monda lingvo

monda lingvo

domingo, 2 de febrero de 2020

  MIA HUESA ĤAENO                                   MI JAÉN HUESEÑO


Tie mi naskiĝi jam ne povas                            Allí nacer ya no puedo
sed tie mi ja morti volas                                   Pero allí morir sí quiero

Ĥaeno, tero de miaj revoj                                Jaén, tierra de mis sueños
Ĥaeno, tero de miaj pensoj                             Jaén, tierra de mis pensamientos

tero plena je riveroj                                           tierra llena de ríos
tero plena je kasteloj                                         tierra llena de castillos

Huesa kruta montaro                                        sierra escarpada hueseña
Huesa olivo-arbaro                                            bosque de olivos hueseño

vilaĝo gepatra, geava                                         pueblo de los padres, de los abuelos
ĉiama odoro kampara                                       olor eterno a campo

stratoj de junaĝaj ludadoj                                 calles de juegos de infancia
lokoj de perditaj amoj                                        lugares de amores perdidos

longan tempon mi forestis                                mucho tiempo lejos estuve
sed ĉiam vi kun mi restis                                   pero siempre conmigo permaneciste

dolĉaj apudriveraj ludoj                                    dulces juegos junto al río
gajaj surkamparaj kuroj                                    alegres carreras por el campo

someraj ĉieloj varmaj                                        cielos cálidos de verano
sonĝigas min vortoj viaj                                    tus palabras hacen que sueñe

fruktajn odorajn aŭtunojn                                otoños que huelen a fruta                                   
revas mi viajn gustojn                                        sueño yo tus sabores

interamikaj longaj babiladoj                            largas charlas entre amigos
ĉeestadas malnovaj kantoj                                siguen presentes viejas canciones

vinberoj, olivoj, granatoj                                   uvas, aceitunas, granadas
tritiko, maizo, faboj                                            trigo, maíz, habas

klaraj printempaj tagoj                                     días claros de primavera
plenbonodoraj promenadoj                             paseos llenos de aroma

fridaj vintraj plankoj                                         suelos fríos invernales
apudkamenaj tagoj                                            días junto a la chimenea

ĉeestas enkora rilato                                          sigue en el corazón la relación
tiel forte kiel tiu de frato                                   tan fuerte como la de un hermano

tiu kanto por vi estu                                           que este canto sea para ti
vi ĉiame en mi restu.                                  que permanezcas siempre en mí.





sábado, 1 de febrero de 2020

             PLUVIS JANUARE

Pluvis. Kaj promenis mi surstrate
longtempe, pluvombrelo enmane
feliĉeco enkore, memoraĵo enkape
kia odoro citrona, estis malvarme
kia sensaĵo, tiu de pluv’, ĉi-monate
arbaj folioj, promenadi januare
kia plezuro, flarante subakve
paŝis mi, pli kaj pli, vagade
paradizo vivebla, plene, senpage
emocioj ĝuindaj, tute, plenskale
ĉu pluvo revenos februare?
atendos mi, plenespere, brave
pluvado feliĉigas min, sane
kaj memoros mi pri vi, ĉiame.





viernes, 31 de enero de 2020

- KIAL LERNI ESPERANTON ESTAS AMUZA LUDO KIU DISVOLVAS INTELIGENTECON?

- ¿Por qué aprender esperanto es un juego divertido y que desarrolla la inteligencia?

- Why is learning esperanto an amuzing game which develops intelligence?

         


 ESPERANTO.  Ĉiu esperantisto scias ke ĉiufoje kiam oni lernas unu vorton, fakte oni havas la eblecon pliobligi tiun vorton kaj krei multajn novajn vortojn nur per la uzado de la afiksoj kaj la reguloj de la lingvo. Kiom da vortoj oni povas krei disde unu sola radiko? Ne estas facile respondi tiun demandon, sed certe almenaŭ 100 novaj vortoj estas fareblaj de unu sola radiko. 

