monda lingvo

monda lingvo

viernes, 2 de abril de 2021

 

Enkonduko al ĝenerala psikologio 
(1879-1960) (ψ -  ĝ)




Enhavo

∘ Antaŭvortoj

1.- Unuaj paŝoj

a) Strukturismo
b) Funkciismo
c) Aliaj gravaj fruaj senskolaj aŭtoroj

2.- Psikanalizo

3.- La Geŝtalto

4.- Kondutismo

5.- Postkondutismaj tendencoj

a) Edward Tolman
b) La Kogna Psikologio
c) La Humanisma Psikologio

∘ Glosareto

∘ Apendicoj
1- La aŭtoro-preleganto 
2- Aldonaj bildoj





ENKONDUKO AL  ĜENERALA  PSIKOLOGIO (1879-1960)

Antaŭvortoj:

 De antaŭ longa tempo, mi deziradas diskonigi al homoj kiel grave kaj utile estas iu adekvata kono de la diversaj mensaj procezoj por atingi pli feliĉan vivadon, persone kaj socie. Mensaj perturboj okazigas grandan suferadon al milionoj da homoj. Direndas, ke konduto kaj penso baziĝas sur tri apartaj faktoroj: biologio, cerba kemio kaj lernado-mallernado. Tiu lasta estas certe la sfero kie pli facile oni povas modifi kaj korekti erarojn kiuj suferigas nin. Tamen, tio ne signifas ke resaniĝo estos facila afero. Tute ne. Sed almenaŭ estu certa pri la jeno: resaniĝo ĉiam eblas (kvankam, multfoje, medikamentoj estos necesaj). Estu tiuj sekvaj bazaj sciigoj la starto por posta pli profunda scivolemo pri tiu ĉi afero.   

 Tiucele, tiu ĉi humila eseo montros al nefakaj legantoj la bazojn de la historio de mensoscienco (ankaŭ nomebla en Esperanto per la vortoj psikologio, psiĥologio aŭ psikoscienco). Oni nur pritraktos la fakojn konatajn kiel “ĝeneralan psikologion” kaj “prilernan psikologion”. Kaj tio estos farata nur ekde la komenco de scienca psikologio ĝis pli malpli la jaro 1960. Postaj skoloj estos apenaŭ nur menciitaj (sed, fakte, ili nur ripetas aŭ miksas tradiciajn proponojn).

 Kaj unu lasta antaŭsciigo: personajn proprajn nomojn oni montros per ĝiaj originalaj formoj en la denaskaj lingvoj de la aŭtoroj  menciitaj (kutime la angla kaj la germana). La solaj esceptoj estos tiuj el rusa deveno, kies ruslingvaj per-cirilaj nomoj aperos latinigitaj.



1.- UNUAJ PAŜOJ

  Kiel kutime, oni komencu per la difino de “psiĥologio”. Kiel estas jam supozeble, tiu tasko meritus tutan longan artikolon aŭ eĉ kompleksan libron. Ni estu pli simpla: psikologio estas la scienco kiu pritraktas homan menson en ties multaj diversaj eblecoj (penso, lernado, strukturo, malsanoj, terapioj, sociaj aspektoj, ktp). Sufiĉas.

  Ekde la komenco de civilizacioj, dum multaj jarcentoj (eĉ jarmiloj) la pritraktado de mensaj aferoj estis farita de filozofoj. Tiel, homoj kiel Aristotelo, Kartezio aŭ Baruch Spinoza povas esti taksataj kiel “pra-psikologoj”. 

  Kiel jam sciate, la 19-a jarcento estas la historia momento kiam multaj diversaj novaj sciencoj naskiĝas, ofte kiel disiĝo de filozofio aŭ de aliaj pli ĝeneralaj stud-objektoj. Multaj estas mencieblaj: geologio, ĥemio, genetiko, fiziologio...la listo estus longega. Nu, same okazas al psikologio. En la jaro 1879, grava germana kuracisto kaj filozofo, nome Wilhelm Wundt, starigis la unuan eksperimentan laboratorion, kies ĉefa tasko estas la analizo kaj studo de homa menso.

A) Strukturismo

- Wilhelm Wundt (1832-1920) estas konsiderata kiel la unua profesia moderna psikologo, pro ti ke li starigis tiun jam menciitan  unuan laboratorion. Tio okazis en la germana urbo Leipzig. Verdire, ekzistis unu antaŭa laboratorio en Usono, mastrumita de William James, sed pro tio ke ĝi ankoraŭ ne utiligis “eksperimentajn rimedojn”, ĝi ne estas konsiderata kiel “scienca afero”.

  Wundt profunde antaŭstudis homan fiziologion kaj tre atentis la cerban strukturon kaj la nervo-sistemon. Nur poste, li aliris la analizon de la reakcioj al kelkaj fizikaj stimulaĵoj, sed ne per “fizikaj mezuriloj”, sed per la konsciaj rakontoj. Tiel, li deziris observi la “konsciajn mensajn procezojn” en la homoj analizataj.

  En tiu ĉi laboratorio, Wundt analizis la enhavon de la homaj pensoj, sensoj kaj sensacoj  uzante la metodon de “introspektado” (“ena rigardado” aŭ “interna perceptado”). Wundt observis, notis, kontrolis kaj komparis la psikajn variablojn aperintajn en tiuj analizoj (ekz: tempoj de reakcio kaj de kunligo de vortoj). Wundt establis ke ĉiu sensaco havas kvar karakterizojn: kvalito, amplekso, intenso kaj daŭro.

Jen Wund -sidanta- kun kelkaj liaj helpantoj


  Por Wundt, nur la simpla psikaj procezoj povas esti kontrolitaj, ĉar la ĝenerala kaj entuta homa penso estas tro kompleksa por ke introspekto povu doni fidindajn datenojn. 

 Dum la lasta jaroj de sia vivo, Wundt pritraktis kaj funde studis la psikologion de popoloj kaj etnoj. Liaj ĉi-rilataj verkoj restas la bazo de postaj sociaj branĉoj de psikologio.

  Kvankam Wundt nomis sian psikologion “volismo”, poste li estos konziderata kiel la fondinto de strukturismo, tial ke li studis homan menson kiel "strukturon dividitan en diversaj partoj". Al tiu skolo ankaŭ apartenis Tichener kaj aliaj esploristoj.

 - Edward Titchener (1867-1927) estis anglo kiu portis strukturismon al Usono. Tichener starigas la bezonon analizi penson per ties konsistigaj elementoj. Tiel li asertas ke, “kiam mi pensas, mia konscio konsistas el iu nombro da ideoj. Poste, tiuj ideoj povos esti analizataj kiel sensacoj, bildoj kaj sentoj, kiuj estas partoj de ĉiu ajn mensa fenomeno".


B) Funkciismo

  Kiel supozeble, ne longa tempo pasis ĝis kiam la unuaj kritikoj naskiĝis kontraŭ la strukturismaj principoj kaj ties obsedoj pri la anatomio de homa menso. Kaj tiam, pere de William James, alvenis alternativo kiu baziĝis sur la ĉefa ideo ke la atento de psikologoj devas esti enfokusita en la mensaj funkcioj. Ni vidu. 

- William James (1842-1910) estas konsiderata kiel la pioniro de la funkciisma psikologio. Li havis brilan karieron ĉe la Universitato de Harvardo. En la jaro 1890 li publikigis la verkon Principoj de Psikologio, kie li asertas ke kio vere gravas estas la studo de la celo de konscio. Al James vere gravas la inkluzivado de la bazoj de la teorio de evolucio (tute forgesita de Wundt) por ĝuste kompletigi la klarigadon de lia doktrino. Tiel, li asignas al la teorioj de Jean-Baptiste Lamarck, Charles Darwin, Francis Galton kaj Alfred R. Wallace gravan rolon, precipe celante enmeti la ideon de “adaptado” en siaj eksponoj. 

  William James proponis tute pragmatisman kaj empiriisman sintenojn en siaj teorioj. Mi ĉiam ŝatas resumi sian pensadon per la du jenaj frazoj: “Estas vero nur tio kiu estas utila (al evoluo)“; "estas granda malkovro ke homo povas ŝanĝi sian vivon per modifo de sinteno".

