de la rememoroj kaj bedaŭroj, fontinta el la portugala kulturo. Nostalgio, sopiro”. Ĉiukaze, ni troviĝas antaŭ la plej grava kontribuo de Portugalio al la monda muziko, tiel ke en 2011 Unesko deklaris faduon “tuthomara kultura heredaĵo”.

Se oni serĉas pri la originoj de faduo, oni devas diri ke ili tre eble situas je la komenco de la 19ª jarcento en la lisbona regiono. Kvankam la unuaj pra-radikoj troveblas en la mezepokaj galegaj baladoj (cantigas), kutime oni akceptas la ĉeeston de muzikaj influoj venantaj el la afrikaj kolonioj de Portugalio.

Pri la instrumentoj kiuj normale akompanas la kantiston, devas esti menciataj la jenaj: portugala gitaro (populare nomata viola), kiu havas 12 kordojn; akustika basgitaro; cavaquinho, speco de kvar-korda gitareto kiu fakte kaj kurioze estas la precedenco al la havaja ukulelo (tiel lontane alvenis la portugalaj ŝipoj!). En la pli modernaj prezentadoj, videblas foje mandolino, violono aŭ eĉ fortepiano.

Kvankam oni povas distingi inter deko da specoj de faduo (minora, tradicia, gaja -fado corrido, neprofesia, ktp) ĉi tie oni nur rimarkigu pri la distingo inter faduo de Lisbono kaj faduo de Koimbro. La lisbona speco estas tiu pli universale konata, kiu siavice enhavas multajn kategoriojn, jam iom menciitaj supre. Male, la faduo de Koimbro estas nepre vir-voĉa, studentema (ege rilatanta al la urba universitato), kies tekstoj ofte temas pri amo, pri filozofio kaj pri aliaj studentaj temoj, kaj kies ludantoj devas surhavi tradiciajn nigrajn vestaĵojn. Aldone, la aro da instrumentistoj akompananta la kantiston estas multe pli nombra ol tiu de la “normala” faduo. Estas facile videble ke tiuj ĉi karakterizaĵoj rilatas al la mezepokeskaj universitataj muzikaj ensembloj, kies originoj situas tre eble en Salamanko ĉirkaŭ la 13ª jarcento. Se oni fosus iom pli profunde, oni alvenus ĝis la goliardoj, sed nun sufiĉas diri ke tiuj tunaoj (esperantigo mia por tunas aŭ estudiantinas) disvastiĝis el Hispanio al multaj landoj el Iber-Ameriko, al Portugalio kaj eĉ al Belgio kaj Nederlando.

Gravaj nomoj en la fadua sfero

Inter la centoj da artistoj kiuj diversagrade kontribuis/as al la forĝado de la faduaj mito kaj realo, mi pritraktu nur la jenajn kelkajn:

- Maria Severa Onofriana (1820-1846). Parto de ŝia vivo situas en la kampo de legendo. Oni scias ke ŝi kantadis faduojn en la tavernoj de Lisbono, akompanante sin mem per portugala gitaro. Ŝajne, ŝi havis kelkajn amorantojn (inkluzive de iu grafo!) kun kuj ŝi ĉeestadis en la tiutempaj taŭroludadoj. Ŝi mortis tre juna pro tuberkulozo. La famo de A Severa kreskis precipe pro tio, ke ŝi estas la fikcia protagonisto de kelkaj gravaj romanoj, teatraĵoj kaj filmoj de Portugalio. O Retiro da Severa (La Rifuĝejo de Severa), fondita en 1933, estas ege tipa faduejo en Lisbono, kvankam de tempo al tempo la lokalo translokiĝis tra diversaj partoj de la urbo.

- Alfredo Marceneiro (1891-1982). Alfredo Rodrigo Duarte estis profesie lignaĵisto-ĉarpentisto, jen la origino de sia kromnomo Marceneiro. De tre juna aĝo li komencis agi kiel kantisto tra la stratoj kaj tavernoj de Lisbono, ĝis atingi sukcese ludokanti en la plej gravaj landaj teatroj. Li ankaŭ estis grava komponisto.

- Fernanda Maria (1937-2025; familia nomo: Carvalheda Silva). Temas pri la plej alta reprezentanto de la faduo castiço. Ŝi registris pli ol 80 diskojn, kelkajn el ili kune kun Marceneiro. La signifo de castiço en la portugala estus “profunde popol-tradicia, tre popol-tipa”. En tiu speco de faduo, la teksto estas iom libere elektebla de la kantisto kaj, rilate la strukturon, tia faduo foje ne havas rekantaĵon aŭ refrenon. Temas, do, pri improvizema kreema ĝenro.