   Oni prenu, ekzemple la radikon “grand-” kiu estas kutime uzata en E-o per la adjektivo “granda”, sed kiu, kiel vi ĉiuj jam scias, estas transformebla en iu ajn gramatikan kategorion (substantivo, adverbo, verbo, kaj kiu samtempe estas radiko uzebla kune kun prepozicioj, ktp). Verdire iu ajn alia vorto ankaŭ taŭgus por tiu ĉi provo. 
  Ni vidu kion fareblas. La listo kiun mi pretigis, kompreneble, ne estas kompleta; vi jam scias ke oni povus krei multegajn aliajn vortojn. Mi tradukos en la hispanan kaj en la anglan, cele iomete varbi nian lingvon ekster Esperantujo per tiu ĉi artikolo.
(Rimarko: la alia maniero krei vortojn, t.e. per la unuigo de du radikoj, meritas alian artikolon).
---------------------------------------------------------------------------------
ESPAÑOL. ¿Cuántas palabras podrían formarse en esperanto a partir de una única raíz, aplicando los afijos (que son alrededor de 40) y las reglas gramaticales? Es una pregunta habitual en quien lleva un tiempo estudiando el esperanto. No lo sé, pero seguro que son más de 100. Téngase en cuenta que a cada raíz puede aplicarse uno o varios afijos a la vez y que a tal fin también cabe usar preposiciones y otras categorías gramaticales. 
    Hoy he hecho la prueba con la raíz "grand-"(grande) y al cabo de media hora me he dado cuenta de que la lista sería tan larga que me llevaría varias horas intentar agotar las posibilidades. Aquí dejo solo algunas de ellas para que el lector pueda hacerse una idea. Este ejercicio puede hacerse con cualquier otra palabra de la  lengua. Y la raíz queda siempre invariable.
(Nota: la otra posibilidad principal de formar palabras es mediante la unión de 2 raíces, según la regla 11. Pero eso sería tema para otro artículo)
                        


--------------------------------------------------------------------------------
ENGLISH. How many words could be formed in Esperanto from a single root, by the simple application of affixes (there are roughly 40 of them) and the language regular grammar rules? It is a question which is often thought of by anyone who is studying Esperanto for a certain time. I don't know the answer, by it actually must be more than a hundred. It must be taken into account that to any one root it may be applied one or several affixes at a time; and also prepositions are allowed to be used on this purpose.
   Today I decided to have a try and I took the root "grand-"(big, grand) and after half an hour I could see that it would take me several hours to try and exhaust its possibilities. I will leave down here just some of them, so that the reader can guess what the final result could be like. This test may be made with any word of the language. And the root would always remain changeless.
(Note: the other main way to make new words is by  the union of two roots, as is show in the picture above, according to rule number 11. But that would definitely be the subject for another article)

           
                   
--------------------------------------------------------------------------------

ADJEKTIVOJ

1.- GRANDA
    - grande
    - big
2.- GRANDEGA
   - enorme
   - huge
3.- GRANDETA
  - grandecito/a
  - little big
4.- MALGRANDA
  - pequeño/a
  - small
5.- MALGRANDEGA
  - diminuto/a
  - tiny
6.- MALGRANDETA
  - pequeñito/a
  - not so small
7.- DUONGRANDA
  - medio grande
  - half big
8.- GRANDIĜINTA
  - que ha crecido en su tamaño
  - which has grown by itself
9.- PLIGRANDIGENDA
  - que ha de ser aumentado
  - which must be enlarged
10.- PLIGRANDIGINDA
  - que es digno de ser aumentado
  - which is worth to be enlarged
11.- GRANDAĴAĈA
  - relativo a una cosa grande y de poco valor
  - related to a big thing which has little value
12.- KAJ MULTAJ PLIAJ: grandema, grandula, grandulina, grandecema, eksgrandula...
  - y muchas más.
  - and many more.

