monda lingvo

monda lingvo

sábado, 14 de noviembre de 2026

 Omaĝe al la chanson

Kiel sciate, pro diversaj jam konataj kaŭzoj, la anglalingva popola muziko konkeris la mondon dum kelkaj jardekoj (ekde ĉirkaŭ 1965). Kaj tio okazis tiom profunde, ke ekzemple mi mem dum tiuj jaroj de la jardeko 1970-1980 tute pensis ke “internacia muziko” estas ekvivalento al “angla muziko”. Nur multajn jarojn poste (1990) mi decidas esplori la “nekonatan universon” de muzikaĵoj kreitaj en kelkaj aliaj regionoj de la mondo kaj kiuj, je mia surprizo, siamomente ankaŭ atingis ian ĝeneralan tutmondan sukceson kaj kiuj meritas mian atenton. Precipe, mi traserĉis la kreitaĵojn el Latinameriko (ĉefe Brazilo), Italio kaj Francio. Certe, tre ofte okazis ke kantoj devenentaj el tiuj landoj famiĝis en Hispanio, sed preskaŭ ĉiam tio okazis pere de hispanlingvaj versioj kaj do, por infano kiel mi, tio simple signifis ke temas pri “hispanaj kantoj”. La unua escepto estis L’oiseau et l’enfant (La birdo kaj la infano, Festivalo Eurovision, 1977), kaj iom poste alvenis Aline (1980).


 
Mi lasu por eventualaj postaj artikoloj mian aliron pri la italaj kaj la brazilaj muzikaĵoj. Estu nun la momento por la franca popola muziko, la t.n. chanson. Cele prezenti artikolon “ne-tro-longan”, mi decidas elekti nur dek “elementojn”, kiel reprezentajn specimenojn el la tuta periodo je pli ol unu jarcento tra kiu la chanson ekzistadas. Vidu, ke mi ne elektos tiujn kantojn/aŭtorojn kiuj estis/as plej gravaj aŭ plej famaj; mi prefere elprenu tiujn kiuj plej plaĉas al mi aŭ plej forte kaj emocie influis en mia vivo, ĉu sufiĉe famaj aŭ ne. Entute, tiuj dek elementoj (aŭ eroj) konsistas en naŭ kantoj kaj unu artistino (nome, Barbara). Kaj permesu unu finan atentigon, kiun mi rimarkis dum la preparado de la artikolo: pli ol la duono el la artistoj menciotaj ĉi-sube naskiĝis kaj eĉ longe vivis ekster la teritorio de la nuntempa Francio (en Belgio, Italio, Norda Afriko, ktp). Ĉu simpla kuriozaĵo, ĉu hazardo, ĉu konsiderindaĵo pri kio, do, estas naciismo..?

1.- La mer (1946). Tiu ĉi kanzono estis kreita de Charles Trenet (1913-2001), famega komponisto, kantisto kaj aktoro. Kvankam la unua registraĵo estis farita en 1945, estas tiu farita de Trenet mem (1946) tiu, kiu vere populariĝis. Ĝis hodiaŭ ekzistas ĉirkaŭ 400 versioj tutmonde kaj, kune kun La vie en rose, temas pri la plej granda venda sukceso en la historio de la franca muziko. Tre baldaŭ aperas versioj en Anglalingvujo, kie La mer estas konata kiel Beyond the Sea (Preter la maro), kaj kie iĝas klasikaĵo ene de la sfero de ĵazuloj. Inter la multaj muzikistoj kiuj registris la delican mildan melodion de La mer estu cititaj la jenaj: Cliff Richard, Julio Iglesias, Dalida, Demis Roussos; inter la nur-instrumentaj versioj elstaras tiuj de Ray Conniff, Paul Mauriat, Richard Clayderman kaj la legenda ĵazisto Django Reinhardt.

2.- Les feuilles mortes (1949).La historio de tiu ĉi peco estas aparte komplikita kaj konfuza. Mi provu resume prezenti ĝin. 1946: en la filmo Les portes de la nuit (La pordoj de la nokto) aŭdeblas kelkaj strofoj de la kanto, foje per harmoniko kiu sonas fone de parolata teksto, foje kantata de Yves Montand. La teksto estis poemo de la scenaristo Jacques Prévert, kaj la muziko estis komponita de Joseph Kosma, juda hungaro kiu alvenis al Francio pro la milito. Tamen, certe la plej grava nomo rilate al Les feuilles mortes (La mortintaj folioj) estas tiu de Yves Montand (1921-1991), aktoro kaj kantisto el itala deveno, kies vivo meritus intensan romanon -li estis ama partnero de Édith Piaf, poste por-okaza amoranto de Marilyn Monroe, kvankam lia oficiala edzino estis la aktorino Simone Signoret.



La unua diska versio de Les feuilles mortes aperas en 1949 kaj estas ekde tiu jaro kiam la kanto ekfamiĝas. Tamen, tio kio vere igas ĝin famiĝi estas la traduko al la angla de la usonano Johnny Mercer, en registraĵo kie malaperas la enkonduka parolata parto. En la angla la peco nomiĝis (kaj daŭre nomiĝas) Autumn Leaves (Aŭtunaj folioj) kaj tre baldaŭ ĝi estas adaptita al ĵazo; okazas, ke ĵazistoj tre ŝatas ĝin pro ĝia ŝanĝiĝema enhavo de akordoj kaj tonaloj kaj, aldone, ĉiu muzikisto enmetis siajn proprajn instrumentajn solojn kaj ornamaĵojn, ludatajn de tre diversaj instrumentoj: trumpeto (kun aŭ sen dampilo), trombono, piano, gitaroj. Ekde Duke Ellington kaj Miles Davis ĝis Nat King Cole kaj Eric Clapton, Autumn Leaves aperos en centoj de versioj en Anglalingvujo. Revene al la eŭropa sfero, en la ital-franca filmo Parigi è sempre Parigi (Parizo estas ĉiam Parizo, 1951) videblas Yves Montand interpretante ĝin kompleta. En Francio, estu ankaŭ almenaŭ menciitaj la surbendigaĵoj faritaj de Serge Gainsbourg (1962) kaj Dalida (1976).

3.- La Bohème (1966). Tiu ĉi legendeca kanto estis unuacele komponita por la opereto Monsieur Carnaval, kie ĉefrolis la grek-devena aktoro kaj kantisto Georges Guétary. La aŭtoroj estas Jacques Plante kaj Charles Aznavour, kiuj multe kunlaboris dum tiuj jaroj. Pri la tre konata Aznavour (1924-2018) mi diru ke, kvankam naskiĝinta en Parizo, li apartenis al armenia familio. Kantisto, poeto, aktoro, diplomato (de Armenio en Svislando, 2009), li estas konata kiel “La franca Sinatra”. La teksto de La Bohème ĉefe ŝuldiĝas al Jacques Plante (1920-2003), fama komponisto de tekstoj por kanzonoj. La Bohème temas pri nostalgia omaĝo al juneco kaj al la vivo-stilo de la parizaj artistoj de la 20-a jarcento. La historio rakontas memoraĵojn de juna kaj malriĉa pentristo de Montmartre kiu, post multaj jaroj, revenas al la kvartalo, kie ŝajne ĉio estas ŝanĝiĝinta. Melankolia tono por idilia Parizo en revoj kie “iluzio kaj arto kompensas materiajn mankoj en tempoj kiam estis bele vivi senzorge kaj intense”.