 

- Amália Rodrigues (1920-1999). Jen la “Reĝino de faduo”. Amalia registris 170 diskojn kaj vendis ĉirkaŭ 30 milionojn da ekzempleroj. Post la falo de la registaro de Marcelo Caetano (1974), oni iom maljuste akuzis ŝin esti kunlaboranto de la Salazara diktaturo (1933-1974); reĝimo kiu laŭdire subtenis (pli-malpli aperte) la kulturon de la “tri F”: faduo, Fátima, futbalo. Tamen, estas ankaŭ multaj homoj kiuj asertas ke dum tiuj jaroj Amalia donacis monon al la komunisma partio. Kaj aldone, oni ne forgesu kelkajn verajn historiajn faktojn. Tiel, en 1962, la kanto Abandono (Forlaso) estis malpermesita de la registaro de la Estado Novo (“Nova Ŝtato”, kromnomo de la diktatoreco). Tiu kanto estis ankaŭ konata kiel “La faduo de Peniĉe”, pro la nomo de la prizono kie restis enfermitaj multaj politikaj prizonuloj. Plie, direndas ke je la 29ª de marto de 1974, Amalia intence utiligis la kanton Grândola, Vila Morena kiel fermo de sia koncerto en la Teatro Koliseu de Lisbono. Grândola estis komponita de la kantaŭtoro Zeca Afonso kaj, sufiĉe surprize, en tiu momento ĝi ankoraŭ ne estis kanto malpermesita de la registaro. Okazis, ke kelkaj revoluciemaj oficiroj kiuj ĉeestis la tiutagan koncerton decidis elekti tiun muzikaĵon kiel starto-signalon por la tuj posta Revolucio de la Diantoj (je la 25ª de aprilo) kiu -kiel sciate- difinis la finon de la Salazara reĝimo. Kaj plie, ni ne forgesu ke nur kelkajn semajnojn post la revolucio, Amalia registris sian propran version de Grândola, tiel imponan, ke ĝi restas mia plej ŝatata versio de tiu legendeca har-hirtiga muzika peco.

Mi ŝatus alporti ĉi-tien ekstrakton de kantoteksto (1954) de Amalia pri kio, do, estas faduo: “Amo, ĵaluzo, cindro kaj fajro, doloro kaj peko. Tio ĉio ekzistas. Tio ĉio estas malgaja. Tio ĉio estas faduo”.

Fine, mi diru ke fratino de Amalia, nome Celeste Rodrigues (1923-2018), estis ankaŭ kantistino de faduoj. Laŭdire de la kritikistoj, la stilo de Celeste estis pli ĉiutageca, ene de la ĝenro castiço, jam vidita.

- Carlos do Carmo (1939-2021). Li reprezentis Portugalion en la Festivalo de Eurovision de 1976, per la kanto Uma flor de verde pinho (Floro de verda pino). Tre popularaj iĝis multaj el liaj registraĵoj, ekzemple tiu nomata Canoas do Tejo (Kanuoj de la -rivero- Taĝo), komponita de Federico de Brito, “Britinho”, kaj kiu restas aprezata kiel vera “himno al Lisbono”. Carlos do Carmo ankaŭ partoprenis la filmon Fados (2007) de la hispana reĝisoro Carlos Saura. Fados estas parto de trilogio dediĉita de Saura al tri tipaj urbaj modernaj kantoj, kune kun Flamenco (1995) kaj Tango (1997). 

- Mariza (dos Reis Nunes). Naskiĝinta en Mozambiko en 1973, ŝia kariero komenciĝis en 1999, okaze de la diversaj omaĝoj al Amalia Rodrigues. Fado em mim (Faduo en mi, 2001) estas la unua el ŝia deko da albumoj, tra kiuj ŝi kunlaboras kun kelkaj hispanaj artistoj: Miguel Poveda, José Mercé, Concha Buika... Mariza ankaŭ aperas en la filmo Fados.

- Dulce Pontes (n. 1969). Ĉirkaŭ 1990 ŝi iĝis populara per diversaj kanto-konkursoj kaj televidaj programoj. En 1991 ŝi reprezentis Portugalion en Eurovision per Lusitana paixão (Luzitana pasio). Ŝia unua albumo, Lusitana (1992) estas ankoraŭ pop-muzika, sed ekde ŝia dua albumo Lágrimas (Larmoj, 1993), ŝi efektivigas specon de heterodoksa faduo, inkludante diversajn instrumentojn kaj ritmojn devenantajn el la araba kaj Balkania kulturoj. Por ekzemplo, oni komparu ŝian version de Povo que lavas no rio kun tiu farita de Amalia en 1962; kaj same direblas pri Canção do mar, jam farita de Amalia en 1955. Tiu lasta peco estis tiam titolita Solidão (Soleco) kaj estis komponita de Ferrer Trindade kaj “Britinho”. Direndas, ke Canção do mar estas tre probable la plej fama faduo de la historio.

 

En 1999, O primeiro canto (La unua kanto; aŭ eble La unua angulo...) atingis grandan kritikan kaj publikan sukceson. Temas pri disko en kiu ŝi enmetas ĵazajn elementojn kaj pli akustikan etoson. kunlaboras kun Dulce i.a. la fama klasika pianistino Maria João (n. 1944). Ekde tiam, Dulce ofte kunlaboras kun famaj internaciaj artistoj kiel Andrea Bocelli, José Carreras, Ennio Morricone kaj Carlos Núñez (ĉi-lasta estas grava galega fakulo pri sak-ŝalmoj kaj kelta muziko).