  Tamen, li suferis teorian problemon, ĉar kvankam li subtenis determinisman aliron al psikologio, li ankaŭ kredis je libera volo de homa konscio, kaj tio ne bone alĝustiĝas al la ideo pri “natura selektado” de la darvina teorio. Tiu problemo estis solvata per la ideo ke iu konscia ago, se utilas al supervivado (kaj de la unuopuloj kaj de la specio) estus akceptebla kiel valida el evolua vidpunkto. 

- John Dewey (1859-1952) estis usona pedagogo, filozofo kaj psikologo, kiu ege emfazis en la adaptema valoro de la konscio. Li estis la fondinto de la filozofio de pragmatismo. Sed li estas precipe agnoskita kiel la fondinto de la progresisma pedagogio. Dewey celis atingi justan demokration pere de la instruado al infanoj de demokratiaj principoj, kaj ankaŭ per la daŭra lukto favore al civilaj rajtoj de la marĝenuloj de la usona socio.

- Harvey Carr (1873-1954), ankaŭ sekvanto de funkciismo. Li substrekas la adaptivan funkcion de pensado.

William James kaj John Dewey

  
C) Aliaj gravaj fruaj aŭtoroj (ne apartenantaj al difinitaj skoloj):

 
 - Franz Brentano (1838-1917), germano kiu eksiĝis kiel katolika pastro ĉar li ne akceptis la dogmon de “Papo neeraripova” establita de la 1-a Vatikana Koncilio (1870). Brentano enkondukis la koncepton de “intenco” en la tiutempa psikologio. Tamen li mem devis ofte klarigi la veran signifon de tiu iom ambigua koncepto. Resume, tio signifis ke "la objekto ekzistas nur, se la subjekto direktas sian atenton al ĝi".

- Oswald Külpe (1862-1915), elstara membro de la Skolo de Würzburg (Bavario, Germanio). Kvankam li estis disĉiplo de Wundt, li rifuzis ties “analizan instrospektadon” kaj proponis anstataŭigi ĝin per ia “eksperimenta introspektado”.

- Lev Vygotsky (1896-1934) rusa judo. Pro lia talento kaj frua morto oni alnomis lin la "Mozart de psikologio". Vygotsky asertis ke iu ajn unuopa disvolviĝo nepre baziĝas sur ia socia inter-agado, ene de kiu la lingvo havas elstaran rolon. Tiu socia fono estas transigita per tradicioj ene de ĉiu homa grupo.

- Aleksander Lurija (1902-1977) ankaŭ juda ruso kaj disĉiplo de Vygotsky. Lurija estis kuracisto kaj neŭrologo. Li studis la cerbajn vundojn suferatajn de soldatoj dum la Dua Mondmilito. Liaj esploroj estis tre gravaj por la postaj disvolviĝoj de la nervo-kirurgio kaj psiko-kirurgio. 



2.- PSIKANALIZO

Sigmund Freud (1856-1939) estis aŭstra kuracisto, psikiatro kaj neŭrologo. Lia famo estas tiel granda tutmonde -eĉ ene de la populara kulturo- ke plej eble, neniu alia homo kiu verkis pri psikologio estas pli konata ol li. Tamen, liaj teorioj iom-post-iome perdis akcepton ĉe la scienca mondo. Sed ni vidu almenaŭ iom pri liaj pripsikologiaj ideoj.

 Ni ĉiuj scias ke en iu ajn homa eltrovo estas ĉiam origina antaŭa punkto. En la kazo de psikoanalizo, temas ja pri la elstara d-ro Josef Breuer (1852-1925), aŭstra kuracisto, psikologo kaj fiziologo, kiu multe helpis al Freud dum ties unuaj paŝoj. Ambaŭ kuracistoj publikigis la verkon “Studoj pri Histerio” (1895), en kiu ili rakontas kaj analizas gravajn kazojn, kiel tiun faman de “Anna O.” Poste, naskiĝis malsamaj opinioj pri diversaj temoj (ekz. Freud decidis ne plu uzi hipnotismon) kaj ili disiĝis. Tamen, Breuer restas gravega simbolo de la komencaj tempoj de psikoanalizo kaj de la ĝenerala historio de medicino.

   Psikoanalizo estas skolo de psikologio kaj psikoterapio fondita de Freud en 1890. Ĝia unua celo estis pritrakti kaj kuraci psikajn malordojn. Freud ege studis kazojn pri histerio, kaj sekve, en mallonga procezo, li establis sian ideon de “nekonscio”.  Poste li aldonis la konceptojn de Mio, Supermio kaj Ĝi. Ni vidu ilin: 

   a) La Mio (Egoo/Das Ich) estus la konscia parto de la menso. La Mio ebligus regi agojn, malgraŭ naturaj impulsoj.
 
  b) La Supermio (Superegoo/Das Über-Ich) estus la kulturaj aspektoj, ia el-ekstera moralo de la menso. 

 c) Siaparte, la Ĝio (Iduso/Das Es) estus tiu parto kie loĝas instinktoj kaj spontaneaj deziroj, kiuj ne ĉiam estos rekte transfomitaj en agojn, ĉar tio pliakrigus la sociajn konfliktojn. 

Alia grava teoriero de Freud estas la Edipa konflikto, per kiu viraj infanoj avidas siajn patrinojn kaj iĝas rivaloj de siaj patroj. Tamen, la diversaj fazoj difinitaj de Freud por la klarigo de la disvolviĝo de infanoj (fazoj buŝa, anusa, falusa...) ne plu estas akceptataj de la nuna tendencoj de psikologio. 

Sigmund Freud kaj lia filino Anna (kiu estis psikoterapiistino)


   Psikanalizo ne estas nur teoriaro sed ankaŭ estas ĝi terapio per kiu oni celas ke la paciento rigardu ene de si mem por trovi la nekonsciajn konfliktojn nesolvitajn. La paciento devas pervoĉe eksponi tiujn suferaĵojn al la kuracisto. Kiam tiuj malordoj estos malkovritaj, la resaniĝo estos pli facila.

  Menciendas ke la plej konata Freuda libro estas La Sonĝo-interpretado (1899), kie li pritraktas la simbolismojn kiuj aperas ene de la homaj dumdormaj sonĝoj. Estas ankaŭ grava fakto la fondo, en 1910, de la Internacia Psikoanaliza Asocio, kiu ankoraŭ ekzistas nuntempe.

  La verkaro de Freud estis bruligita dum la regado de la Nazia partio en Germanio. En 1938, pro la nazia invado, Freud forlasis Vienon kaj iris al Londono, kie la sekvantan jaron li mortis pro kancero.


  - Carl Gustav Jung (1875-1961), sviso, estis la plej grava disĉiplo de Freud. Tamen, post kelkaj jaroj de kunverkado kaj kunlaborado, Jung decidis apartiĝi disde sia majstro kaj krei sian propran skolon, kiu nomiĝis Analiza Psikologio. Verdire, ekestis inter ambaŭ sciencistoj gravaj diferencoj en kelkaj aspektoj, kiel religio, incesto kaj libido. Ekde tiam, Jung koncentriĝis en la studado de psikaj fenomenoj en grupoj kaj specioj.

La vivo de Carl Jung meritus apartan -kaj profundan- pritraktadon: liaj rilatoj al diversaj virinoj, liaj spertoj pri sonĝoj, liaj vojaĝoj tra Afriko, lia daŭra influo en la popularaj kulturaĵoj... Ege gravas liaj teorioj pri la arketipoj kaj la ideo pri la kolektiva nekonscio. 


- Erik Erikson (1902-1994) juda germano el dana deveno. Junaĝe, li volis esti artisto kaj multe vojaĝadis tra Eŭropo. Post multaj duboj, fine li komencis studi psikologion ene de la influo de Anna Freud. Erikson prilaboris la koncepton de narcicismo kaj studis la krizojn de identigo dum la adoleskaj jaroj. Same kiel Jung, li ankaŭ distanciĝis disde Freud kaj kreis sian propran skolon.


2.- LA GEŜTALTO

 Tiu ĉi skolo naskiĝis en Germanio dum la unuaj jaroj de la 20-a jarcento. La plejmulto el ĝiaj adeptoj fuĝis el Germanio kiam la naziistoj enposteniĝis. Preskaŭ ĉiuj geŝtaltistoj migris en Usonon.

  La ĉefa ideo de la Geŝtaltanoj estis la bezono konsideri la percepton de la mondo kiel tutaĵo, ne kiel diversaj partoj kunmetitaj. La nomo de la skolo devenas el la germana vorto Gestalt, kio signifus ion kiel “entuta formo”, “strukturo”.