4.- La France de mon enfance (1980). “La Francio de mia infanaĝo ne estis en teritorio de Francio. Perdiĝinta ĉe la suno de la Alĝera marbordo, jen tiu la Francio kie mi naskiĝis”. Jen la unua strofo de tiu kanzono komponita kaj registrita de Enrico Macias (1938), homo naskiĝinta en Alĝerio ene de judo-sefarda familio kun la nomo Gaston Ghrenassia. Junaĝe, li lernas ludi liuton kaj gitaron, kaj iĝas fakulo pri malouf (stilo muzika andalus-araba). La patro de Enrico estis violonisto en la Orkestro de Raymond Leyris, al kies filino -Suzy- Enrico edziĝis. En 1961, meze de la terura milito pri la sendependenco de Alĝerio, Raymond estas murdita de FLN; tuj poste la paro Suzy-Enrico forlasas la landon kaj fuĝas al Francio. Enrico Macias estas ĝisosta pacisto, ĉiam disdonanta mesaĝojn de paco kaj espero. Li kantis kaj registris en lingvoj franca, itala, hispana kaj dialekta araba.



5.- Comme d’habitude (1967). Claude François (1939-1978) naskiĝas en la urbo Ismailia (Egiptio, apud la Sueza kanalo), el itala patrino kaj franca patro. En 1956 lia familio revenas al Eŭropo, nome al Montekarlo. Kvankam li estas la aŭtoro nur de la duono kaj de la teksto kaj de la muziko, tiu ĉi kanzono estos ĉiam atribuata al li. Oni konis lin per la kromnomo Cloclo kaj malgraŭ lia kurta kariero li vendis pli ol 70 milionojn da diskoj. Kiel sciate, li mortis hejme pro akcidenta elektra malŝargo kiam li estis en banĉambro, novaĵo kiu ege ŝokis la tutan Francion en tiu fatala printempa mateno. Comme d’habitude (Kiel kutime) estas kanto kiu parolas pri la fino de am-rilato pro daŭra tediĝo. Ankaŭ ĉi tie anglalingva versio igas francan kanton tutmonde fama. Ĉi-foje estis la kanadano Paul Anka kiu, post akiri la aŭtoran permeson, adaptas la tekston (al tute alia senco!) kaj kreas la mitan My Way, kantatan de li mem kaj eternigitan de Frank Sinatra. Nenia plia nekonataĵo aldonindas...

6.- L’arbre d’amour (1976). Frida Boccara (1940-1996) naskiĝas en Kasablanka ene de itala familio. Ankoraŭ infano, ŝi ĉeestas koncerton de The Platters (fama nigrula usona voĉa ensemblo) kaj tiun saman tagon ŝi decidas ekstudi muzikon. Kiam dek kvin jaraĝa ŝi ekloĝas en Parizo, kie ŝi atingas diplomon pri klasika filologio samtempe al siaj streboj por iĝi lirika soprano. En la Festivalo Eurovision de 1969, Frida iĝas unu el la kvar gajnintoj de la konkurso, en viva momento kiam ŝi pli-kaj-plie atingas popularan sukceson. L’arbre d’amour (La arbo de l’amo) estas belega melodio kreita de Sylvain Lebel kun teksto de Jean Musy al kiu la kontralta voĉo de Frida adaptiĝas mirinde. Kvankam ĝi ne estas la plej fama el ŝiaj registraĵoj, al mi ĝi ŝajnas, el pura muzika vidpunkto, sen-egala emocia harstariga peco. La kanto elvokas “la forpasadon de tempo, la belecon de naturo, la senkondiĉan amon kaj la memoraĵojn gravuritajn tra generacioj”.



7.- Madame (1982). Claude Barzotti (1953-2023) estis italo naskiĝinta en Belgio. Li pasigis sian vivon inter ambaŭ landoj. Madame estas francalingva kanto kiu tute sonas kiel italaĵo -simile al kiam ekzemple Toto Cutugno kantas france... Madame (Sinjorino, kanto foje konata laŭ la nomo de la albumo “Ofte mi pensas pri vi, Sinjorino”) estas genia komponaĵo kun delicaj kontrastoj (strofo-ponto-refreno) kie la elektra orgeno lasas neforgeseblan impreson.

8.- Aline (1965/1980). Christophe (Daniel Bevilacqua, 1945-2020) estis muzikisto kiu naskiĝis en la Pariza regiono kaj mortis en Brest (Bretonio; pro kronviruso!). Junaĝe, li estas fano kaj sekvanto de Gilbert Bécaud kaj Édith Piaf, kvankam poste li brakumos aliajn pli rokajn stilojn. Tiel, en 1973 li publikigas la gravan albumon Les paradis perdus (La perditaj paradizoj) kie rimarkeblas influoj de Pink Floyd kaj Lou Reed. En 1974 aperas Les mots bleus (La bluaj vortoj), alia interesa, bela kaj sukcesa albumo. Dum tiuj jaroj la juna Jean Michel Jarre ege kunlaboras kun li, kio senteblas. Kvankam ne mankas tra lia kariero sukcesaj diskoj, tutcerte lia plej fama kreitaĵo estas Aline, unuopaĵo kiu kurioze estos eldonita en du malsamaj momentoj: en 1965 (kiam ĝi atingas unu milionon da ekzempleroj venditaj) kaj en 1980 (atinginte 3,5 milionojn!). El la vidpunkto de mia persona vivo, Aline forte markis la someron de 1980: sur plaĝo, pluvis, ŝi malaperis, ŝi ne revenis... ja okazintaĵoj kutimaj en someraj ferioj de junulo.



9.- À toi (1976). En miaj unuaj malnetoj por tiu ĉi artikolo mi pensis ke tre probable mi dediĉus al Joe Dassin la apartan ĉapitron. Tamen, kvankam finfine mi decidis doni tiun ĉefan rolon al Barbara, Joe Dassin (1938-1980) ricevu mian sinceran agnoskon pro lia enorma talento. Li naskiĝas en Nov-Jorko, mortas en Tahitio (Polinezio) kaj restas entombigita en Holivudo (Kalifornio). Li apartenis al ideologie liva familio, kialo pro kiu ili forlasis Usonon en 1950, dum la persekutadoj far McCarthy. Jam en Eŭropo, Joe studas en mez-lernejoj en Svislando, kaj daŭre vojaĝas tra diversaj landoj. Fine, li decidas uzi la francan kiel sian ĉefan lingvon (kvankam ne la nuran) por siaj komponaĵoj. Direndas, ke li ne nur estis grava kantisto kaj komponisto, sed ankaŭ montriĝis sufiĉe bona plur-instrumentisto (gitaro, piano, violono). Li komponis ankaŭ por aliaj artistoj, i.a. por Melina Mercouri, France Galle kaj Marie Laforêt. Tre eble, tiuj miaj plej ŝatataj kantoj registritaj de li estas Et si tu n’existais pas (Kaj se vi ne ekzistus) kaj L’été indien (La india somero), ambaŭ el 1975 kaj ambaŭ versioj de komponaĵoj faritaj de la itala grupo Albatros  -kie Toto Cutugno ludis ĉefan rolon. Tamen, fine mi elektas la kanton À toi (Al vi, 1976), kiel stelan specimenon de la verkaro de la artisto; ĉefe pro tio, ke temas pri peco kies muziko kaj teksto estis faritaj de li mem, sed ankaŭ pro tio, ke ĝi estis la unua kanto lia kiun mi iam konis kaj zumis. Mia memoro situas nun en 1978, kun la hispanlingva versio, nomita A ti. Dankon pro ĉio kaj por ĉiam, majstro Joe Dassin.