En 2022 aperas ŝia ĝisnuna lasta albumo, nome Perfil (Profilo). Mi volas diri ke Dulce Pontes estas mia plej ŝatata portugala artisto, ĉefe pro la rava kaj solida maniero kiel piano sonas sub ŝiaj manoj, dum ŝi voĉe interpretas korŝirajn kantaĵojn, foje eĉ komponitajn de ŝi mem. Amalia Rodrigues mem, antaŭ sia morto, konsideris Dulce-n la nova “heredantino” de la moderna faduo kaj ties regno.

- Madredeus

Pedro Ayres Magalhães (n. 1950) estis profesia muzikisto kaj, ekde 1981, la basgitaristo de la tekno-roka bando Heróis do Mar. Siaflanke, Rodrigo Leão (n. 1964) kunfondis la rokan ensemblon Sétima Legião, en kiu li estis la klavaristo. En 1985 ambaŭ decidas startigi muzikan projekton rilatan al la tradicia landa muziko. La forĝado de tia nova bando postulis tempon kaj preparaĵojn. Iun tagon, tute hazarde, ambaŭ muzikistoj ĉeestis la surscenejan kantadon de faduo faritan de tre juna artistino, nome Teresa Salgueiro (n. 1969). Tio okazis en taverno de la Kvartalo Alta de Lisbono, tiutempa kutima loko por bohemianoj. La voĉo de Teresa ege impresis ilin, kaj ambaŭ proponis al ŝi esti parto de ilia projekto. Teresa tuj akceptis. Kune kun Gabriel Gomes (akordionisto) kaj Francisco Ribeiro (violonĉelisto), tiu grupo de junuloj komencis provludi en la Teatro Ibérico, lokalo kiu situas apud monaĥinejo en la kvartalo Madre de Deus (Patrino de Dio), je la orienta parto de Lisbono. En la monato Julio de 1987 oni surbendigis partojn de kelkaj koncertoj faritaj de la kvinopo en la Teatro Ibérico, kaj el tiuj registraĵoj oni pretigis la diskon Os dias da MadreDeus (La tagoj de MadreDeus, 1987, EMI-Valentim de Carvalho). Ĝi enhavas 19 pecojn, inter kiuj estu cititaj A vaca do fogo (La bovino de fajro), O Brasil (senteksta, tute zumata kanto) kaj la pure instrumenta As montanhas (La montoj), kiu inaŭguras la diskon, kaj kie la akordiono montriĝas splenda. Madredeus igas faduon kvazaŭ baroka ĉambro-muziko, kaj samtempe invitas la aŭskultanton imagi kaj senti spiritan vojaĝon al iu Portugalio sublima, transcenda, eterna.

La verkaro kaj historio de Madredeus ekde 1987 ĝis hodiaŭ estas tro densa por esti profunde pritraktata en tiu ĉi principe simpla artikolo. Tamen, mi almenaŭ priskribu la jenajn sciigojn. En la kampoj de la membraro kaj de la instrumentoj uzataj, okazis oftaj ŝanĝoj, tiom multaj, ke hodiaŭ la nura muzikisto kiu partoprenis en ĉiuj diskoj kaj etapoj estas Pedro Magalhães. 

En 2007 Teresa Salgueiro kaj aliaj membroj decidis forlasi la ensemblon por startigi siajn proprajn unuopajn karierojn. En tiu momento, Magalhães kaj la pianisto Carlos Maria Trindade “reinventis” la projekton kaj rebaptis la grupon per la nomo Madredeus & A Banda Cósmica, en kiu aperas du novaj inaj voĉoj, elektraj gitaro kaj basgitaro, frapinstrumentaro kaj violono. Entute, dek membroj kiuj igos la sonon kaj la prezentadon de Madredeus pli laŭta, pli elektra, pli ritma. Ankaŭe, malaperas akordiono kaj siavice harpo eniĝas en la sonaro. Entute, la novigita Madredeus publikigis tri diskojn, el kiuj eble tiu plej interesa estas Metafonia (2008), duobla albumo kiu inkludas novajn versiojn de klasikaj pecoj de la ensemblo, kiel la 18-minutan refaron de O mar.

Ĉirkaŭ 2011 oni decidas reveni al pli tradicia propono, inkluzivante novan kantistinon, Beatriz Nunes (n. 1988) kaj eldonante specon de kompila KD en kiu aperos 13 jam konataj pecoj, sed renovigitaj en la instrumentado kaj voĉo. Temas pri Essência (2012, Sony Music).

Pri la verkaro, inter la ĉirkaŭ dudeko da albumoj (el kiuj kvar estas surscenejaj registraĵoj) elstaras O spiritu da paz (1994), Ainda (Ankoraŭ, 1995, sonbendo de la filmo Lisbon Story, far la germana reĝisoro Wim Wenders), Faluas do Tejo (Ŝalupoj de la -rivero- Taĝo, 2005) kaj Capricho sentimental (2015), lasta studia verko ĝis hodiaŭ.

Ĝenerale, direndas ke la sekvantaro kaj fanaro de Madredeus akceptis plaĉe kaj ŝate la diversajn modifojn tra la multaj etapoj de la ensemblo; kaj pri tio mi ĝojas, ĉar ilia propono daŭre restas altkvalita kaj delica, samtempe parto de la modernaj “mondaj muzikoj” kaj de la eterna faduo...