                                 

SUBSTANTIVOJ


1.- GRANDO
  - tamaño
  - size
2.- GRANDECO
  - grandeza
  - greatness, grandness
3.- GRANDEMO
  - tendencia a ser grande
  - tendency towards bigness
4.- GRANDEMULO
  - individuo que tiende a ser grande
  - someone who tends to be big
5.- GRANDEMULINO  
  - mujer que tiene tendencia a ser grande
  - a woman who tends to be big
6.- GEGRANDEMULOJ
  - grupo de hombres y mujeres que tienden a ser grandes
  - group of men and women who tend to be big
7.- MALGRANDO
  - pequeñez
  - small size
8.- MALGRANDECO
  - pequeñez (en sentido abstracto)
  - smallness (in an abstract sense)
9.- MALGRANDEGO
  - pequeñez enorme
  - a huge smallness
10.- GRANDAĴO
  - una cosa grande
  - a big thing, something big
11.- GRANDEMAĴO
  - cosa que tiende a ser grande
  - something which tends to be big
12.-MALGRANDAĴO
  - una cosa pequeña
  - a small thing
13.- GRANDIGANTO
  - aquel que hace que las cosas sean grandes
  - one who makes things to be big
14.- GRANDIGINTO
  - aquel que hizo que las cosas fueran grandes
  - one who made things to be big
15.- GRANDIGONTO
  - aquel que hará que las cosas sean grandes
  - one who will make things to be big
16.-GRANDAĴEJO
  - lugar donde hay cosas grandes
  - a place where there are big things
17.- GRANDIGADO
  - agrandamiento
  - enlargement
18.- GRANDULO
  - un individuo "grande"
  - a big/tall person
19.- KAJ MULTAJ PLIAJ: grandulo, grandulino, gegranduloj, negrandeco...
  - y muchas más (muchas de ellas de muy difícil traducción)
  - and many more (lots of them would be hardly translatable)

VERBOJ

1.- GRANDI
  - ser grande
  - to be big
2.- GRANDIGI
  - agrandar
  - to enlarge, to make big
3.- GRANDIĜI
  - agrandarse
  - to get big
4.- GRANDEGI
  - ser enorme
  - to be huge
5.- TROGRANDI
  - ser demasiado grande
  - to be too big
6.- TROGRANDIGI
  - hacer que algo sea demasiado grande
  - to make something to be too big
7.- TROGRANDIĜI
  - hacerse algo demasiado grande
  - to get too big
8.- MALGRANDIGI
  - empequeñecer
  - to make small
9.- MALGRANDEGIGI
  - hacer que algo sea muy pequeño
  - to make something to be very small
10.- DUONGRANDIGI
  - agrandar en la mitad del tamaño
  - to enlarge something by a halfsize
11.- KAJ MULTAJ PLIAJ, KUNE KUN TIES KONJUGACIOJ: grandas, grandis, grandos, grandus, pligrandas, grandigu...
  - y muchas más, junto con sus conjugaciones (deducibles siempre de manera lógica).
  - and many more, together with its conjugations(which are always deducible in a logical manner)

                   

ADVERBOJ

1.- GRANDE
  - grandemente
  - in a big way, greatly
2.- GRANDEGE
  - enormemente
  - enormously
3.- MALGRANDE
  - de manera pequeña
  - in a small way
4.- MALGRANDIGANTE
  - empequeñeciendo
  - making things to be small
5.- PLIMALGRANDIGANTE
  - haciendo que las cosas sean más pequeñas
  - making things to be smaller
6.- GRANDIGENDE
  - de una manera tal que deba ser agrandado
  - in such a way that it must be enlarged
7.- LAŬGRANDE
  - en función del tamaño
  - according to its size
8.- KAJ MULTAJ PLIAJ: grandete, grandeteme, grandetinde, duongrande...
  - y muchas otras (muchas de ellas de difícil traducción)
  - and many others (lots of them would be hardly translatable)

                     