- Max Wertheimer (1880-1943) naskiĝis en Prago kaj mortis en Novjorko. De liaj junaj jaroj, li interesiĝis pri muziko, ludis violonon kaj eĉ komponis kelkajn simfoniajn verkojn. Kiam li estis 20 jaraĝa li ekigis studojn en la fakultato pri juro, sed tre baldaŭ li rimarkis ke tio kio vere interesis lin estas psikologiaj aferoj.

  En la jaro 1911 Wertheimer komencis prilabori diversajn aspektojn de la homa optika percepto. Li studis la efikon de la “ŝajna movo”, kiun li nomis fenomeno phi (el la greka litero fi: φ). Tiu fenomeno temas pri optika iluzio per kiu oni perceptas movon tie, kie fakte estas nur tre rapida bildara sinsekvo.


- Wolfgang Köhler (1887- 1967), germano kiu naskiĝis en Estonio kaj kiu ankaŭ migris en Usonon pro la alveno de la nazia partio al la germania registaro. Li estis disĉiplo de elstara homoj, kiel la fizikisto Max Planck, de la filozofo Carl Stumpf kaj de la jam vidita psikologo Max Wertheimer.

  De 1913 ĝis 1919 Köhler laboris en la insulo Tenerifo (Hispanio) en loko konata kiel “la flava domo”, kie li -kune kun aliaj gravaj fakuloj- studis la vivon de simioj kaj ties adaptiĝado al la natura medio. Tie li kompilis multajn datenojn por siaj postaj verkoj pri etologio kaj psikologio ĉe primatoj kaj antropoidoj.

  Li estis profesoro de kelkaj gravaj universitatoj, kiel tiu de Berlino kaj tiu de Harvardo (Usono). En 1929 li publikigis la unuan gravan verkon pri la Geŝtalta psikologio.

- Kurt Koffka (1886-1941) kunlaboris kun Wertheimer kaj Köhler en kelkaj ilia fruaj esploroj pri perceptado optika kaj aŭda. Li ege interesiĝis pri edukado de infanoj dum ilia tre junaj aĝoj. En 1935 li eldonis libron kies titolo estis Principoj de la Geŝtalta Psikologio.

Tipa ekzemplero de Geŝtalta bildo por terapio


Ni resumu la ĉefajn principojn de tiu  ĉi skolo per la jenaj punktoj:

-  Produktiva aŭ kreiva pensado stariĝas kiam la organismo frontas problemon kiun ĝi ne kapablas solvi per la kutimaj rimedoj;

- Pensado estas ia formo de percepta reorganizado de la problemoj starigitaj. Tiu formo progresas "de solvoj pli ĝeneralaj al tiuj pli specifaj";

-  Tiu pripercepta reorganizado dum la penso-procezo tendencas al plenigado de truoj  kaj vakaj spacoj, kaj al serĉado de la “plej bona formo”;

- La fina solvo kutime aperas kiel subita reorganizado aŭ transformado de la fona kampo;

- Se la individuo ellaboras siajn proprajn solvojn, estas tre probable ke li aplikos ilin al similaj taskoj.


3.- KONDUTISMO

  Kaj jen ni alvenas al tiu kiu estas, plej eble, la plej grava skolo en la historio de psikologio, almenaŭ el vidpunkto de teorio de lernado. Fakte, preskaŭ ĉiuj autoroj de tiu ĉi skolo pritraktas nur la procezojn per kiuj animaloj (t.e. bestoj kaj homoj) eklernas ekde sia naskiĝo. La ĉefa bazo de ĝia esploro estas pruvi tion, ke animaloj lernas pro la sistemo “stimulo-reago”. Tiel, tiuj kondutoj kiuj alportas avantaĝojn por adaptiĝo al natura medio, havos tendencon fiksiĝi en la menso, kaj aperos pli ofte dum la vivo de la estaĵo.

    Direndas ke, kvankam kondutistoj (ankaŭ konataj kiel behavioristoj)  subtenas la ideon ke lernado okazas per naturaj refleksoj, tamen por tiu aŭtoroj instinkto distingendas disde lernado. Tiel, ĉiu animalo havas denaskajn instinktojn, kiujn ili uzas por lernado; kaj certe tiu lernado okazas per la metodo provo-eraro. Sed la nura instinkto ne ebligus al la animalo trovi la solvon. Necesas lerno-procezo.

 Eksperimentoj estis farataj per bestoj, sed foje ankaŭ homoj estis uzataj dum la esploroj. Ni vidu la evoluon de kondutismo, studante ties kvin plej gravajn enketistojn.

a) Edward Thorndike (1874-1949). 

  Li estis disĉiplo de William James ĉe la Univesitato de Harvardo. Lia plej konata verko estas Animala Inteligento (1911), en kiu li disvolvas sian “teorion de la efiko”.
  Thorndike estas la unua homo kiu eksperimentis pri la konduto de animaloj. Ĉi-cele, li uzis precipe katojn, kiujn li metis ene de skatoloj. Tiuj katoj devis lerni, per si mem, kiel eliri tiujn skatolojn. Kiam katoj malkovris la manieron eliri (ekzemple, per la puŝado de iu butono aŭ per levilo) ili uzis tiun solvon pli kaj pli rapide. La celo de Thorndike estis pruvi ke tiuj kondutoj kiuj favoris supervivadon estis fiksitaj pli facile ene de la menso de animaloj.  


b) Ivan Pavlov (1849-1936)

  Rusiano, fiziologo. Pavlov atingis la Nobel-Premion pri fiziologio kaj medicino en 1904. Li estas fama pro siaj eksperimentoj kun hundoj, rezulte de kiuj li formis la ege faman “leĝon de la kondiĉita reflekso”. 

  Kurtigite, Pavlov starigis hundon ene de kaĝo kaj manĝigis ĝin je iu momento de la tago. Sed tiam, li enkondukis tintilon en la procezo: kelkajn momentetojn antaŭ la momento kiam la hundo ricevos la mangaĵon, la tintilo eksonis. Post kelkaj tagoj, la nura aŭdado de la tintil-sono okazigis la salivumadon de la hundo, eĉ se manĝaĵo ne estis alportita tuj poste. Jen la “kondiĉita reflekso”: iu neŭtra stimulo (la tintil-sono) okazigas fiziologian reagon.

Ivan Pavlov, la hundo kaj la “klasika kondiĉado”


c) John Watson (1878-1958)

  La du aŭtoroj ĵus viditaj estas “antaŭ-uloj” en la kondutisma skolo. Ĉar Watson estas, verdire, la unua plena kondutisma esploristo. Watson laboris en la Universitatoj de Ĉikago kaj Baltimoro (ĉi-lasta estas konata kiel Universitato Johns Hopkins). En 1913 li publikigis iun gravan artikolon, titolitan Psikologio tiel kiel kondutisto vidas ĝin. Ekde tiu momento, la celo de psikoscienco estos la antaŭdiro, prognozo kaj kontrolo de la konduto de bestoj kaj homoj.

  Watson estis jam edziĝinta kiam li konatiĝis kun esploristino Rosalie Rayner. Ambaŭ pretigis kaj efektivigis gravajn psikologiajn eksperimentojn kaj samtempe ili enamiĝis. Tio kaŭzis la divorcon de James kaj lia unua edzino.  

   Menciendas la fama kaj polemika “eksperimento de la eta Alberto”, per kiu Watson kaj lia helpanto Rosalie provokis ke bebo -aĝa nur naŭ monatoj- ektimiĝis kiam rato aperis apud li. En la unuaj paŝoj de la procezo, la bebo ne timis ratojn. Tamen, post la enkonduko de granda timiga bruo (farita de metala stango) ĵuse antaŭ -aŭ samtempe al- la apero de iu rato, la sola atendo de iu eksono de la malagrabla bruo okazigis ke ankaŭ rato timigis lin. Jen denove, iu neŭtrala stimulaĵo (la milda blanka rato) iĝis la kaŭzo de malagrabla kondiĉa reflekso. Tiaj eksperimentoj ne estus fareblaj hodiaŭe pro siaj maletikaj -kaj misetikaj- aspektoj.