 Eivør, Feroa sorĉo

Estas mia deziro dediĉi unu el miaj artikoloj por LF al artistino ne tro konata mondskale, ne tro populara ekster fakaj rondoj, sed kies muziko sorĉe allogis min ekde la unua aŭskultado. La kreitaĵaro de tiu knabino portas onin, rave kaj revige, rekte al mondo de la nordiaj etosoj, mitologioj, atmosferoj... Temas ja pri veraj vojaĝoj tra la tempo kaj la spaco, al epokoj kaj lokoj kutime neatingeblaj de ordinaraj okcidentuloj. Mi parolas pri  Eivør. 

kovrilo de Trøllabundin (2005)

Povas esti ke la leganto demandu al si ĉu aliaj originalaj artistoj el Nordio kun folkloraj radikoj kaj tendencoj ne havas pli-malpli la samajn trajtojn kaj allogaĵojn ol Eivør. Nu, verdire, miaj konoj kaj scioj pri la muzika panoramo de la skandinavia kaj nord-atlantika areoj ne estas certe tiom profunda, ke mi rajtas aserti tion, ke ŝi estas la plej atentinda. Tre eble temas nur pri persona altiro pro emociaj motivoj, ke mia inklino iris rapide al Eivør, antaŭ ol al aliaj. Kaj ĉiukaze, la celo pretendi fari ĝeneralan panoramon pri la nordia folklora muziko estus tute ekster -kaj preter- miaj kapabloj kaj la spaco de tiu ĉi rubriko. Do, permesu la leganto al mi, ke nun mi almenaŭ menciu aliajn skandinaviajn artistojn kiuj iamaniere ankaŭ altiris mian atenton. (Kiel supozeble, principe ne estos konsiderataj de mi por la venonta listo tiuj artistoj kaj kreitaĵoj kiuj uzas la anglan lingvon kiel ĉefan aŭ nuran esprimilon. Verdire, Britannia rule the waves ne apartenas al mia primonda koncepto...). 

Tiel, estu cititaj la jenaj: el Finnlando, la ina grupo Värttinä; el Svedio, la ensembloj Triakel, Garmarna kaj Änglagård (ĉi-lasta precipe pro ilia impresa unua albumo, nome Hybris); el Danio, la mitaj Gasolin’; el Norvegio, la kantistinoj Gunnhild Eide Sundli kaj Siri Nilsen, ne forgesante la folklora-rokan grupon Gåte; fine, el Islando, estu cititaj la ensemblo Sigur Rós kaj sendube la tre fama kantistino Björk, kies sukceso tutmonda ja meritigus tutan artikolon pri ŝi. 

Mi ŝatus ankaŭ enmeti en tiu ĉi listo la germanan grupon Faun pro ĝia interesplena propono, mikso de nord-Eŭropaj folkloroj kun elementoj barokaj, paganaj kaj mitologiaj. Cetere, pri la specifa panoramo en Feroio mi iom priparolos tra la artikolo. Kaj nun, mi enfokusiĝŭ al la kerno de tiu ĉi kontribuaĵo.  

Eivør Pálsdóttir naskiĝis en 1983 en eta vilaĝo de la Feroa Insularo. Krom kantisto, tra ŝia vivo ŝi iĝis varia plur-instrumentisto; fakte, ŝi sufiĉe bone mastras gitaron, ukulelon, harpon kaj diversajn tamburojn. Jam nur 12-jara ŝi vojaĝis al Italio kun infana ĥoro. Unu jaron poste, ŝi unuafoje aperis ludante en programo de la feroa televido. En 1998 (15-jara!) ŝi aliĝis al la interesveka feroa ensemblo Clickhaze, kun kiu Eivør kunlaboris ĝis 2003. Sed jam en la jaro 2000 ŝi publikigis sian unuan unuopan albumon, Eivør Pálsdóttir (eldonis: Tutl Records), kie aŭskulteblas kelkaj tradiciaj kaj religiaj kantoj, miksitaj kun iom da ĵaza atmosfero. Spitante komercajn tendencojn, krom unu peco en la dana lingvo, ĉio cetera tra tiu unua disko estas kantata en la feroa lingvo.

Antaŭ ol definitive startigi sian individuan karieron, Eivør denove kunlaboris kun alia grava feroa ensemblo, nome Yggdrasil, en albumo de 2002. Mi iom parolu pri ĝi. (Direndas, ke ekzistas alia bando kiu havas la saman nomon; temas pri grava sveda metalroka folklora grupo. Oni ne prenu unu por la alia). Ŝajne, yggdrasil estas nordia vorto por speco de mita arbo -frakseno- kiu konektas ĉiujn la mondojn, kvazaŭ monda kaj viva akso. La feroa bando Yggdrasil estis fondita en 1981 de grava dana pianisto, nome Kristian Blak, kaj ilia kariero daŭre alvenas ĝis la nuna momento. Ĉirkaŭ dek du muzikistoj partoprenis en Yggdrasil en iu momento dum tiu periodo, publikiginte dek albumojn, kie ĝueblas elementoj klasikaj, ĵazaj, inuitaj kaj nordiaj. Aŭskultinda propono.