 


10.- Barbara. Monique Serf (1930-1997) naskiĝis kaj mortis en la Pariza regiono. Ankoraŭ junaĝa ŝi decidas preni la artistan nomon Barbara. La motivo por tiu elekto ne estas ankoraŭ certa: dum kelkaj diras ke temas pri memora omaĝo al ŝia avino (la juda rusino Varvara Brodsky), aliaj asertas ke la kialo ŝuldiĝas al la fama “Kanto de Barbara”, de Juliette Gréco. 

Inter 1950 kaj 1952 ŝi loĝas en Bruselo, kie ŝi ludas pianon kaj kantas pecojn de Georges Brassens kaj Jacques Brel (al kiu ŝi poste amikiĝos en Parizo). Barbara edziniĝas al advokato kaj komponisto Claude Sluys kaj dum tiuj jaroj ŝi forĝas sian propran personan artan aspekton antaŭ la publiko: dramecaj atmosferoj kun profunda -iom rompiĝinta- voĉa emocio. Ŝi estas populare kromnomita kiel “La Sinjorino en nigro” kaj “La Kantistino de la nokto-mezo”, epitetoj kiu sufiĉas por difini kia ŝi aperas sursceneje. Tamen, ŝi devas atendi ĝis la komenco de la jaroj 1960-aj por atingi iom da populara sukceso.

Barbara ĉiam asertis ke siaj grandaj muzikaj influoj venas el la kantistino kaj pianistino Mireille Hartuch (ne konfuzu tiun ĉi al Mireille Mathieu!) kaj el Charles Trenet. Aldone, dum ŝia vivo ŝi estis granda aktivulino, precipe favore al lukto kontraŭ aidoso. Ŝiaj nefinitaj memoraĵoj estos publikigitaj en 1998, baldaŭ post ŝia morto. Gérard Depardieu kaj Fréderic Miterrand (tiama franca ministro pri kulturo kaj nevo de la eksa prezidanto François) starigis la premion Barbara (2010-2020) por agnoski kaj premii la talenton de novaj artistoj. Ŝia morto (pro spiraj problemoj post longa malsano) vere haltigis la landon. Ŝi ludis en multaj el la plej gravaj scenejoj de Francio, ĉu humilaj, ĉu grandaj (L’Écluse, Teatro Bobino, L’Olympia, Zenith...); sed ankaŭ plurloke tra la mondo, eĉ en Japanio. Ŝi iĝis la simbolo de la Nova Chanson, kaj restos porĉiame en la Olimpo de la -de mi nomitaj-"neatenditaj genioj”.



Kelkaj famaj kreitaĵoj de Barbara

- Dis, quand reviendras tu? (Diru, kiam vi revenos?, 1963), dediĉita al Hubert Ballay, diplomato, komponisto, speco de ĉefo en la entrepreno Barclay disques, viro kun kiu ŝi rilatiĝis inter 1959 kaj 1962;

- Göttingen (1964), kanto kun pacema mesaĝo por reamikiĝi al Germanio post la teruraj spuroj de la milito;

- Une petite cantate (Eta kantato, 1965), omaĝe al Liliane Benelli, pianistino kiu mortis pro trafika akcidento en 1965;

- L’aigle noir (La nigra aglo, 1970), pri seksa perforto kiun ŝi suferadis de sia patro;

- Ma plus belle histoire d’amour (Mia plej bela am-historio, 1967), kie la amo pri kiu ŝi parolas estas la amo kiun ŝi ricevas el sia publiko kaj sekvantaro. 

Konklude, mi diru ke miaopinie Barbara estis kaj restas ja unika kaj  siaspeca plej originala artistino ene de la chanson. Mi elkore aplaŭdas... kaj amas ŝin.












jueves, 1 de octubre de 2026

 Facila legado CSIC 2027



Januaro - Infektaj malsanoj


La 1-an de januaro de 1956 naskiĝis Ogobara Doumbo.
Ogobara Doumbo estis kuracisto kaj pristudis malarion.
Malario estas infekta malsano.
Infektaj malsanoj estas kaŭzataj de mikroorganismoj kiel virusoj, bakterioj, fungoj aŭ parazitoj.
Malario estas transmisiita de kulo.

la 18-an de januaro de 1881 naskiĝis Ida Albertina Bengtson.
Ida Albertina Bengtson estis bakteriologino, t.e. ŝi studis bakteriojn.
Ŝi studis la bakterion Clostridium botulinum, kiu estigas malsanon nomitan botulismo.
Botulismo afekcias la nervan sistemon de homoj.
Ĝi povas okazigi problemojn por vidi, gluti, paroli aŭ piediri.

la 24-an de januaro de 1895 naskiĝis Giuseppe Brotzu.
Giuseppe Brotzu studis poluitajn akvojn.
En tiaj akvoj li eltrovis fungon kiu produktas antibiotikon.
Antibiotikoj estas medicinaĵoj kiuj helpas forigi la bakteriojn kiuj kaŭzas malsanojn.

La 30-an de januaro de 1907 naskiĝis Mavis Louisa Freeman.
Mavis Louisa Freeman kaj ŝia kolego Macfarlane Burnet eltrovis la bakterion kiu estigis la febron Q.
La febro Q estas tre kutima malsano okazigita de la bakterio Coxiella burnetti.

Februaro - Geologinoj

Maria Bakunin naskiĝis la 2-an de februaro de 1873.
Maria estis geologo.
Geologoj studas la Teron kaj ties historion pere de rokoj kaj mineraloj.
En 1909 Maria faris geologian mapon kun la tuta tereno de Italio.

La 9-an de februaro de 1940 naskiĝis María Luisa Tárraga Baldó.
Maria Luisa estas hispanino kaj ŝi studas pri la materialoj el kiuj skulptaĵoj estas faritaj.

Ida Helen Ogilvie naskiĝis la 12-an de februaro de 1874 en Usono.
Ida studis la karakterizaĵojn de vulkanaj lafoj.
Ŝi ankaŭ esploris pri la grunda erozio.
Erozio estas trivado estigata de vento aŭ akvo surgrunde.


Marto - Genetiko

Evelyn Maisel Witkin naskiĝis la 9-an de marto de 1921.
Ŝi estis genetikisto, kiuj estas tiuj homoj kiuj laboras por kompreni genetikon.
Genetiko estas la scienco kiu studas kiel oni transmisias la karakterizaĵojn de vivuloj de gepatroj al gefiloj.
Evelyn esploris mutaciojn kaj ŝanĝiĝojn ĉe DNA, kio estas tie, kie troviĝas nia genetika materialo.
Mutacioj estas ŝanĝiĝoj kiuj okazas en la DNA de vivuloj kaj kiuj kapablas estigi novajn karakterizaĵojn.