 
ĉ) B. Frederic Skinner (1904-1990)

  Li multe eksperimentis per bestoj, ĉefe ratoj kaj kolomboj. Per kolomboj, li malkovris ke ili kreis siajn proprajn “ŝuperstiĉajn” korpo-movojn, esperante ke tiuj movoj alportu manĝaĵojn al ili. 

  Skinner estis la kreinto de la ideo opera kondiĉado, per kiu oni enkondukis elementojn kiuj okazigu sekvojn kaj reagojn kiuj estos utilaj al la supervivoj de animaloj. Ekzemple, li metis ratojn en skatolojn, kaj igis ke tiuj ratoj rilatu la aperon aŭ la uzadon de iu ajn elemento por doni al ili la rekompenco de manĝaĵo. Tiel, tiuj kondutoj estos mense memfortigitaj, kaj do, estos pli probable reuzitaj de la ratoj kiam ajn la ratoj deziros atingi manĝaĵojn denove.

Skinner kaj la kolomboj


d) Clark Hull (1884-1952)

  Tiu ĉi reserĉisto sekvas la liniojn fiksatajn de Skinner. Do, li ankaŭ pristudas la paradigmon de stimulaĵo-reakcio, kvankam Hull ne konsideras tiom gravaj la tujan naturajn reakciojn kaj emfazas la ideon de motivado. Tiel, ene de la natura kaj animala vivoj, okazas mankoj kan senigoj de bezonataĵoj. Tiam alvenas alpeloj kiuj celas satigi tiajn necesaĵojn. La fina konduto de vivantaj estaĵoj estos difinita per la deziro atingi tiujn celojn, per kiu oni pli bone supervivos.


4.- POSTKONDUTISMAJ TENDENCOJ

Menciendas almenaŭ tiuj aŭtoroj kaj tendencoj:

a) Edward Tolman (1886-1959). 

  Li tre influis la pensojn de Clark Hull, kaŭzante ke ĉi-lasta enketisto havu pli kompleksan aliron al la problemoj de kondutoj ol tiun proponitan de Skinner, kiu estis tro aŭtomata.

 Tolman tute oponis al la simpla konektado stimulaĵo-reago, ĉar li ne kredis je nura aŭtomatismo. Li eksperimentis per ratoj en labirintoj, kaj la rezultoj de siaj enketoj estis ke bestoj lernas faktojn pri la mondo kiu ilin ĉirkaŭas. Kaj tiuj faktoj lernitaj estas uzeblaj ankaŭ en multaj aliaj diversaj kazoj. Do, li sekvas la paradigmon "stimulo-stimulo".

b) La Kogna Psikologio.

 Temas pri reago kaj kontraŭstaro al la skolo de kondutismo. Por kognaj psikologoj, oni devas pristudi multajn aliajn aspektojn krom la simplaj reagoj de bestoj al stimulaĵoj. Tiel, iom post 1950, naskiĝas la psikologio de mensa procezado de informaĵoj ene de kiu aperas gravaj aŭtoroj kiel la jenaj:

- Alan Turing (1912-1954). Brita biologo, matematikisto, filozofo kaj sportisto. Laŭ la Provo de Turing, iu maŝino estas inteligenta se siaj respondoj estas nedistingeblaj de tiuj faritaj de homo. Turing estas antaŭ-ulo pri moderna informadiko. Li estis juĝeje procesata pro sia samseksemo. Kiel puno post la kulpa verdikto, anstataŭ esti enkarcerigita, li estis ĥemie kastrita, kio okazigis al li gravajn sano-problemojn. Plej eble, li mortigis sin pro tia granda sufero.

- Jerome Bruner (1915-2016) kaj George Miller (1920- 2012), kiuj en 1960 fondis -ene de la Universitato de Harvard- la “Centron por Kognaj Studoj”. Jen la vera solida starto de tia branĉo de psikologio. 

- Donald Hebb (1904-1985). Li estis pioniro pri bio-psikologio. Per siaj enketoj, li malkovris la reakciojn de ĉeloj ene de la cerbo, klarigante la kunigadon de aksonoj kaj ties konsekvencoj en la homa konduto.

Skulptaĵo de Alan Turing kaj ties “maŝino”

c) La Humanisma Psikologio

Ĉirkaŭ la 60-aj jaroj de la pasinta jarcento, naskiĝis tiu kiu estas konsiderinda kiel la lasta “grava skolo” en tiu ĉi kompleksa kaj bunta evoluo ĵus eksponita. Laŭ humanismaj psikologoj, la konduto de homoj ne estas pritraktebla nek komprenebla per nuraj biologiaj aŭ kondutismaj faktoroj, ĉar ene de ĉiu homo eblas trovi -kaj aperigi- internajn dezirojn al plena viva plenumigo, kiu rezultas el ekzercado de diversaj taskoj, kaj personaj kaj sociaj. Mensa sana vivo baziĝas sur la plenumado de tiaj taskoj. Psikologoj devas montri tion al homoj kiuj suferas mensajn konfliktojn.

- Abraham Maslow (1908-1970) Lia plej grava kontribuo estas tiu de la “piramido de necesoj”, kiu montras ke, ene de iu ajn viva estaĵo, troveblas bezonoj kiuj devas esti plenumitaj laŭgrade de graveco: 

1.- Je la bazo de la piramido situas fiziologiaj bezonoj: manĝi, spiri, resti, ktp.
2.- kiam tiaj necesoj estos satigitaj, alvenos la deziro satigi tiujn pri sekureco: sano, laboro, loĝejo, fizika sekureco, ktp.
3.- Tuj poste alvenos la sociaj-amikaj zorgoj kaj aspiroj: amikeco, kor-inklino, seksumado, ktp.
4.- Je la kvara nivelo situas rekono kaj agnosko: unue, internaj (memfido, memrespekto) kaj poste, sociaj (profesia kaj socia sukcesoj).
5.-  Fine, je la pinto de la piramido aperos memplenumado, kiu estas la bazo por plena feliĉeco kaj kiu estas atingita per la realigado de iu specifa persona dezirata aktivado (foje temas pri diversaj malsamaj aktivadoj).

- Carl Rogers (1902-1987). Li estas konsiderata kiel la plej grava psikoterapiisto de la historio (en pli alta nivelo eĉ al Sigmund Freud mem). Carl Rogers fokusigis siajn terapiojn en la ideo de persono-centrigita aliro (ankaŭ konata kiel kliento-centrigita).  Laŭ tiu ideo, terapiisto kaj kliento devas kune labori por atingi la resaniĝon de la mensaj konfliktoj de la paciento.
 
Jen grafika (kaj hispanlingva) desegno de la Piramido de Maslow


---------------------------------------------------------------------------

GLOSARETO

-Aksono: filamenta parto de nervoĉelo kiu kondukas nervoimpulsojn al alia nervoĉeloj aŭ al muskoloj kaj glandoj. La lokoj kie tiuj kontaktoj okazas nomiĝas sinapsoj.

- Endorfino: Substanco, produktata de iuj neŭronoj, kiuj inhibas la dolor-senton.

- Etiologio: studo pri la kaŭzoj de malsanoj.

- Etologio: scienco pri konduto de animaloj en ties vivmedio natura. La plej grava etologiisto estas la aŭstro Konrad Lorenz (1903-1989) kiu multe studis la vivon de anseroj kaj aliaj specioj. Konrad kreis la gravan nocion de stampaĵo, laŭ kiu certaj instinktaj kondutoj estas denaske “gravuritaj” en la menso de animaloj.

- Evolua psikologio. Temas pri iom ambigua termino, ĉar per ĝi oni nomas du malsamajn kategoriojn:
 
a) rilato de ŝanĝiĝanta medio (je skalo de jarmiloj) al psiko.

b) studo de la diversaj psikaj fazoj kaj etapoj dum la kreskado kaj disvolviĝo de la vivo de ĉiu individuo. La plej grava aŭtoro ĉi-rilate estas la sviso Jean Piaget (1896-1980).

- Hormono: substanco sekreciata de endokrinaj glandoj en la sangon aŭ la limfon. Hormonoj okazigas gravajn kaj specifajn agadojn (kaj ekscitajn kaj inhibajn) sur difinitaj histoj kaj korpaj funkcioj.