 

En tiu sama 2002, Eivør translokiĝis al Rejkjaviko por studi muzikon, kreskigante la islandan influon en ŝia verkaro, kio estigis tion, ke parto de la ĝenerala publiko rapide rilatas ŝin al la jam menciita Björk. En 2003, estis surmerkatigita la albumo Krákan (korvo), en kiu la feroa artistino estas akompanata de tri profesiaj muzikistoj (gitaroj, violonoj, frapinstrumentoj). Krákan temas pri tre inspirita verko, kiu iĝis ege sukcesa en Islando kaj kiu ricevis la plej altajn muzikajn premion de tiu lando. Tuj poste, en 2004 aperis tiu disko nomiĝinta simple Eivør, kiu enhavas tiun eble la plej konatan kanzonon de la tiam ankoraŭ junega artisto: Trøllabundin. Mi iom pritraktu tiun kanton.

Trøllabundin (Ensorĉita de trolo) enkondukas la aŭskultanton en la mondon de nordiaj magio kaj sorĉoj. La teksto -sufiĉe kurta kaj ripetema-  estas metaforo pri la sperto esti forravita de potenca supernatura magiisto; oni sugestas fortan emocian konekton inter la “viktimo” (kies koro “brulas en fajro”) kaj la “fi-ĉarma” ravisto. Sed eĉ pli interesa ol la teksto estas la simpla kaj impresa interpretado. Tiel, dum la kantado, Eivør akompanas sin per lanta kaj tranciga frapado (per forta bastono) de granda fela tamburo kies membrano etendiĝas ĉirkaŭ la ronda framo. Aldone, la soprana voĉo de la kantistino montras ampleksan spektron de sonoj kiuj oscilas inter subtilaj melodioj, elprofundaj krioj kaj gorĝaj, raŭkaj eliraĵoj, variado kiu intencas montri la diversajn fazojn de ŝia spirita vojaĝo. Kvankam sursceneje foje ŝi estas akompanata de aliaj instrumentoj, la baza kaj plej amata versio estas tiu, kie la kantisitino akompanas sin nur de tiu tamburo. 

(Fakte, tiu tamburo iom similas al tamburino de la speco de la irlanda bodhran)

Trøllabundin estas ankaŭ la nomo de ŝia posta disko, eldonita de la dania Cope Records en 2005. La disko, registrita el vivaj scenejaj ludadoj, montras kunlaboron inter Eivør kaj la Ĵaza Orkestro de la publika Dania Radio, kiuj kune interpretas dek tri pecojn jam konatajn de la fanoj de la feroa artisto: Rosufarið (Rosa veturo), Mín Móðir (Mia patrino), Fågeln (La birdo), Nú Brennur tú i mær (Nun vi brulas ene de mi)...

Ekde 2006 komenciĝas nova etapo en la kariero de Eivør. Fakte, estas la momento kiam ŝi decidas internaciigi sian proponon kaj komencas registri ankaŭ en la angla lingvo kaj en sonbendoj por filmoj kaj televidaj serioj. Ĉi-rilate, estu cititaj la duobla dulingva albumo Human Child / Mannabar (Homido, far la islanda eldonejo Sena, 2007), Larva (Larvo, pli elektronika aliro, 2010), Room (2012),  God of War (Dio de milito, sonbendo por komputila ludo, 2016) kaj The Last Kingdom (La lasta regno, por brita televida serio, 2018).

En 2012 ŝi edziniĝas al Tróndur Bogason, feroa klasika komponisto kaj instrumentisto kiu studis en Danlando. Kun li, Eivør multe kunlaboras; ekzemple, tiun saman jaron, en la albumo Room, premiita en la Feroa Insularo pro diversaj motivoj, inter ili pri "Tiu plej bona albumo de la jaro".

En 2015 denove ŝi publikigas du albumojn, sed ĉi foje (male al la kazo de 2007) temas pri du apartaj verkoj kun diferencaj muzikoj kaj tekstoj. Temas pri Bridges (Pontoj, anglalingva, eldonita de Sena) kaj Slør (Vualo, feroalingva, eldonita de Tutl Records). En Slør aperas nova versio de Trøllabundin kaj gravaj novaj pecoj kiel Í tokuni (En la brumo) kaj Silvitni (Kalmo).

En 2020 aperas la albumo Segl (Velo) en kiu ŝi pritraktas aferojn kiel mem-regon kaj destinon, pere de la serĉado de nekonataj lokoj per navigado. Fine, en 2024, pere de Enn (Ankoraŭ) ŝi ree plene kunlaboras kun sia edzo, Tróndur Bogason, en la serĉado de bukolikaj atmosferoj de la Feroaj Insuloj, kun sonoj samtempe sintezilaj kaj klasikaj. La plejmulto el la tekstoj -ĉiuj denove en la feroa lingvo- estas ŝuldita al la feroa poetino Marjun Syderbø  Kjelnæs.