       


jueves, 8 de agosto de 2019

TABLETOM: MALAGA MUZIKA LEGENDO 

    Eble vi neniam aŭdis pri Tabletom, eĉ se vi estas hispano aŭ loĝas en Hispanio. Kaj tio estas normale, pro tio ke tiu senegala Malaga muzika grupo neniam atingis popularan sukceson ekster sia denaska urbo. 
   Tabletom estas rokensemblo kiu naskiĝis en la urbo Malago ĉirkaŭ 1976 kaj kiu, iumaniere, kaj post multaj ŝanĝiĝoj kaj travivaĵoj, ankoraŭ ekzistas. Ĝia unikeco ŝuldiĝas al kelkaj trajtoj. Tiel, unue, ili ĉiam sekvadis ian “kontraŭnormalecan sintenon”. Due, “normalaj” disko-eldonejoj neniam ŝatis ilin. Trie, ĉiuj muzikistoj kiuj partoprenis en la historio de la ensemblo estis elstaraj instrumentistoj; fakte, kelkaj el ili eĉ estis instruistoj de muziko ĉe konservatorioj kaj publikaj muziko-lernejoj en Malago aŭ en aliaj urboj. 


   Oni povas aserti ke Tabletom, iamaniere, estis “malbenita ensemblo”: ĝi neniam ĝuis ĝeneralan sukceson, almenaŭ el vidpunktoj de diskaj vendo-kvantoj kaj koncertaj publikaj ĉeestantaro-nombroj. Sed, tamen, ĝi estas aprezata kiel vera muzika legendo en la urbo Malago. Tabletom sendube donis ion “malsaman”: socian ribelemon, apartan sintenon, senrespektemajn mesaĝojn, eksternormalecan kantiston, superbajn muzikistojn...

   Tra la historio de Tabletom estis multaj la membroj kiuj, iumomente, ludis en la ensemblo. Kelkaj el tiuj eble nur partoprenis en la surbendigado de unu disko aŭ en la sursceneja ludado dum kelkaj koncertoj. Kelkaj aliaj estis anoj de la ensemblo dum kelkaj jaroj, sed poste forlasis ĝin. Sed estas tri membroj de Tabletom kiuj estas konsiderataj kiel la “kerno” ekde la komenco kaj tra ĝia tuta kurso: Roberto González (kantisto), Pedro Ramírez (gitaroj) kaj José Ramírez (blovinstrumentoj). 

   Tiuj tri fondis la opon en 1976. Roberto González, populare konata kiel “Rockberto”, mortis en 2011. Li estis profunde praktikanta “hipio”. Li kutime dormis sur benkoj de publikaj ĝardenoj kaj eĉ piediris senŝue tra la stratoj de Malago. Li neglektis riĉaĵojn kaj sociajn konvenciojn. Tre ofte li alvenis malakurate al la koncertoj kun siaj kunuloj. Kaj tre ofte li kantis surceneje iom ebria aŭ toksiĝinta. Ĉar Roberto multe ŝatis drogojn, ĉefe mariĥuanon. La maniero kanti de Roberto estis tute karakteriza: lia voĉo ĉiam aperis “raŭka”, “rompita” kaj “flamenkema”, tute malsama kaj kontraŭa al tio kion “komerca sukceso” postulus. 


   Multaj homoj opinias ke pro tio ke Roberto estis tiom aparta kaj neglektema viro, Tabletom neniam atingis sukceson. Sed samtempe estas evidente ke la eksterordinareco de lia kantisto multe kontribuis al la legendiĝo de Tabletom.

 Siavice, Pedro Ramírez (“Perico”) kaj José Manuel Ramírez (“Pepillo”) estis bonegaj muzikistoj, homoj kiuj dum multaj jaroj estis profesoroj de la Malaga Muzika Konservatorio. Direndas ke ili eĉ surbendigis diskojn pri klasika baroka muziko. Kaj ofte ili ankaŭ ludis koncerte tian muzikon, kelkfoje akompanataj de sia fratino Carmen, kiu estas opero-soprano.

  La fratoj Ramírez ankaŭ estis hipioj kaj ŝatis mariĥuanon. Sed ili samtempe pruvis esti elstaraj muzikistoj, laŭdataj de ĉiuj muzik-amantoj. Same direblas pri la aliaj muzikistoj kiuj, en iu momento, kunlaboris kun Tabletom; menciendas, inter ili, la jenaj: Jesús Ortiz (basgitaristo kaj violonisto dum la unuaj jaroj), José Manuel Arrabal (drumisto), Augusto Jurado (klavaristo) kaj Agustín Carrillo (elstara saksofonisto kaj flutisto).