La 24-an de martode 1982 naskiĝis Fu Qiaomei en Ĉinio.
Fu Qiaomei estas paleogenetikisto.
Paleogenetikistoj esploras la genetikon de fosilioj.
Fosilioj estas la restaĵoj de vivuloj kiuj vivis antaŭ longa tempo.
Fu Qiaomei studas la genetikon de homaj fosilioj de Azio.

Lluís Quintana-Murci naskiĝis la 26-an de marto de 1970.
Ankaŭ li studas la genetikon de homaj populacioj.
Lluís volas kompreni la rilaton inter genetiko kaj imuneco.
Imuneco estas la kapablo kiun nia korpo havas por kontraŭbatali mikroorganismojn kiuj povas kaŭzi malsanojn al ni.


Aprilo - Malkovrante la universon

La 1-an de aprilo de 1948 estis publikigita la scienca artikolo La origino de kemiaj elementoj.
Ĝi estis verkita de tri sciencistoj: Ralph Alpher, Hans Bethe kaj George Gamow.
Ĝi estas tre grava artikolo ĉar ĝi klarigas kiel la univeso formiĝis.
La formiĝo de la universo komenciĝis per granda eksplodo nomiĝanta Big Bang.

La 17-an de aprilo de 1598 naskiĝis Giovanni Battista Riccioli.
Giovanni estis astronomo, tio estas, li studis la universon, la stelojn, la planedojn kaj aliajn astrojn de la kosmo. 
Li faris mapon de Luno nomitan Almagestum Novum, kaj en tiu mapo li donis nomojn al la partoj de Luno.

Pelageya Fedorovna Shajn naskiĝis je la 19-a de aprilo de 1894 en Rusio.
Ankaŭ ŝi estis astronomo kaj malkovris 140 stelojn, 19 planedojn kaj unu kometon.
Kometoj turniĝas ĉirkaŭ Suno kaj povas havi brilan voston se ili proksimiĝas al ĝi.


Majo - Pionirinoj ĉe scienco

Oni nomas pioniraj virinoj ĉe scienco tiujn virinojn kiuj estis la unuaj kiuj atingis ion gravan en scienco.

Florence Bell naskiĝis la 1-an de majo de 1913.
Ŝi estis kristalografino, kiu estas sciencisto kiu studas kiel kristaloj estas formataj kaj la strukturon de materialoj.
Ŝi esploris pri la strukturo de DNA.
La DNA estas ene de niaj ĉeloj kaj estas tie, kie troviĝas nia genetika materialo.
La genetika materialo estas la sciaĵo pri kia estas ĉiu el ni, kaj ĝi transiras el gepatroj al gefiloj.

La 2-an de majo de 1891 naskiĝis la inĝeniero Elisa Bachofen.
Elisa Bachofen estas la unua civila inĝenierino de Argentino kaj de la tuta Sudameriko.
Civilaj geinĝenieroj dezajnas kaj starigas konstruaĵojn, ŝoseojn, pontojn kaj aliajn laborojn en niaj vilaĝoj kaj urboj.

La 29-an de majo de 1990 naskiĝis Angela Tabiri en Ganao, Afriko.
Ŝi estas matematikisto kaj fondis reton de afrikaj inaj matematikistoj.
Angela estas ankaŭ direktisto de programo kiu helpas junajn matematikistinojn de Afriko.


Junio - Legi la pasintecon

La 3-an de junio de 1868 mortis Emilio Lafuente Alcántar.
Emilio estis arabisto, tio estas, li studis la lingvon, la kulturon, la historion kaj la literaturon de la arab-devenaj popoloj.
Li laboris kun multaj tekstoj el la Granada Alhambro, kiu estas antikva palaco kaj  fortreso konstruita de la araboj antaŭ multaj jarcentoj.

Emilia Fernández Tejero naskiĝis la 10-an de junio de 1942 kaj estas filologino.
Gefilologoj estas homoj kiuj studas lingvojn kaj tekstojn kaj kiamaniere vortoj kaj kulturoj ŝanĝiĝas tra la tempo-pasado. 
Emilia helpis kompreni kaj studi antikvajn hebreajn tekstojn.
Hebreoj estis antikva popolo kiu vivis antaŭ miloj da jaroj en Proksima Oriento.

Je la 20-a de junio de 1940 naskiĝis Ciriaca Morano Rodríguez.
Ankaŭ ŝi estas filologo kaj studis tekstojn en latino.
Latino estas antikva lingvo parolata de la romianoj. 
El latino devenas multaj nuntempaj lingvoj, kiaj la hispana, la franca aŭ la itala.


Julio - La oceanoj

La 5-an de julio de 1943 naskiĝis Aditi Pant en Barato.
Aditi estas oceanografo, tio estas, ŝi studas oceanojn.
Ŝi laboris en Antarkto, kiu estas glacia kontinento en la suda poluso.

Ankaŭ Carlos M. Duarte estas oceanografo kaj naskiĝis la 27-an de julio de 1960.
Li estris la unuan hispanan ekspedicion al la norda poluso.
Ekspedicio estas vojaĝo farita de sciencistoj por esplori, reserĉi aŭ malkovri novajn lokojn.

La 28-an de julio de 1922 naskiĝis en Svisio Jacques Piccard.
Jacques inventis veturilojn kiuj vojaĝadis tra maroj kaj oceanoj.
En 1960 li vojaĝis al la profundoj de la Oceano Pacifiko.


Aŭgusto - Homa evoluo

La 3-an de aŭgusto de 1908 oni eltrovis skeleton de Homo neanderthalensis.
La Homo neanderthalensis estis homa specio kiu vivis en Eŭropo kaj Azio antaŭ multaj jaroj.
La Homo neanderthalensis jam utiligis ilojn kaj fajron.

Berhane Asfaw naskiĝis la 22-an de aŭgustso de 1954.
Li malkovris tri novajn homedojn.
La homedoj estas besta familio kiu inkluzivas homajn estaĵojn, orangutanojn, gorilojn kaj ĉimpanzojn.


Septembro - Premioj kaj agnosko

Kamer Daron Acemoğlu naskiĝis la 3-an de septembro de 1967.
Kamer estas ekonomikisto, tio estas, li studas kiamaniere estas uzataj mono, resursoj kaj havaĵojn de landoj aŭ regionoj. 
En 2024 li ricevis premion pri ekonomiko pro sia laboro.
Li esploras kiaj estas la resursoj, la laboroj kaj la viv-kondiĉoj de iu lando.

La 28-an de septembro estas festata la Internacia tago de universala aliro al informado.
Tiu ĉi tago memorigas ke ĉiuj homoj havas la rajton serĉi, ricevi kaj kundividi informojn.
Tio helpas nin al tio, ke ni povas lerni novajn aĵojn sendepende de tio, en kiu lando ni loĝas.

La 30-an de septembro de 1951 naskiĝis Barry J. Marshall. 
Barry estas kuracisto de Aŭstralio.
Li kaj lia kunulo Robin Warren eltrovis la bakterion Helicobacter pylori.
Tiu ĉi bakterio kaŭzas ulcerojn en onia stomako.
Ulceroj estas vundoj kiuj povas preni longan tempon por resaniĝi kaj kiuj ege doloras.
Oni donis al ili Nobel-premion pro tiu ĉi eltrovaĵo.