Resume kaj konsile: se iun tagon oni ekemas komenci sonan vojaĝon tra la nordiaj mitologioj, la muziko de Eivør estas ja taŭga unua paŝo. Bonan ĝuadon.

kovrilo de Slør (2015)

 

 

 CSIC junio

1- 1922 Naskiĝas la virusologo Laura Ayres. Ŝi kunordigis la unuan Nacian Serologian Enketon de Portugalio, cele determini la trafo-proporcion de malsanoj en la lando.

2- 2014 Inĝenieroj de la Instituto KAIST (Suda Koreio) disvolvas roboton, inspiritan en la dinosaŭro velociraptor, kiu kapablas kuri je 46 km/h. Ili montris kiel la besta biomekaniko povas progresigi modernan robotikon.

3- 1983 Naskiĝas la kemia inĝeniero María Escudero Escribano. Ŝi esploras novajn procezojn kaj materialojn por konvertado de renovigebla energio kaj produktado de verdaj brulaĵoj kaj daŭripovaj produktoj.

4- 1783 La fratoj Montgolfier realigas en Annonay (Francio) la unuan publikan montron de sia aerostatika balono de varma aero, stampante la starton de la aviada erao.

5- 1981 La scienca komunumo konigas la unuajn kvin kazojn pri aidoso en Usono. Postaj esploroj malkovris multajn antaŭajn kazojn.

6- 1910 Naskiĝas la historiisto Jaume Vicens Vives. Lia esplorado fokusiĝis al la Katalunio de la Baza Mezepoko, estante konsiderata aŭtoritato en la fako pri ekonomia kaj socia historio.

7- 2017 La arkeologoj Abdelouahed Ben-Ncer kaj Jean-Jacques Hublin prezentas la malkovron de la plej antikvaj fosilioj de Homo sapiens en Jebel Irhoud (Maroko).

8- 1922 Naskiĝas Zoraida Luces, pioniro pri botaniko en Venezuelo. Fakulino pri la esploro de gramineoj, ŝi laboris en la Botanika Instituto de Venezuelo, institucio kiun ŝi ankaŭ atingis prezidi.

9- 1904 Naskiĝas William Joscelyn Arkell, fakulo pri fosilioj el la ĵurasia periodo. Lia libro de 1956 kunigis kaj analizis studojn pri tiu periodo, ŝlosila verko kiu organizis kaj unuigis la sciojn pri Ĵurasio.

10- 1941 Naskiĝas la biokemiisto Norah Olembo. Ŝi estis pioniro ĉe la afrika bioteknologio kaj fondis la Bioteknologian Truston Afriko, cele progresigi la uzadon de novigaj agrokulturaj bioteknologiaj produktoj.

11- 1907 Naskiĝas la pioniro pri kemio kaj farmacio Josefa González Aguado. Ŝi laboris pri la determinado de la kvantaj analizaj strioj de kelkaj metaloj. Ŝia kariero tranĉiĝis pro la hispana enlanda milito.

12- 1912 Naskiĝas la nuklea fizikisto Eva Crane. Ŝi ricevis abelujon kiel nupto-donacon kaj elfiniĝis dediĉante 60 jarojn de esplora kariero al studado de abeloj.

13- 2016 La inĝeniero Arthur Zang atingas la Premion Afriko pri Inĝenieria Novigado pro sia Cardio-Pad, medicina tabuleto kiu faras kaj sendas elektrokardiogramojn en nure 20 minutoj.

14- 2000 Forpasas la nutradisto Elsie Widdowson. Ŝi esploris pri misnutrado kaj dum la Dua Mond-milito ŝi inspektis la aldonadon de vitaminoj al nutraĵoj kaj la porciumado en Britio.

15- 1934 Naskiĝas la informadikisto Hu Qiheng. Ŝi impulsis la artefaritan intelekton kaj la rekonadon de etalonoj, kaj atingis tion, ke Ĉinio konektiĝu al interreto unuafoje en 1994.

16- 1915 Naskiĝas la esploristo pri nuklea medicino kaj biokemiisto Katherine Austin Lathrop. Ŝi estis ano de la Projekto Manhattan kaj ŝi estis pioniro en la esplorado de la efiko de radiado en vivuloj.

17- 1987 Mortas la lasta birdo de la specio Ammospiza maritima nigrescens, ankaŭ nomata obskura malborda pasero, stampante ĝian definitivan malaperon.

18- 1928 Amelia Earhart iĝas la unua virino kiu transiris la Atlantikon per aviadilo. Kvankam ĉi-foje ŝi ne povis piloti, ŝia prodaĵo iĝis simbolo pri aviado kaj genra egaleco.

19- 1957 Naskiĝas la virusologo Susana López Charretón. Ŝi estas agnoskita pro siaj esploroj pri rotaviruso kaj pro sia diskoniga laboro en virusologiaj temoj.

20- 2016 Ĉinio prezentas Sunway TaihuLight, la plej rapida superkomputilo en la mondo siamomente, kun rendimento pli alta ol 125 petaflopsoj.

21- 2006 La Internacia Astronoma Unuiĝo donas la nomojn Nix kaj Hidra al la satelitoj de la duopa sistemo konsistanta en Plutono kaj Karonte.