- Nervotransigilo (aŭ nervo-peranto, ktp): ĉiu el la substancoj kiuj portas nervo-impulsojn inter nervoĉeloj aŭ disde ĉi-lastaj al diversaj korpaj organoj. Nervotransigilo komunikas impulsojn al apudaj nervoĉeloj per sinapsoj. 
(Notu, ke kelkaj substancoj -i.a. adrenalino- povas esti konsiderataj kiel hormonoj aŭ kiel nervotransigiloj)

- Ontogenezo (=individu-genezo): procezoj, ŝanĝiĝoj, evoluoj, ktp, suferataj de ĉiu unuopa estaĵo.

- Filogenezo (= kladogenezo): procezoj, ŝanĝiĝoj,evoluoj, ktp, suferataj de iu tuta specio.

- Plifortigo: tia sekvo post kiam oni vidas ke iu ajn konduto okazigas profiton. Post tio, unuopulo tendencas al ripetado de tiuj profitodonaj agadoj. 

- Nekondiĉa reflekso: tiu kiu okazas tute nature, sen antaŭa trejnado aŭ   sperto. Ekzemple, salivumi antaŭ bonaspekta kuko.

- Klasika kondiĉiĝo: natura fiziologia reakcio kiu okazas post ofta intenca prezentado de stimulaĵo kiu, principe -pro ĝia neŭtraleco- ne devus tiun respondon kaŭzi. Ekzemple, salivumi tuj post la apero de sono, se tiu sono ofte aperadis antaŭ la alporto de manĝaĵo.

- Opera -aŭ instrumenta- kondiĉiĝo: sekvo kiu okazas post la sperto, ke kelkaj specifaj agadoj okazigas profiton. Tiuj agadoj estos plifortigitaj kaj ili estos efektivigataj pli ofte ol tiuj kiuj ne havas tiajn profitojn. Tiel, animaloj lernas kaj konservas tipajn utilajn kondutojn. Ekzemple, bestoj kiuj lernas ke, pere de la puŝado de iu butono, ekaperas bongusta manĝaĵo. Do, tiam bestoj devas “ion fari” por atingi avantaĝon utilan al sia supervivado.





 Apendicoj al la artikolo 

1.- La aŭtoro - preleganto 

Juan García del Río naskiĝis en Malago (Hispanio) en 1965. Profesie, li estas funkciulo de la hispana Ministerio de Justico. Juan estas licenciulo pri juro kaj studanto de psikologio (kaj universitate kaj amatore). Li esperantiĝis en 2004, kvankam li ekaktiviĝis kelkajn jarojn poste.

Inter liaj hobioj mencieblas muziko, desegno kaj poezio. Li verkas artikolojn en esperanto, kiujn li enhavigas en sian blogon, nomatan “Esperantaj Pripensoj”. Multaj el tiuj artikoloj estas ankaŭ publikigitaj surpapere en diversaj esperantaj revuoj, precipe el Hispanio, sed ankau el aliaj landoj. 

Juan partoprenis en kelkaj esperantaj eventoj kaj estis membro de la LKK dum la Hispana Kongreso de Esperanto de 2019, kiu okazis en Malago. Okaze de tiu ĉi lasta evento, Juan prelegis pri la unuaj paŝoj de Esperanto en Hispanio; li ankaŭ ĉiĉeronis la partoprenantojn tra kelkaj urboj. 
 



2.- Fotoj kaj bildoj kiuj estas aldoneblaj al tiuj jam montritaj

J. Breuer, "Anna O." kaj S. Freud


La juna pastro Franz Brentano: intenco gravas


Carl Jung: la  alloga vojo preter psikanalizo



Laŭ geŝtaltistoj, cerboj kompletigos la liniojn kiuj mankas por formi realajn figurojn


John Watson, Rosalie Rayner kaj la eta Albert: mis-etika eksperimento

Tolman kaj Hull: de la novkondutismo al la kogna psikologio

Donald Hebb, biopsikologo: hormonoj kaj dendritoj gravas

Abraham Maslow kaj Carl Rogers: humanistoj


K. Lorenz, grava etologiisto


Oni almenaŭ menciu tiun kiu estas eble la plej grava psikologo dum la periodo post 1960. Temas pri Albert Bandura (1925-2021) kanadano kiu multe verkis pri “socia lernado”.














 










   

















jueves, 1 de abril de 2021

 KONKUREMO KAJ CIVILIZA FIASKO


   La studado de fakoj kiel psikologio kaj biologio ege interesas min de antaŭ du jardekoj. Mi agnoskas ke mi, dum longa tempo, suferadis pri mensaj malordoj, nome anksio kaj angoro. Celante pli bone koni min mem kaj provi trovi solvojn al miaj problemoj, jen la kialoj por miaj enketoj (pleje amatoraj, sed ankaŭ universitataj) tra tiuj sciencaj branĉoj.
 
Al pli bela socio per pacema kunvivado


  Tiel, dum jaroj, mi tranavigis stud-objektojn pri biologio (lamarkismo, darvinismo, ĝenerala natura evolucio, neŭrobiologio, ktp) kaj psiĥologio (diversaj skoloj pri penso kaj konduto, psikoanalizo, kondiĉitaj refleksoj, kondiĉadoj klasika kaj opera, ktp). Tio ĉio ege helpis min kompreni kia mi estas kaj kia estas la mondo.

  Kvankam multaj aferoj estus pritrakteblaj, mi centros tiun ĉi artikolon nur en unu temo: la neceso aŭ malneceso pri konkuro ĉe homaj socioj. 

   Kaj mi demandas min: ĉu la establo de konstanta konkureco ĉe homaj socioj estas la plej bona solvo por progresi cele alveni al pli justaj kaj al pli feliĉa homaj komunumoj? Aldone, laŭ mia opinio, unu el la rezultoj de la nuntempa kronvirusa pandemio estas la evidentigo ke la homa specio apartenas al la sama familio. Virusoj ne haltas antaŭ landlimoj. Naciaj flagoj kaj armeoj utilas al neio kiam vera kontraŭhomara problemo alvenas. Aŭ ĉu tiuj ĉi asertoj ne estas pravaj?

"Mi konkuras, do mi ekzistas..."


  Ĉi tie mi ne pritraktos -nek disputos- la teorion de evolucio. Oni povas facile akcepti la ideon, ke “nur tiuj pli taŭgaj” postvivos, kaj ke tio ebligos naturan variecon. Kompreneble, tiu signifas ke konkuro estas deviga por natura evoluo. Sed mi opinias, ke kiam la homaro atingas altan nivelon pri socia konscio kaj socia organizado, la ideo de kunlaboro estas ege pli taŭga ol tiu de konkuro. 

   Tamen, bedaŭrinde, homaj socioj ŝajnas tute preferi la ideon de konkureco kiel bazo de ilia “progreso”. Oni povas tion konstati pere de la jenaj ekzemploj:  kapitalismo, ekonomia konkurenco, naciismoj, televidaj konkursoj, profesiaj sportoj... Ĉie oni laŭdas kaj protektas la ideon, ke ĉiu homa aktivaĵo devas nepre okazi pere de la jena  ideo: "ĉiu homa estaĵo: luktu, estu pli forta ol la aliuloj, venku ilin, kaj tiel, vi supreniros en la socia piramido. Jen sukceso.  Kaj jen la atingo de feliĉo. Aliaj solvoj ne eblas". 

  Same okazas pri la ideo de “daŭra kreskado". La frazigo de tiu ĉi ideo estus pli malpli la jena: ”Estu la celo de la homaro celi ĉiam pli kaj pli kreski en ĉiu ajn afero. Tiel, homoj demonstros sian celon antaŭeniri en siaj vivoj". Verdire, tiu celo ĉiam kreski kaj kreskigi ĉion, estas unu el la ĉefaj kaŭzoj de la evidenta detruo de la natura medio; kaj de multaj psikaj malordoj en multaj homoj tra la mondo. Ĉu vere tiom da konkurenco kaj tia granda kreskocelo valoras la penon? Ĉu ni estas inteligentaj?

Konkurema homa agado naturon detruas


    Certe, oni devas agnoski tion, ke iu ideo pri frateco kaj kunlaborado ankaŭ ekzistas en homaj socioj de antaŭ multaj jarcentoj. Tiel, veraj proponoj kaj okazigoj de ŝtataj asistadoj al malriĉuloj, subvencioj por nehavuloj, ktp ekzistas. Tamen, kutime -preskaŭ ĉiame- okazas ke milito venkas pacon; ke konkurencaj ekonomioj venkas kunlaboremajn solvojn; kaj ke “civilizaj homoj”(!?!) ne kapablas praktiki sportojn sen inkluzivi en ili la ideon pri “venki aliulojn”.