Oktobro - Historio de medicino

La 4-an de oktobro de 1851 mortis Marie-Louise Lachapelle.
Marie- Louise estis akuŝistino, tio estas, ŝi helpis aliajn virinojn ĉe akuŝo. 
Ŝi estis direktisto de akuŝejo en hospitalo de Parizo.
Akuŝ-scienco (obstetriko) estas tiu parto de medicino kiu laboras pri la naskiĝo de beboj kaj la sano de patrino kaj ĵus-naskitoj.

César Milstein naskiĝis la 8-an de oktobro de 1927.
Oni donis al li Nobel-premion pro lia laboro.
César pristudis antikorpojn.
Antikorpoj estas la defendoj de nia korpo kiuj helpas nin lukti kontraŭ malsanoj.

María Isabel Fariñas Gómez naskiĝis la 28-an de oktobro de 1961 en Hispanio.
Ŝi studas nervoĉelojn kaj la cerbo.
Nervoĉeloj estas ĉeloj de la cerbo kaj de la nerva sistemo.
Nervoĉeloj sendas mesaĝojn tra la korpo kaj ili ebligas nin pensi, senti kaj moviĝi.


Novembro - Informadiko

La 6-an de novembro de 1932 naskiĝis Yang Fuqing en Ĉinio.
Ŝi estas tre grava informadikisto.
Ŝi kreis komputilajn programojn kaj ankaŭ provis plibonigi la teknologion por fabriki programaron.
Programaro (softvaro) estas la aro da programoj kaj instrukcioj kiuj ebligas ke komputilo funkciu.

Beatrice Worsley naskiĝis la 18-an de novembro de 1922.
Beatrice estis unu el la unuaj homoj kiuj laboris pri informadiko.
Ŝi elpensis kelkajn el la unuaj programoj por komercaj komputiloj.

Decembro - Scienco-lernado

La 5-an de decembro de 1944 naskiĝis Mary Jo Nye.
Tiu ĉi virino estas historiisto pri scienco.
Scienco-historiistino studas la sciencajn eltrovojn kaj la homojn kiuj esploradis tra la historio.

Antonia Candela naskiĝis la 7-an de decembro de 1945.
Antonia laboris pri la eltrovado de la plej bonaj manieroj instrui sciencon.

La 12-an de decembro de 1946 naskiĝis M. Carmen Simón Palmer. 
Ŝi estas esploristo kiu laboras cele konservi kaj studi gravajn librojn kaj dokumentojn de nia kulturo. 








miércoles, 30 de septiembre de 2026

 



Consuelo Velázquez: La Meksika Muzo
Ni ĉiuj havas difinitajn momentojn, specifajn tagojn, kiam io bele grava okazas kaj impresas nin; tiom, ke eĉ post jardekoj oni ofte intence revenas al tiuj epizodoj kaj frandeme oni revivas ilin. Rilate al muziko, unu el tiaj momentoj okazis al mi dum la somero de 1991. En tiu epoko, dum kelkaj monatoj, mi loĝis en domo de onklo mia. Feliĉe, en tiu domo oni povis, pere de kablo, ĝui la ricevadon de televidaj programoj elsenditaj el diversaj aliaj landoj, precipe el Okcidenta Eŭropo kaj Latinameriko. Iun vesperon, sidante sola en la doma sofo, mi spektas antaŭregistritan elsendon el Meksiko, el la tiutempa jam famega programo Siempre en domingo (Ĉiam je dimanĉo), prezentita de la legenda ĵurnalisto Raúl Velasco. Post kelkaj muzikaj numeroj faritaj de diversaj meksikaj artistoj, alvenis la momento prezenti la pianistinon kaj komponiston Consuelo Velázquez, kiu estis tutmonde konata pro tio, ke ŝi estas la aŭtoro de la muziko kaj teksto de Bésame mucho (Kisu min multe; eke nun, foje, BM). Tiutempe mi certe ne estis granda ŝatanto de stiloj venintaj el Centra Ameriko, kaj do mi iom dubis ĉu ŝanĝi la kanalon. Fine, iom skeptike kaj preskaŭ seninterese, mi decidas daŭre resti  ĉe la sama programo kaj aŭskulti la jam anoncitan interpretadon. Consuelo aperis side antaŭ piana klavaro, akompanata sursceneje de tri aliaj muzikistoj (drumo, bongo, basgitaro); sed ili tri apenaŭ ludis dua-rangan rolon, ĉar estis ŝi, sola ŝi, kiu gapigis min per sia verva talento, eĉ se en tiu momento ŝi jam estis 75 jaraĝa. (Direndas, ke estas ja danke al interreto ke mi povis -post multaj jaroj kaj post kelkaj serĉaj streboj- denove revidi kaj reĝui tiun lontanan programon, kaj povas nun rakonti tiun sperton kun tiom da detaloj). Dum ĉirkaŭ sep minutoj, Consuelo piane interpretis BM-n, enmetante tiom multe da sonaj detaloj kaj geniaĵoj, ke ankoraŭ hodiaŭ mia korpo sentas sinceran harstariĝon. Fakte, ŝia tiutaga ludado estis nura ekskuzo por prezenti sin antaŭ sia publiko, denove, kiel nekompareblan genion de la piano-interpretado: pasi-plene ŝi iris, vojaĝis kaj revenis tra diversaj stiloj, ritmoj, nuancoj, sonimpresoj. Proksime al la fina parto de la numero, Consuelo kantis la tekston, kion ŝi kutime tre malofte faris (ŝi ja tre bone sciis, ke ŝia talento por kantado estas nur meznivela, kvankam sufiĉe deca por sporadaj okazoj). Je la fino, la publiko aplaŭdis fervore; kaj mi impresite gapadis...