22- 1037 Forpasas la kuracisto, filozofo kaj astronomo Ibn Sina (Aviceno), konata kiel la princo de kuracistoj. Li priskribis multajn malsanojn kaj proponis kuracaĵojn bazitajn sur precizaj diagnozoj.

23- 1973 Forpasas la kardiologo Germán Somolinos. Post la Hispana Enlanda Milito, li ekziliĝis al Meksikio. Tie li elstaris kiel historiisto per valoraj esploradoj pri la kuracista agado de la 16-a jarcento.

24- 1921 Naskiĝas Rosemary Lowe-McConnell, agnoskita pro siaj studoj pri tropikaj fiŝoj danke al ekspedicioj en Afriko kaj Sud-Ameriko. En 1977 ŝi ricevis la Medalon Lineannan (Londona) pro sia scienca kariero.

25- 1903 Marie Skłodowska-Curie defendas sian doktoriĝan disertaĵon (titolitan Esploroj pri radioaktivaj substancoj) en la pariza Fakultato de Sciencoj. Ŝi atingis la mencion cum laude.

26- 1976 Malfermiĝas al publiko la turo CN de Toronto (Kanado). Ĝi iĝis la plej alta memportanta strukturaĵo en la mondo, je 553 metroj.

27- 2014 Oni priskribis novan specion de elefanta soriko: Macroscelides micus. Kun pezo de ĉirkaŭ 28 gramoj, oni konsideras ĝin la plej malgranda el la elefantaj sorikoj.

28- 1825 Naskiĝas la kemiisto Emile Erlenmeyer. Li sintezis guanidinon kaj tirozinon kaj klarigis la strukturon de kunmetaĵoj kiaj laktono, sed li estas tutmonde konata pro la matraso kiu havas lian nomon.

29- 2021 Forpasas la ornitologo kaj edukisto Audrey Msimanga. Ŝi esploris kiel instrui sciencon ĉe surlokaj kuntekstoj diversaj kaj plurlingvaj, kaj ŝi direktis lernejojn en Sud-Afriko.

30- 2016 La organizo UN deklaras la Internacian Tagon de Asteroidoj. Brian May, gitaristo de Queen kaj astrofiziko, instigis tiun daton cele atentigi pri la risko de elspacaj kolizioj.

 CSIC januaro po-tage

1- 1943 Nakiĝas Montserrat Soliva Torrentó. Ŝi estis fakulo pri kompoŝto kaj pri la uzado de organikaj forĵetaĵoj cele konservi la naturan medion, protekti la grundon kaj kreskigi la agrokulturan produktivecon.

2- 1938 Naskiĝas la informadikisto, inventisto kaj aktivulo Lynn Conway. Ŝia novigecema laboro ĉe la dezajno de komputila aparataro estigis revolucian impreson ĉe la tuta informadika industrio.

3- 1972- Forpasas la genetikisto Elisabeth Schiemann. Ŝiaj verkoj pri evoluaj rilatoj de gravaj cerealoj kiaj tritiko kaj hordeo havas grandan influon en la nuntempa vegetaĵa biologio.

4- 1981 Naskiĝas la aerspaca inĝeniero Diana Trujillo Pomerantz. Ŝi laboras en la Laboratorio pri Ŝpruca Antaŭenpelo, kie ŝi estras ĉe la respondeca skipo de la robota brako de la astro-veturilo Perseverance.

5- 1984 Richard Stallman komencas la disvolvon de la operacia sistemo GNU. Tiu ĉi programisto kaj aktivulo estas konsiderata la formala fondinto de la movado pri libera softvaro.

6- 1948 Naskiĝas la kuracisto María Castellano Arroyo. Fakulino pri leĝa kaj jura medicino, kaj pri labora medicino, ŝi iĝis la unua universitata ĉef-profesoro en iu fakultato de medicino en Hispanio (Zaragozo).

7- 1972 Naskiĝas la inĝeniero Bisi Ezerioha. Li komencis sian karieron en la farmacia industrio kaj poste dediĉiĝis al aŭtomobilumo. Li estas konstruinta kelkajn el la plej potencaj motoroj de Honda.

8- 1907 La naturisto Odón de Buen priskribas du novajn tipojn de izopodoj (krustacoj) kaj du gobiojn (fiŝoj) en la Balearaj Insuloj.

9- 1932 Naskiĝas la historiisto kaj dramaturgo Djibril Tamsir Niane. Li trans-skribis kaj studis la epopeon de Sundiata, epika poemo mandinga. Li estis unu el la editoroj de la Ĝenerala Afrika Historio far la UNESKO.

10- 1909 Naskiĝas la bioĥemiisto Filomena Nitti. Ŝi esploris aktivajn substancojn pri la nerva sistemo, kunmalkovris la rolon de histamino ĉe alergiaj reakcioj kaj disvolvis la unuan antihistaminaĵon (kontraŭalergiaĵon).

11- 2001 Forpasas la epidemiologo kaj virusologo Dorothy Millicent Hortsmann. Ŝia esplorado pri propagado de polioviruso ĉe sanga fluo estis esenca por disvolvi vakcinon kontraŭ poliomjelito.