  La unua disko de Tabletom estis publikigita en 1980. Ĝi nomiĝis Mezclalina (“Miksaĵemo”) kaj enhavis 5 pecojn. Ĉe “Mezclalina”, Tabletom ludas kaj miksas multajn diversajn stilojn: progresivan rokon, ĵazon, bluson, andaluzian rokon kaj flamenkemaĵojn. Oni devas mencii inter tiuj kantoj tiujn nomitajn Tipos Duros ("Duraj Uloj") kaj Zero Zero ("Nulo Nulo"). Recenzoj de muzik-fakuloj konsideras tiun verkon originalega kaj admirinda kreitaĵo. La disko-eldonejo kiu publikigis tiun diskon, RCA, decidis lanĉi nur 600 ekzemplerojn. Hodiaŭe, tiuj malmultaj ekzempleroj estas parto de la legendo de Tabletom kaj, al fanoj, havi unu el ili signifas havi grandan trezoron.

  Sed RCA decidis ne apogi komerce la vendadon de la disko kaj ne plu permesi al Tabletom surbendigi diskojn. Do, la ensemblo decidis travivi sian muzikan vojon sola, sen helpo de iu eldonejo. Tiam, ili decidis memprodukti siajn venontajn verkojn: en 1983 aperis la bendo Rayya (prononcu: “raja”) kaj en 1985 la 4-peca disketo Recuerdos del Futuro (“Memoroj de la Estonteco“). 

  Post la komerca malsukceso de tiuj ĉiuj publikigaĵoj, Tabletom falas en krizon kaj eĉ ŝanĝis sian nomon dum kelkaj jaroj, nomiĝante Rockberto y los Castigos (”Rockberto kaj la Punoj“).


   Ekde 1991 ili renaskiĝas, reprenas la malnovan nomon Tabletom, subskribas kontrakton kun la hispana eldonejo Nuevos Medios (”Novaj Rimedoj“), kaj tiam ili registras la jenajn verkojn (ĉiuj per KD-formo):

- 1992: Inoxidable (”Neoksidebla“), kiu inkluzivas iom popularan kanton Me estoy quitando (”Mi estas maltoksiĝanta“), omaĝe al flamenko-kantisto Camarón de la Isla. Troveblas ankaŭ en tiu ĉi disko la tre populara Reggae la Macetas ("Rege-akvumu la Florpotojn"), kiu temas fakte pri nova surbendigado de malnova kanto de la komenco de la 1980-aj.

- 1996: Vivitos y Coleado ("Vivetante kaj Vostumante”), rekta sursceneja registraĵo.

- 1998: La Parte Chunga (“La Aĉa Flanko”).

- 2.002: 7.000 Kilos (“7.000 Kiloj”).

- 2008: Sigamos en las Nubes (“Ni Daŭru Ĉenube”).

-2014: Cantes de Ida y Vuelta (“Kantaĵoj de Iro kaj Reveno”), alia rekta surscenejaĵo.

- 2016: Luna de Mayo (“Luno de Majo”).


   Kaj jen la fino de tiu rakonto. Malgraŭ la komerce tre malsukcesa vojo de la ensemblo, la malaganoj ĝenerale tre aprezas la muzikon kaj la vivo-sintenon de Tabletom, kaj konsideras ke ili estas parto de la popola kulturo de la urbo. Tre eble, baldaŭ la Magistrato de la urbo nomos iun straton de Malago per la nomo de la ensemblo kreita de tiuj ege propraj, apartaj kaj unikaj muzikistoj.


domingo, 4 de agosto de 2019

La Andaluzia rok-muziko (ĉ. 1970-1985)

Naskiĝinte en 1965, mi estis nur infano kiam la unuaj paŝoj de la andaluzia rok-muziko komenciĝis. Fakte, mi nenion sciis pri tiu ĝenro ĝis la somero de 1979, kiam en vilaĝa domo de onklo mia, mi -ree kaj ree- aŭskultis Sé de un lugar (impresan sep-minutan kreitaĵon de Triana) kune kun aliaj tiuspecaj kantoj. Tiu somera sperto ege impresis min, kaj de tiam mi ne ĉesis daŭrigi mian scivoleman esploradon de aliaj grupoj. Jen la resuma rezulto de tiuj miaj esploroj.