image.png

Pri ŝia vivo kaj kariero
Consuelo Velázquez Torres (Consuelito) naskiĝis en 1916 en la meksika subŝtato Ĥalisko. Ŝia patro, Isaak, estis militisto kaj poeto. Ekde nur sesjara ŝi ekstudis pianon en Guadalaĥara. Kiam deknaŭjara ŝi transloĝiĝis al Meksiko ĉefurbo, kie ŝi diplomiĝis kiel pianisto, koncertisto kaj muzik-magistro. Ŝi iĝis solisto en la Nacia Simfonia Orkestro de Meksiko, kaj en aliaj orkestroj. Do, unuavide, ŝia profesio tute ligiĝis al klasika “serioza” muziko. Tamen, iompostiome ŝi ankaŭ verkas kelkajn leĝerajn pecojn de popola muziko, kvankam tion ŝi ne volis agnoski publike. Ĉirkaŭ dudekjara, Consuelo ofte partoprenas en gravaj radiaj programoj de la ŝtata stacio XEQ, kie ŝi kutime piane akompanas elstarajn klasikajn kantistojn (i.a. la sopranon Irma González). Sed foje Consuelo ankaŭ aperas kantante siajn proprajn komponaĵojn, kiuj pli kaj pli populariĝis. Dum la unuaj tempoj ŝi simple diras ke tiuj kantoj estis komponitaj de amikino ŝia. Tamen, alvenis la tago kiam tute necese oni devis scii la verajn nomon kaj datumojn  de la kreinto, ĉar la aŭtoro-rajtoj tion postulis laŭleĝe. Tiam, iom honteme, ŝi fine konfesas: “Estas mi la verkisto de tiuj muzikaĵoj kaj tekstoj”.
Ekde tiam, Consuelo daŭre sekvas duoblan profesian vojon, samtempe laborante en ambaŭ kampoj, kaj klasika kaj popolkanta. En la specifa sfero de bolero (popola kaj populara Centramerika romantika stilo) mi diru ke ŝi komponis ĉirkaŭ 250 pecojn, kantatajn de multaj diversaj artistoj. Direndas, ke en ŝiaj propraj diskoj ŝi prezentis nur instrumentajn belegajn versiojn. Aldone al BM (kion sube oni pritraktos) almenaŭ menciendas la jenaj: No me pidas nunca (Neniam petu al mi), Que seas feliz (Estu feliĉa), Déjame quererte (Lasu min ami vin), Verdad amarga (Amara vero), k.a. La kanzonoj Cachito mío kaj Chiquichiqui estas dediĉitaj respektive al ŝiaj filoj Sergio kaj Mariano. 
Ĉe kinarto, Consuelo aktoris en tri filmoj (en du el ili nur kiel pianistino) kaj komponis la sonbendojn de 25 filmoj. En Holivudo ŝi konatiĝis al Walt Disney, Salvador Dalí, Rita Hayworth kaj kelkaj aliaj gravuloj. Tamen, malgraŭ la multaj petoj ricevitaj, ŝi decidas reveni al Meksiko kaj forgesi pri la usona filma industrio. Fakte, ŝi preferis edziniĝi al entreprenisto kaj direktisto de naciaj amaskomunikiloj Mariano Rivera Conde, kun kiu ŝi havis du filojn.
En 1949 ŝi estas kunfondinto kaj prezidantinoi (kaj poste dumviva prezidanto) de  Meksika Societo de komponistoj. Aldone, en 1974 ŝi iĝis prezidanto de la Internacia Federacio de Aŭtoroj kaj Komponistoj, kies sidejo troviĝas en Parizo. En 1977 Consuelo ricevas la Medalon de Paco de UN. Sed, entute, oni aljuĝis al ŝi kaj oni dediĉis al ŝi centojn da premioj, statuoj, raportoj, dokumentaj filmoj, ktp. Inter 1979 kaj 1982 ŝi estis membro de la Nacia Ĉambro de Deputitoj. Consuelo mortis komence de 2005, kaj ŝiaj cindroj restas enterigitaj en la Kerko de Sankta Tomaso (Meksiko-urbo), kie ŝi ofte ĉeestis di-servojn dum la lastaj jaroj de sia vivo. Se necesus doni adjektivojn al ŝia tuta vivo, mi dirus: grandioze genia kaj samtempe humila homo.

Bésame mucho
Oni povas sentime aserti, ke BM estas unu el la dek plej konataj kaj ludataj muzik-pecoj en la mondo. Ja temas pri la plej versiita hispanlingva kanto (ŝajne, entute 3000 versioj), en pli ol 20 lingvoj. En Esperanto ekzistas almenaŭ kvin iam registritaj, foje surdiske, foje per videoj (Jomo, Ĵomart kaj Nataŝa, Manuel Rovere, Amira Chun, Feri Flor).
Laŭ la propraj vortoj de Consuelo, la unuaj notoj de BM (inspiritaj de verko de Enrique Granados) alvenis al ŝi kiam nur 16-jara, kvankam la definitiva formo devis atendi ĝis 1938. La demando pri kiu artisto registris ĝin unue restas nesolvita. Tiel, kelkaj asertas ke temas pri la ensemblo Los Cadetes del Swing (1940), dum aliaj certigas ke temas pri Emilio Tuero (1941), hispandevena aktoro kaj kantisto. Tutcerte, la respondo dependus de tio, ke tre ofte io registrita povas estis publikigita post longa tempo, foje eĉ post jaroj. Ĉiukaze, estas fakto ke tre baldaŭ (1944) aperos en Usono du anglalingvaj versioj (far kaj la Orkestro de Jimmy Dorsey kaj Andy Russell), kaj ekde tiu momento la famo disvastiĝos preskaŭ tutmonde.
Dum la lastaj periodoj de  la Dua Mondmilito, BM estis uzata de soldatoj kaj ties paroj kaj familianoj por adiaŭi kiam alvenis la kruda momento rekrutiĝi kaj aliri la batal-frontoj. En 1960 Ray Conniff surbendigas la plej konatan instrumentan version; sed jam edke la 1950-aj la listo de kantistoj registrintaj ĝin estas longega: Lucho Gatica, Pedro Infante, Montserrat Caballé, Elvis Presley, Nat King Cole, Frank Sinatra, Antonio Machín, Lisa Ono, Andrea Bocelli... Specialan mencion volus mi fari pri la kazo de The Beatles. En 1961 ili decidas inkluzivi BM-n en ilia repertuaro (laŭ la angla versio de la usonanoj The Coasters), kaj en 1962 ili registras ĝin dufoje (en januaro por Decca kaj en junio por EMI), en ambaŭ kazoj kantataj de la voĉo de Paul McCartney kaj kun Pete Best kiel drumisto. Kaj eĉ en  la adiaŭa filmo Let it Be (1970) aperas The Beatles interpretantaj la kanton, en iom spontana, senĝena kaj hejmeca etoso. Kurioze, ĉu ne?
Resume, pro tiuj multaj historiaj elementoj, direblas ke BM eterniĝis. Gratulon, Consuelo.

image.png

 Kalendaro CSIC aŭgusto 2027


1.- 1909 Naskiĝas la komputika sciencisto Sibyl M. Rock. Ŝi estis pioniro pri komputado kaj masa spektometrio. Inter aliaj, ŝi disvolvis matematikajn teknikojn por analizi la spektometriajn rezultojn.


2.- 2027 Okazas kompleta suna eklipso. Ĝi estas la dua el la triopo de iberiaj eklipsoj de 2026-2028, kvankam ĝia maksimuma daŭro (je pli ol ses minutoj) estos observata en Egiptio.

3.- 1908 Oni malkovras la faman skeleton de Homo neardenthalensis de La Chapelle-aux-Saints. La restaĵoj montras ke ĝi suferis gravan osto-artriton kaj ĝia pozicio ŝajne sugestas intencan enterigon.

4.- 1903 Naskiĝas la botanikisto Beatrice Kapua’Okalani H. Krauss. Ŝi dediĉis grandan parton el sia vivo al studado de plantoj de Havajo kaj al ties etnobotaniko, plej aparte pri ĝiaj tradiciaj uzoj.

5.- 1802 Naskiĝas la matematikisto Niels Henrik Abel. Dum sia kurta vivo, li faris tiajn kontribuojn al matematiko, ke en 2002 estis kreita honore al li la premio Abel, samvalora al Nobel-premio pri matematiko.