12- 1799 Naskiĝas la botanikisto kaj scienca ilustristo Priscilla Susan Falkner Bury. Ŝi publikigis unu el la plej belaj verkoj pri lilioj de la 19-a jarcento.

13- 1930 Naskiĝas la astronomo Waltraut Seitter. En Münster ŝi organizis la Projekton por dismetado al la ruĝo de Münster (MRSP) kaj la Münster Red Sky Survey (Esploro de Münster-a Ruĝa Ĉielo), katalogo de galaksioj de la suda Hemisferio.

14- 2026 Tutmonda Tago pri Logiko. Ĝi reliefigas la gravecon de logiko ĉe la disvolvado de kono, kaj omaĝas la logikistojn Kurt Gödel (kiu forpasis en tiu dato) kaj Alfred Tarski (naskiĝinta tiun tagon en 1901).

15- 1985 Naskiĝas Aitor Villafranca Velasco, Nacia Premio de Esploro 2024. Li reserĉas pri integra optiko kaj estas unu el la fondintoj de PRISMA, asocio kiu laboras favore al la rajtoj pri GLAT-uloj en scienco.

16- 1932 Naskiĝas la fizikisto Phyllis Bolds. Ŝia laboro pri vibrada frekvenco de helikopteroj helpis demonstri tion, ke la kurbo por vibrado-provo de helikopteroj uzita en 1970 estis neadekvata.

17- 2005 Forpasas la sciencisto Albert Schatz. Li estis kunmalkovranto de streptomicino, antibiotiko izolite eltirita el la bakterio Streptomyces griseus.

18- 2024 Lesley Lokko estas la unua afrik-devena arkitektino ricevinte la Oran Medalon de la Reĝa Instituto de Britaj Arkitektoj. Ĝi agnoskas ŝian kontribuon al justeco kaj demokratiigo de arkitekturo.

19- 2023 La teoria kemiisto kaj Nobel-premiito Roald Hoffmann vizitas MUDIC-on (hispana scienca muzeo). Elstaras ankaŭ lia poeta faceto, esplorante la limojn de scienco kaj la belecon de beletro kaj molekuloj.

20- 2013 Esplorantoj el la Universitato de Kembriĝo publikigas artikolon kiu konfirmas la ekzistadon de DNA kun kvaropa helico ĉe homaj ĉeloj.

21- 1894 Naskiĝas la geologo Edelmira Inés Mórtola. Ŝi esploris en la mineralogia fako kaj havis longan karieron kiel docenton. Inter ŝiaj publikaĵoj elstaras la libro Nocioj pri Mineralogio.

22- 1476 La humanisto, leksikografo kaj gramatikisto Antonio de Nebrija ekposteniĝas ĉe la katedro Prima de Gramática (Unua libro de gramatiko) de la Universitato de Salamanko.

23- 1916 Naskiĝas la fizikisto Elizabeth Riddle Graves. Ŝi estis pioniro pri fiziko de neŭtronoj kaj pri la detektado kaj mezurado de rapidaj neŭtronoj.

24- 2020 Forpasas la fizikisto Li Fanghua. Ŝi dediĉis sin precipe al fiziko pri difraktado, al elektronika mikroskopio je alta resolucio kaj al esplorado pri kristalografio.

25- 1957 Forpasas la bakteriologo Kiyoshi Shiga. Li malkovris la bakterion “Shigella”, la kaŭzanta aganto de ŝigelozo, speco de disenterio kiu transmisiiĝas je feka-buŝa vojo.

26- 1839 Naskiĝas la kemiisto Rachel Lloyd. Ŝia laboro cele determini la koncentriĝon de sakarozo ĉe la sukera beto helpis la disvolvon de komerca sukera industrio en Nord-Ameriko.

27- 2021 Forpasas la teknologo pri nutraĵoj Nunuk Nuraini. En 1982 ŝi kreis la sekan gustigilon de mi goreng (indonezia manĝaĵo) por la marko Indomie. Temas pri unu el la plej famaj en la mondo gustigiloj por tujaj vermiĉeloj.

28- 1915 Naskiĝas la paleontologo Andreína Celeste Marina Bocchino. Ŝi estas konata pro ŝia laboro ĉe paleontologio de vertebruloj.

29- 2018 Estas aprobita la Statuto de la Afrika Spaca Agentejo (AfSA). Ĝia sidejo estas en Kairo (Egiptujo), kaj ĝi celas antaŭenigi kaj kunordigi la disvolvadon de spacaj aktivaĵoj en Afriko.

30- 1899 Naskiĝas la virusologa kuracisto Max Theiler. En 1951 li ricevis la Nobel-premion pri Fiziologio kaj Medicino pro sia pionira laboro cele la disvolvon de vakcino kontraŭ la flava febro.

31- 1929 Naskiĝas la fizikisto Rudolf Ludwig Mössbauer. Li ricevis la Nobel-premion pri Fiziko pro sia esplorado de la sorbo de resonanco de la gamma radiado kaj pro la malkovro de la efiko kiu nomiĝas laŭ lia nomo.