    Kaj jen mia demando: ĉu la homaro, iun tagon, komprenos ke veraj inteligentaj kaj justaj solvoj al la plejmulto el la homaj problemoj estus pli taŭge solvitaj per kunlaboremaj solvoj? Ĉu, iun tagon, oni instruos infanojn en lernejoj pri la ideo, ke progreso implicas justecon, ekvilibron, amon, kaj socion kie ne estos nek venkantoj nek venkitoj?

    Jen mia duboj. Mi ne atendas jesan respondon. Mi jam akceptas ke tiu kunlaboremaj proponoj estos ĉiam minoritataj. Do, infanoj ĉiam celos venki aliulojn. Ĉie ajn. Kaj ŝtatoj daŭre fabrikos armilarojn por defendi sin kontraŭ malamikoj. Memkompreneble, en tia mondo Esperanto restos por ĉiam kiel iu freneza minoritata ideo. Kia mondo...!

Kunlaborado... Kial ne?







   

   

     


  
  

lunes, 29 de marzo de 2021

 OMAĜE AL REJNA MANESCAU (Andaluzia pentristo)

  Tiu ĉi artikoleto estas mia omaĝo al iu pentristo, kies verkaron mi ekkkonis antaŭ multaj jaroj, kaj kiun mi konsideras unu el miaj plej ŝatatajn artistojn. Temas pri Antonio Rejna Manescau (hispanlingve: Reyna). Tiu elstara pentristo naskiĝis en la malaga vilaĝo Coín (elparolu: Koin’) en 1859, kaj mortis en Romo, komence de 1937. Lia familio apartenis al altnivela socia nivelo. Fakte, kelkaj el siaj familianoj estis urbestroj de la vilaĝo Coín. 

  De junaĝo li montris sian talenton kiel desegniston kaj pentriston, kaj komencis studi tiujn artojn en la Altlernejo pri Belartoj de Malago. Tre baldaŭ, en 1882, la Malaga Provinca Deputitejo aldonis stipendion al li, por ke li iru al Romo (Italio) daŭrigi sian studadon pri belartoj.

Jen unu el la multaj verkoj kiujn li dediĉis al Venecio


  Ekde tiu jaro, Rejna Manescau loĝadis kaj vivadis en Romo. Li eĉ edziĝis al itala opera kantistino. Tiel, grava parto de lia verkaro estas dediĉita al priitaliaj motivoj, ĉefe el Venecio. Pro tio, li estas konata kiel “la privenecia pentristo”, pro la multaj pentraĵoj siaj faritaj surbaze de la tiuurbaj pejzaĝoj. Tamen, direndas ke, iom ofte, li vojaĝis al sia denaska regiono, kaj ke li neniam forgesis sian originan devenon kaj siajn samlandanojn.

Antikva bildo kie aperas "La Floralia", malaperinta dum la milito 1936-39


  Menciendas la pentraĵo titolita La Floralia, kiu estis prezentita en la Hispania Nacia Ekspozicio de 1887, kaj al kiu oni aljuĝis elstaran medalon. De tiu momento, la renomo de Rejna Manescau kreskis senĉese dum la postaj jaroj. Bedaŭrinde, La Floralia perdiĝis dum la Hispania Enlanda Milito (1936-1939), kaj neniam plu estas retrovita. Bonŝance, kelkaj antikvaj fotoj kaj gravuraĵoj ebligas nin vidi kia estis tiu pentraĵo.  

  Lia plej fama pentraĵo nomiĝas Andaluzia Ranĉo, kiun li ekigis dum somera restado en sia denaska vilaĝo en 1910, kaj kiu estis prezentata dum Internacia Ekspozicio en Romo en 1911, ĉe la Hispania pavilono. En tiu verko oni tre bone aprezas la vivmanieron de kamparaj homoj de Andaluzio, kaj kiom li sopiris sian denaskan regionon. Andaluzia Ranĉo estas nuntempe ekspoziciita en la vilaĝa koina urbodomo, kune kun aliaj liaj verkoj. 

Andaluzia Ranĉo (1911)

 Direndas ke fine de 2019 estas inaŭgurita la Centro Antonio Reyna Manescau, muzeo kreita kaj subvenciata de la Koina urbodomo. Tiu muzeo enhavas multajn artistaĵojn kaj personajn objektojn rilatajn al tiu universala andaluzia artisto.


Centro-muzeo  A. Reyna Manescau, en Coín


    

sábado, 27 de marzo de 2021

 SUPERTRAMP  (Tiuj Elstaraj Vagabondoj...)

  Mi estis ankoraŭ junaĝulo kiam mi unuafoje aŭdis pri iu brita muzikensemblo kiu nomiĝas Supertramp, kiu, laŭdire de fakuloj, “estis surbendigata gravan majstraĵon, (nomatan “La Krimo de la Jarcento”) kaj kiu atingis tutmondan sukceson pere de disko nomata “Matenmanĝo en Ameriko”. Sed ne estis ĝis la jaroj 1982, kiam mi efektive ekkonis la muzikon de tiu ensemblo. De tiam, ĝi estadas mia plej ŝatata moderna muzikistaro. Estas nun momento por omaĝi tiujn talentulojn kaj ties kreitaĵojn. 


1.- NASKIĜO KAJ MALEBENAJ JAROJ (1969-1973)

  Komence de la jaro 1969, iun tagon, iu nederlanda milionulo (kies alnomo estas “Sam”) eniris iom aĉan koncertejon, kie estis ludanta grupo da muzikistoj. Sam ne tro ŝatis iliajn musikerojn. Tamen, li ege ŝatis la ludmanieron kaj la stilon de la klavaristo. Tiu  pianisto kaj klavaro-ludisto nomiĝis Rick Davies, kaj li estis profesia muzikisto de antaŭ jam kelkaj jaroj. Li ege ŝatis drumon kaj pianon, kvankam li fine elektis tiun lastan kiel sian kutiman instrumenton. Sam proponis al Rick krei novan trupon. Tiucele, Rick publikigis afiŝon ĉe tiutempa fama primuzika revuo kiu nomiĝis Melody Maker ("Melodi-faranto"), petante la kontribuon de “seriozaj muzikistoj” celante la eknasko de interesa arta projekto. Tiu afiŝo estis respondata de kelkaj homoj. Tiel naskiĝis grupo, kiu post kelkaj semajnoj eknomiĝis Daddy ("Paĉjo"), kaj kiu iom poste ŝanĝis sian nomon al “Supertramp”, angla vorto kiu signifas “supervagabondo” aŭ “elstara trampo”.

  Certe, la plej elstara homo kiu respondis la afiŝon estis iu 19-a jaraĝa knabo kiu nomiĝis Roger Hodgson. Li kapablis ludi kelkajn diversajn instrumentojn kaj posedis akutan voĉregistron. Tio ĉio ege plaĉis al Rick. Aldone, gitaristo kaj drumisto estis inkluzivitaj en la ensemblo. Iom poste, ankaŭ blovinstrumentisto eniris la trupon.


Jen la ensemblo en 1970: De maldekstre: Rick, Roger, kaj la aliuloj

 
   Dum tiuj unuaj jaroj, Supertramp surbendigis du albumojn: Supertramp (1970) kaj Indelibly Stamped (“Neforviŝeble Sigelita”, en 1971). Direndas ke en tiuj du diskoj partoprenis granda nombro da muzikistoj pro tio, ke oni tre ofte -kaj pro diversaj kialoj- oni devis ŝanĝi la anojn de la ensemblo. Kvankam tiuj du verkoj atingis iom brilan artan nivelon -ĉefe tiu de 1970- la projekto de Sam, Rick Davies kaj Roger Hodgson ege malsukcesis, almenaŭ el komerca vidpunkto. Pro tio, iom laca, Sam forlasis ilin fine de 1972. 


  Aldone, je la mezo de 1973, ankaŭ la aliaj muzikistoj jam estis forlasintaj la trupon. La ensemblo preskaŭ malaperis. Do, fina disiĝo estis ege probabla. Tamen, neatendite alvenis nova basgitaristo, iu skotulo, nome Dougie Thomson. Kaj poste aliĝis talenta drumisto, usonano Bob Benberg. Kaj  fine de la jaro, alvenis elstara kaj simpatia blovinstrumentisto, kiu nomiĝis John Helliwell. Ni vidu kia miraklo okazis...