6.- 1952 Naskiĝas la inĝeniero Mateo Valero Cortés. Lia esplorado centriĝas en la kampo de komputila arkitekturo, aparte emfazante pri superkomputiloj kaj alt-servaj komputiloj.

7.- 2000 La skipo de astronomoj gvitada de Artie Hatzes malkovras Epsilonon Eridani b, ekstersunan gasan planedon kiu rotacias ĉirkaŭ la stelo Epsilono Eridani.

8.- 1861 Naskiĝas la astronomo Dorothea Klumpke Roberts. Ŝi estris la Agentejon de Mezuradoj ĉe la Observatorio de Parizo kaj ŝi faris fotografan atlason de la 52 nebulaj regionoj de Herschel.

9.- 787 Naskiĝas Abu Ma’shar, persdevena astronomo kaj filozofo konata en Eŭropo kiel Albumasar. Liaj verkoj estis tradukitaj al kelkaj lingvoj, kaj helpis transdoni astronomajn sciojn el la islama mondo al la mezepoka Eŭropo.

10.- 1897 La farmaciisto Felix Hoffmann atingis acetil-salikilatan acidon je pura formo. Ĝistiame, tiu aktiva principo estis produktata kun malpuraĵoj. Du jarojn poste, ĝi estos komercata kiel aspirino.

11.- 1930 Naskiĝas la priĉela biologo Elaine Diacumakos. Ŝi disvolvis la unuajn teknikaĵojn por eltiri kaj enmeti materialon ene de kaj ele de eloj.

12.- 1883 Forpasas en la besto-ĝardeno de Amsterdamo la lasta zebro kuaga (Equus quagga quagga). En 1984 ĝi iĝis la unua estingiĝinta besto kies DNA estis analizata.

13.- 1616 Naskiĝas Plautilla Bricci. Pere de ŝiaj projektado kaj konstruado de Villa Benedetta, en 1663 ŝi iĝis la unua virino profesie arkitekto. Ŝi eĉ devis nomo-stampi la novan terminon: ŝi subskribis kiel arquitectriz (arkitektino).

14.- 2013 La Nacia Muzeo de Natura Historio de Usono anoncas la malkovron de la olingito (Bassaricyon neblina), karnomanĝa mamulo kiu loĝas en la Andoj de Kolombio kaj Ekvadoro.

15.- 1941 Naskiĝas la inĝeniero Antonio Luque López. Lia esploro fokusiĝis je la reduktado de la kostoj de la fotovoltaa suna elektro. Li inventis la dufacan sunan ĉelon kaj la intermezan bendan ĉelon.

16.- 1924 Naskiĝas la geofizikisto Zeng Rongsheng. Li estis unu el la pioniroj pri la geofiziko de solida tero en Ĉinio, kie li esploris la strukturon de la tera ŝelo kaj ties rilaton al tertremoj.

17.-1954 Naskiĝas la matematikisto Ingrid Daubechies. Ŝi estas pioniro ĉe la kampo de ondetoj, iloj kiuj permesas la analizon cele liveri pritempan kaj prifrekvencan informojn je preskaŭ samtempa maniero.

18.- 1927 Naskiĝas la antropologo Marvin Harris. Li estis tre fekunda verkisto kaj estas konata kiel la kreinto kaj ĉefa figuro de la kultura materialismo, esplora fokusiĝo kiu ne senas je kritiko.

19.- 2027 Tutmonda tago de fotografio. Ĝi memorigas la tagon kiam oni elkonigis la dagerotipon kaj, samtempe, ĝia patento estis liberigita por ke ĝi estu profita al la tuta homaro.

20.- 1930 Naskiĝas la biologo pri disvolvo Nicole Marthe Le Douarin. Ŝi inventis teknologion por embria manipulado cele produkti ĥimerojn, specife ĥimerajn embriojn de kokido kaj koturno.

21.- 1892 Naskiĝas la geografo Julie Moschelesová. Ŝi disvolvis laborojn pri geomorfologio, klimatologio kaj ekonomia geografio.

22.- 1954 Naskiĝas la paleoantropologo Berhane Asfaw. Li kunmalkovris novajn homedojn (kiel Homo sapiens idaltu, Austrolopithecus garhi kaj Ardipithecus ramidus) kiuj ebligis pli bone kompreni la homan evoluon.

23. - 2021 La skipo gvidata de Etheresia Pretorius publikigis esploraĵon kie ŝi unuafoje proponis tion, ke mikro-koagulaĵoj povis havi rolon en la persista KOVIM-19.

24.- 1897 Naskiĝas la botanikisto Li Jitong. Li esploris, inter alie, la grundan temperaturon laŭ la influo de forsta kovrilo kaj la efikojn de la lumaj ŝanĝiĝoj al fotosintezo.

25.- 2020 Monda Organizo pri Sano (MOS) deklaras Afrikon libera je sovaĝa polioviruso, nekuracebla morbo. Tiu ĉi transcenda mejloŝtono eblis danke al simpla kaj efika buŝa vakcino.

26.- 2017 Datenoj kolektitaj en la teleskopo de Green Bank montris 15 rapidajn eklumojn de radiumo FRB 121102. Malkovrita en 2012, temas pri ripetema fonto en galaksio dista je 3000 milionoj da lumjaroj.

27.- 2014 Forpasas la komputika sciencisto Hsia Peisu. Pionirino ĉe informadika esplorado, ŝi estis la ĉefa disvolvanto de la Modelo 107, la unua elektronika plur-cela komputilo elfarita en Ĉinio.

28.- 1908 Naskiĝas la ornitologo Roger Tory Peterson. Li publikigis la tiel konsideratan unuan modernan surkampan gvidilon por identigi birdojn. Li estis unu el la inspirantoj de la ekologiisma movado de la 20-a jacento.

29.- 1862 Naskiĝas la astronomo Margaretta Palmer. Ŝia doktoriĝa disertaĵo, defendita en 1894, centriĝis en la kalkulado de la orbito de la kometo C/1847, malkovrita en 1847 de Maria Mitchel.

30.- 1962 Naskiĝas la farmakologo Pura Muñoz Cánoves. Ŝi estas konata pro siaj esploroj ĉe la kampo de regenerado de skeleta muskolo (fiziologio kaj patologio) kaj de la ĉela maljuniĝo.

31.- 1929 Naskiĝas la virusologo Carmen Gil Fernández. Ŝi dediĉis grandan parton de sia kariero al establado de novaj eksperimentaj protokoloj vaste uzeblaj, pere de kiuj ŝi helpis plisolidigi virusologion kiel disciplinon.



miércoles, 23 de septiembre de 2026

 Kalendaro CSIC julio 2027



1.- 1646 Naskiĝas Gottfried Wilhelm Leibniz. Elstaras liaj gravaj kontribuoj kaj en matematiko kaj en filozofio, kvankam lia laboro atingas ankaŭ jurisprudencon, fizikon kaj geologion.

2.- 1895 Naskiĝas la agronomo Jin Shanbao. Tra sia longa kariero, li esploris la variaĵojn kaj distribuadon de tritiko, disvolvante plibonigitajn variaĵojn de tiu ĉi cerealo.

3.- 2025 Forpasas la mezepoko-fakulo Josefina Mutgé Vives. Esploristino pri la Regno Aragono dum la 14-a jarcento, ŝi pristudis, inter aliaj, la rilatojn inter kristanismo kaj islamo en la katalun-aragona urba sfero.

4.- 2008 Forpasas la komputa sciencisto Bernard Meltzer. Li estas konsiderata pioniro en la esplorado pri artefarita intelekto. Li ankaŭ laboris pri jona propulsado kaj matematika logiko.

5.- 1943 Naskiĝas la oceanografo Aditi Pant. Ŝi partoprenis antarktajn ekspediciojn kaj esploris la enzimologion de organismoj kiuj vivas en salo-riĉaj medioj kaj kiuj partoprenas la nutran ĉenon.

6.- 1917 Naskiĝas la arkeologo Charlotte Blindheim. Ŝi estas konata pro siaj laboroj en la elfosado de Kaupang, grava komerca loĝejo dum la vikinga epoko.

7.- 1961 Naskiĝas la profesoro, historiisto kaj teoriisto Susan Stryker. Ŝiaj studoj fokusiĝas pri genro kaj homa sekseco, estante konsiderata unu el la fondintoj de trans-genraj esploroj.

8.- 1766 Naskiĝas la kirurgo Dominique-Jean Larrey. Li estas la kreinto de perambulanca transporto, novaĵo enkondukita de li dum la napoleonaj militoj kaj kiu ebligis savi multnombrajn vivojn.

9.- 1979 La spaciala sondilo Voyager 2 plej alproksimiĝas al Jupitero kaj transdonas informon kiu ebligas malkovri la ekzistadon de ringoj en tiu ĉi planedo.

10.- 1919 Naskiĝas la ĥemiisto Gao Xiaoxia. Ŝia laboro alvenigis al pli granda kompreno de lantanidoj kaj aktinidoj, kaj estis fundamenta por subteni la esploradon kaj produktadon de raraj teroj.

11.- 1924 Naskiĝas la eksperimenta fizikisto César Lattes. Li estas la kun-malkovranto de la piono, subatoma kunmetita partiklo, formita de unu kvarko kaj unu antikvarko.

12.- 1813 Naskiĝas la biologo kaj kuracisto Claude Bernard. Fondinto de eksperimenta medicino, li faris grandajn kontribuojn al medicino, teraŭpetiko, kirurgio kaj teoria biologio.

13.- 1926 Naskiĝas la biokemiisto kaj neŭro-sciencisto Marion Edmonds Smith. Ŝi esploris pri plur-sklerozo uzante diversajn modelojn por mjelino-perturbado.

14.- 1953 Naskiĝas la historiisto María Luisa Laviana Cuetos. Ŝi estas konata pro siaj studoj pri socia kaj ekonomia historio de la kolonia Ameriko kaj pri la Kuba sendependema pensado.

15.- 1940 Nakiĝas la biologo José Sarukhán Kermez. Li laboris pri ekologio de plantaj estaĵaroj, biodiverseco kaj darvinismo, samkiel pri daŭrigebleco de ekonomia disvolvo.

16.- 1891 Naskiĝas la neŭropatologo Louise Eisenhardt. Ŝi estas taksata unu el la ĉefaj tutmondaj fakuloj pri la tumoro-diagnozo. Ŝi efektivigis plendetalan registraĵon pri enkraniaj tumoroj.

17.- 2021 La Meteorita Societo aprobas la oficialan nomon “El Ali” por fera meteorito je pli ol 15 tunoj trovita en Somalio. La esploro de unu el ĝiaj specimenoj ebligis identigi tri novajn mineralojn: elaliito, elkinstantonito kaj olsenito.

18.- 1915 Naskiĝas la biologo Katherine Sanford. Ŝi estis la unua homo kiu sukcese klonis in vitro (enampole) mamulan ĉelon, granda antaŭenigo cele disvolvi purajn baz-trunkojn de ĉeloj por esplorado.

19.- 1900 Naskiĝas la paleoentomologo Olga Mikhailovna Martynova. Ŝi estas konata pro siaj studoj pri fosiliaj insektoj kaj pro sia laboro kiel konservisto de la paleontomologiaj sovetiaj kolektoj.

20.- 1878 Naskiĝas la entomologo Edna Mosher. Ŝi estas konata pro sia pionira laboro pri la morfologio de pupoj (stato tra kiu trairas kelkaj insektoj dum metamorfozo) de lepidopteroj.

21.- 1913 Naskiĝas la botanikisto Betty Molesworth. Ŝi vaste esploris kaj publikigis pri filikoj el sudorienta Azio. Post sia emeritiĝo, ŝi transloĝiĝis al Andaluzio, kie ŝi ankoraŭ realigis novajn malkovrojn pri filikoj.

22.- 1784 Naskiĝas la astronomo kaj matematikisto Friedrich Wilhelm Bessel. Li faris la unuajn precizajn mezuradojn de la distanco de stelo kaj fondis la germana skolon pri observa astronomio.

23.- 1922 Naskiĝas la biologo Floy Agnes Lee. Ŝia esplorado fokusiĝis pri biologio de radiado kaj pri ĉelogenetiko. Ŝi estis pioniro de metodo por informadika analizo de kromosomoj.

24.- 1997 La Instituto Roslin anoncas la klonadon de Polly. Temis pri la unua klonita mamulo kaj samtempe transgena, kaj ĝi portis genon por produkti homajn proteinojn, bonfarantaj en sia lakto.

25.- 1443 estas publikigita la testamento de la veterinaro Manuel Díez de Calatayud. Li estis la aŭtoro de kelkaj traktaĵoj pri besto-medicino inter kiuj elstaras la Lliber de menescalia (Libro pri besto-medicino), referenca verko ene de porĉevala medicino.

26.- 1946 Naskiĝas la matematikisto Juan Luis Vázquez Suárez. Fakulo pri aplikita matematiko, li estas aparte konata en la sfero de diferencialaj ekvacioj ene de partaj derivaĵoj kaj ties aplikoj.

27.- 1960 Naskiĝas la oceanografo Carlos M. Duarte. Li direktis la unuan hispanian ekspedicion al Arkto kaj ankaŭe la Ekspedicion Malaspina (2010-2011), surŝipe de la oceanografia esplor-ŝipo Hespérides.

28.- 1922 Naskiĝas la inĝeniero kaj oceanografo Jacques Piccard. Li disvolvis subakvajn veturilojn cele pristudi oceanajn fluojn kaj, en 1960, li descencis je 10.900 m je profundo.

29.- 1861 Naskiĝas la kartografo Martha Beilenstein. Elstara desegnisto, ŝi dezajnis multnombrajn mapojn por atlasoj, sed ŝia laboro multfoje restis neatestita pro tio, ke ŝi laboris sub la ombro de sia patro, August Bielenstein.

30.- 1857 Naskiĝas la sociologo kaj ekonomikisto Thorstein Veblen. Elstaras lia verko La teorio de la senokupa klaso kie li stampas la terminon elmontrema konsumo kiel rimedo de publika elmontrado de socia statuso.

31.- 1321 Forpasas la matematikisto kaj astronomo Ibn-Al Banna al-Marrakushi. Unu el liaj plej famaj verkoj enhavas kiel kalkuli kvadratan radikon de nombro kaj teorion pri kontinuaj frakcioj.