2.- LA ORA JARDEKO (1974-1983)

 Tiam, la disko-eldonejo ebligis al Supertramp la ŝancon registri unu lastan diskon. Tiel, post 5 monatoj enfermiĝintaj en ia apud-Londona studio-farmo, kun la kunlaboro de fama produktisto Ken Scott, la kvinopo registris Crime of the Century (“La Krimo de la Jarcento”) publikigitan septembre de 1974. Temas, tre eble, pri ilia plej bona kreitaĵo. Tra la ok muzikpecoj kiuj konsistigas la diskon, ili proponas "plendramajn etosojn, ĵazeskajn sintenojn, kompleksajn strukturojn, ravegajn kresĉendojn, surprizajn finaĵojn..."

  Muzikpecoj kiel School ("Lernejo"), Rudy, kaj Crime of the Century (i.a.) estos konsiderataj kiel klasikaj majstraĵoj kaj nepraj surscenaj kantoj. Kritikistoj laŭdas ilin: "...eble temas pri la ĝisnuna plej serioza rokmuzika kreitaĵo... jen la maturiĝo de la moderna muziko..."

 Je la komenco de 1975, Supertramp aŭdacis aliri Usonon (kie ili estis tute nekonataj!!) kie ili turneis dum kelkaj semajnoj, ĝis kiam la dikfingro de Roger rompiĝis. Ili decidis daŭrigi sian restadon en Usono, kaj dum la somero, ili ekigis la surdiskigon de ilia nova albumo, kiu fine de 1975 aperos sub la titolo Crisis?What Crisis? (“Krizo?Kia Krizo?”). Tiu ĉi nova verko atingis iom malpli da komerca sukceso ol la antaŭa, kvankam kritiskistoj denove ege laŭdis ĝin.
 
  Komence de 1976, longega tutmonda turneo startis por Supertramp, alvenigante ilin eĉ al Japanio kaj al Aŭstralio. Nekredeble, por tiu iama malsukcesa grupo...

  Kvankam ili tre elĉerpiĝis pro tia longa koncertaro, tuj post ties finiĝo la ensemblo eniris surmontaran son-studion en Kolorado (Usono) por ekigi sian novan kreitaĵon, kiu estis publikigita je la printempo de 1977, kaj kiu nomiĝis Even in the Quietest Moments... (“Eĉ en la plej kvietaj Momentoj...”). Je la tria sinsekva fojo, temas pri “progresiva rok-muziko kiu alvenas al la aŭkultantoj en ia asimilebla kaj digestebla propono". Elstaraj pecoj kiel Give a little bit ("Donu iomete al mi"), From now on ("Ekde nun antaŭen") kaj Fool’s Overture ("Frenezula Uverturo") konsistigos gravan parton de ilia repertuaro ekde tiu momento.

Foto farita en 1979. De maldekstre: Dougie, Bob, John, Roger kaj Rick


   Post nova longa turneo, la kvinopo eniris son-studion kaj surdiskigis Breakfast in America (“Matenmanĝo en Ameriko”), eldonitan je la printempo de 1979. Per tiu ĉi disko ili atingis tutmondan famon kaj sukceson, atingante la rekordan nombron de dek ses milionoj de ekzempleroj de tiu disko, venditaj tutmonde. Kantoj kiel The Logical Song ("La Kanzono logika") kaj Goodbye Stranger ("Adiaŭ Fremdulo") atingis pintajn lokojn ĉe tutmondaj frapo-listoj. Plensukcesa turneo tuj startis, kiu daŭris ĝis decembro de tiu sama jaro. 

  Fine de1980 estis eldonata la duobla albumo Paris (“Parizo”) kiu inkluzivas materialon surbendigitan “vive” dum kelkaj koncertoj okazintaj en la franca ĉefurbo dum novembro de 1979. Denove, kelkaj milionoj da ekzempleroj estis venditaj. Direndas ke dum tiuj jaroj Supertramp estis la plej vendanta rok-bando en la mondo. 

  Finfine alvenis tempo por iom da ripozo kaj plani novajn projektojn. Trankvile ili komponis kaj registris iun novan verkon Famous Last Words (“Famaj Lastaj Vortoj”), kiu estis fine eldonita je oktobro de 1982. Novan elstaran vendo-kvanton estis atingita de tiu ĉi disko. Tamen, Rick and Roger iom-post-iome distanciĝis kaj eĉ ofte disputis pro artaj kaj personaj kialoj. Post sukcesega somera turneo (junio-septembro de 1983, dum kiu en Pariza koncerto 80.000 homoj ĉeestis) Roger decidis forlasi Supertramp-on kaj ekigi sian propran unuopulan karieron.

Jen afiŝo uzata dum la 1983-a turneo


  Kaj jen la fino de la “Ora Jardeko”. Grandaj duboj pri la ebla daŭro de la ensemblo sen Roger Hodgson alvenis. Sed post iom da pripensado, Rick Davies kaj la resto de la  kvaropo decidis tre klare ke ili iros antaŭen.
 

3.- ARĜENTA JARKVINO (1984-1988)

   Post la forlaso de Roger, novaj muzikistoj estis enirigitaj en la grupo, kaj por surbendigaĵoj kaj por koncertoj. Tamen, dum tiu epoko, Supertramp prezentis sin kiel “kvaropo” akompanata de kelkaj aliaj muzikistoj.

  Menciendas inter tiuj novuloj iu talenta gitar- kaj klavar-ludisto, kiu nomiĝis Mark Hart. Li ankaŭ kantis kiel ĉefvoĉon en kelkaj interpretadoj. Tiel, li interpretis kanzonojn kiuj antaŭe estis kantataj de Roger Hodgson. Tio ege ĉagrenis tiun lastan, ĉar Roger ĉiam asertis ke Rick Davis promesis al li ne plu enkorcentigi pecojn komponitajn kaj originale kantitajn de Roger. Dum multaj jaroj tiaj disputoj malfaciligis la eblan rekuniĝon inter ambaŭ muzikistoj.


Jen postkoncerta bildo el 1988

 
   La kvarteto estrita de Rick Davies publikigis printempe de 1985 la diskon Brother where you Bound (“Fraĉjo, kien vi paŝas”), kiu prezentas frapantan enhavon, originalan kaj riskeman el stilaj vidpunktoj. 

  La disko inkluzivas dek-ses-minutan pecon, kiu estas elstara specimeno de senduba progresiva rok-muziko. La unuopa kantofrapo Cannonball  ("Pafkanon-bulo") atingis iom da komerca sukceso.

  En 1987 Supertramp publikigis Free as a Bird (“Libera kiel birdo”) verko kiu prezentis tutan aliajn stilojn al ĉiuj traktitajn de la ensemblo tra sia tuta historio. Verdire, temas pri enhavo kiu “lokas la grupon meze de la 80-aj jaroj”, enhavante eĉ kelkajn dancemajn pecojn, luditajn eĉ en dancejoj kaj diskejoj.

  Dum la posta turneo oni registris kelkan materialon por novan “vivan diskon”, kies titolo estis Live ’88 (“Vive ’88”). La ĉefa karakterizo de tiu albumo estas ke la sonregistrado estis farata iom “krude”, senigite de postaj son-studiaj aldonaĵoj. La rezulto estis sono “malflegita”, kvankam tre “natura”. Kaj jen alvenis la fino de tiu etapo.

4.- REVENO KAJ LASTAJ VERKOJ (1996-2002)

 Post kelkaj jaroj da ripozo, dum kiuj la membroj de la ensemblo dediĉis sin al aliaj aferoj kaj al “ne tiel seriozaj muzikaj projektoj”, en 1996 Rick Davies decidis revenigi Supertramp al la muzika publika scenejaro. Eĉ okazis tio, ke Roger Hodgson kunlaboris kun Rick dum kelkaj monatoj. Sed, finfine, ili decidis denove disiĝi. Ili neniam plu laboros kune.
 
 Tiam Rick alvokis kelkajn el siaj malnovaj kunuloj. Sed Dougie (la bas-gitaristo) ne plu estis alvokita. Do, alia bas-gitaristo estis engrupigita; same kiel ankaŭ alvenis elstara blovinstrumentisto Lee Thornburg (kiu ludis trumpetojn kaj trombonojn, kaj kiu jam iom kunlaboris kun Supertramp en 1987) kaj gitaristo Carl Verheyen, jam konata de Rick.

  Printempe de 1997 aperis Some Things Never Change (“Kelkaj aĵoj neniam ŝanĝiĝos”). Temas pri tre longdaŭra verko (70 minutojn longa) en kiu la bando navigas tra “ĵazeskaj kaj kabaredeskaj etosoj”. 

Rick kaj John dumkoncerte en 1997


 Por la posta turneo, Jesse Siebenberg (la filo de la drumisto Bob) eniris la grupon, ludante frapinstrumentojn. Kelkajn jarojn poste, Jesse eĉ ludos aliajn muzikilojn, kiel gitarojn kaj klavarojn. Kaj li ankaŭ rolos kiel ĉefkantisto en kelkaj programeroj. 

    Dum la turneo de 1997 -en kiu la Supertrampa trupo prezentiĝis kiel “okopo”- oni registris kelkajn kantojn, kiuj konsistigos la enhavon de la nova “duobla viva albumo”. Temas ja pri vera impona verko, kies titolo estas It was the Best of Times (“Estis ja la Plej Bonaj Tempoj”), eldonita en 1999.

  En la jaro 2002 Supertramp publikigis sian lastan albumon, titolitan Slow Motion (“Malrapidmove”), kiu enhavas kelkajn “densajn”, longajn kaj elstarajn pecojn, kie blovinstrumentoj havas gravan rolon. Post la tiudiska responda turneo, la ensemblo redisiĝis.

   Kvankam post la jaro 2002 Supertramp revenis surscenejen kelkfoje (ĉefe en la grava turneo 2010-2011, kiam la ensemblo festis sian 40-a jariĝon) ne tre multe pli direndas pri la historio de tiu grupo de "elstaraj vagabondoj". Mi ege dankas al Rick Davies kaj al ĉiuj aliaj membroj de tiu ĉi aro da muzikistoj kiuj plenigis multajn momentojn de mia vivo.  Dankegon, uloj!!


Jen la kovrilo de la disko de 1977



 



lunes, 15 de marzo de 2021

 الاسبرانتو: الدرس الأول

Facila vortaro esperanto-araba/قاموس سهل الاسبرانتو العربي 


1. Alfabeto / الابجديه

a e i o u - b d f g k l m n p r s t u = اللاتينية والاسبانية

c --- /t͡s/
ĉ --- /t͡ʃ/
ĝ --- /d͡ʒ/

h --- /h/ --- ه
ĥ --- /x/ --- خ

j --- /j/
ĵ --- /ʒ/ --- ج
ŝ --- /ʃ/ --- ش

ŭ --- /w/ --- و
v --- /v/
z --- /z/ --- ز


Legaj ekzemploj /  قراءة الأمثلة

poezio /po-e-zi-o/; lernejo /ler-nej-o/; kiom /ki-om/;
amikoj /a-mi-koj/; paco /pa-t͡so/ ; restoracio /res-to-ra-t͡si-o/.
 

Esperanto kaj araba / اسبرانتو والاعربية



2.Vortoj / الكلمات

akvo: ماء
Alaho: الله
amiko: صديق
amo: حب 
arabo: عرب
araba (lingvo): اللغة العربية
arbo: شجرة
arto: الفن

bazaro: سوق
bela: جميل 
bone: طيب، حسنا
bonege (bon/eg/e): ممتاز
bonvenon: اهلاْ وسهلاْ
bonvolu: من فضلك

ĉambro: غرف
ĉu...?: هل...؟

dankon: شكراً 
dekstren: إلى اليمين
domo: دار, منزل
du: إثنان
dua (du/a): ثانيا

eble: ممكن
en: في
esti(s): كان

facila: سهل
feliĉeco (feliĉ/ec/o): سعادة
fenestro: نافزة
floro: زهره
flughaveno (flug/haven/o): مطار

granda: كبير
gratulon: تهانينا
grava: مهم

hejmo: بيت
historio: التاريخ
hodiaŭ: اليوم
homoj: ناس
hotelo: فندق
hundo: كلب

islamo: إسلام

jes: نعم
jaro: سنه

kaj: و
kial: لماذا
kiam: متي
kie: أين
kiel: كيف
kiom: كم
knabo: شابّ
knabino (knab/in/o):  شابة
komputilo: حاسوب
korano: القران
koro: قلب
kun: مع

la: ال
lakto: حليب
lando: بلد
lernejo (lern/ej/o): المدرسه
li: هو
libereco: الحريه
libro: كتاب
lingvo: لغة
lito: فراش
luno: قمر

maldekstren (mal/dekstr/e/n): إلى اليسار
malgranda (mal/grand/a): صغير
malmulte (mal/mult/e): قليل
mateno: صباح
mi: انا
mondo: العالم
mono: نقود, مال
morgaŭ: غدٍ
moskeo: مسجد
multe: كثير

ne: لا
nedankinde (ne/dank/ind/e): عفواً
ni: نحن
nokto: ليلة
nova: جديد

oazo: واحة
okulo: عين

paco: سلام
pano: خبز
patro: اب
poezio: شعر
pordo: باب
prezidanto (prezid/ant/o): رئيس

reĝo: ملك
reĝlando (reĝ/land/o) : مملكة
respubliko: جمهورية
restoracio: ماطعم

saluton: مرحبا
scienco: علم
sed: لكن
sen: بلا
suno: شمس
surao: سورة

ŝi: هي
ŝlosilo (ŝlos/il/o): مفتاح

tago: يوم
tie: هناك
tie ĉi: هنا
tio: هذا
tre: جدا
tri: ثلاثة
turisto: سائح

unu: واحد
unua (unu/a): اول
urbo: مدينة

vetero: طقس
veturilo (vetur/il/o): سيارة 
vi: أنت
virino (vir/in/o): اِمرّة
viro: رجل
vortaro (vort/ar/o): قاموس


Esperanto en Tunizio -2016- اسبرانتو في تونس



3. Frazoj / العبارات 

- Saluton, kiel vi fartas? مرحبا, كيف حالك؟


- mi fartas bone, dankon: أنا بخير, شكراْ

- ĉu vi komprenas?: هل تفهم؟

- mi parolas Esperanton: أنا أتكالم الاسبرانتو

- kiel vi nomiĝas?:  ما اسمك؟

- mi nomiĝas Johano (Ĥuan): اسمي خوان

- mi amas tiun muzikon: أنا أحب هذه الموسيقى

- mi volus kafon kun lakto: أريد قهوة مع الحليب

- kaj kion vi volas? و ماذا تريد؟

- jen!;  ek! (bonvole): ! تفضل

- La mil kaj unu noktoj: الف ليلة و ليلة

- feliĉan naskiĝtagon!: ! عيد ميلاد سعيد

- feliĉan novan jaron: سنه جديد سعيده

- paco kaj amo por la mondo: السلام و الحب للعالم

- danke al Dio:  الحمد الله

- arto kaj scienco estas gravaj: الفن و العلم مهم

- adiaŭ (fartu bone): مع اسلامة

- bonan nokton (arabe: "nokto benita"): ليلة مباركة

- ĝis la revido : إلى اللقاء , أر اك لا حقا

 


teo / شاي
 


La nobla Korano / القرآن الكريم



4. Gramatiko / النحوي


filo (fil-o): ابن
filoj (fil-oj): الأبناء
filino (fil/in/o): بنت
filinoj (fil-in-oj):  بنات
----------------------------------------------

mi amas vin: أحبك

(≈ : mi viN amas/ viN mi amas/ amas mi viN/ amas viN mi/ viN amas mi)

-----------------------------------------------

mi estas, vi estas... أكون ، تكون
mi estis, vi estis... انا كنتُ ، كنبَ
mi estos, vi estos...  سأكون ، ستكون
mi estu, vi estu... أن أكونَ ، أن تكونَ
--------------------------------
ĉu vi volas manĝi?: هل تريد أن تأكل؟
jes, mi volas manĝi: نعم، أريد أن اكل
ne, mi ne volas manĝi: لا، لا أريد أن آكل
ŝi volas manĝi kun ni:  هي تريد أن تأكل معنا

----------------------------------------------

mi: أنا
vi: أنتَ ، أنتِ
ni: نحن
domo: بيت  
mia domo: بيتي
via domo: بيتُك
nia domo: بيتنا

tre bela bildo... /...صورة جميلة جدا