Unuaj paŝoj

   La t.n. "Andaluzia Rokmuziko" estis muziko-stilo kiu naskiĝis komence de la 70-aj jaroj de la pasinta jarcento. Tiu stilo celis iamaniere miksi modernajn muzikajn stilojn (ĉefe rokon, sed ankaŭ ĵazon kaj bluson) kun elementoj devenantaj de la tradicia andaluzia kaj flamenka muziko kaj kulturo. Oni devas atentigi pri tio, ke la roka moderna muziko elektita por tiu miksado estis precipe (kaj preskaŭ nure) tiu konata kiel “progresiva” aŭ “simfonia”, t.e. tiu stilo sekvita de ensembloj kiel King Crimson aŭ Pink Floyd. Ne mankas psikedelaj kaj subgrundaj elementoj, ĉefe dum la unua periodo; kaj ankaŭ peza roko videblas en la muziko de kelkaj grupoj. Ni vidu.

    La unuaj spuroj de tiu nova stilo troveblas ĉirkaŭ 1970, per diversaj kreitaĵoj verkitaj de kelkaj hispanaj grupoj kaj kantistoj. Tiurilate, kelkaj gravaj nomoj devas esti menciitaj: Nuevos Tiempos (1967-1970, subgrunda propono), Gong (1967-1971, blusema), Smash (1968-1973, progresiva flamenko) grupo kie membris gravaj muzikistoj kaj artistoj kiel Gualberto García kaj Manuel Molina. Pli kurta kariero estis tiu de Goma, kies unua kaj nura albumo (preskaŭ majstraverko nomiĝanta 14 de abril, 1975) establas pli profundajn kaj riskemajn sonajn navigadojn, inkluzive de la ludado de saxofonoj, far Pepe Sánchez. 

Direndas, ke en tiuj unuaj grupoj membriĝis longa serio de gravaj junaj muzikistoj kiuj, tuj post la disiĝo de tiuj unuaj projektoj, fondis novajn ensemblojn kiuj, kun stiloj iom pli maturaj kaj per pli poluritaj sonaj produktadoj, levis la ĝenron ĝis tre altaj pintoj. Ekzemple, en Nuevos Tiempos anis Jesús de la Rosa (posta Triana ano), Rafael Marinelli kaj Manolo Rosa (ambaŭ postaj fondintoj de Alameda). Siaflanke, en Gong aperis Juan José Palacios (posta drumisto en Triana), Luis Cobos (poste  en Guadalquivir) kaj Manuel Marinelli (ekde 1978 en Alameda).


Triana

  Tutcerte, Triana meritas apartan ĉapitron pro multaj kialoj. Unue, direndas ke Triana  estas la nomo de famega kvartalo en la urbo Sevilo, de kie devenas la membroj de la bando; jen la origino de ties nomo. En 1973 komenciĝis la historio de Triana, per la unuiĝo de ties tri membroj: Jesús de la Rosa (voĉo, klavaroj), Eduardo Rodríguez Rodway (dua voĉo kaj flamenka gitaro) kaj Juan José Palacios “Tele” (drumo kaj frapinstrumentoj). Unuatempe oni planis ke aliaj muzikistoj aliĝu al la grupo, nome Manuel Molina kaj Dolores Montoya. Tamen, finfine tiuj du artistoj decidis krei sian propran flamenkan duon (konata kiel Lole kaj Manuel) kiu multe sukcesis dum tiuj jaroj.

Kompleta dufaca kovrilo de la unua albumo de Triana
                                                        
  Do, la definitiva formo de Triana estis trio konsistanta el la tri homoj antaŭe menciitaj, kvankam kaj por la registrado de iliaj diskoj kaj por la surscenejaj ludadoj oni inkluzivis basgitaron kaj elektragitaron, luditajn kutime de aliaj elstaraj andaluziaj muzikistoj, ofte amikoj de la membroj de Triana. Inter ili mencieblas homoj kiel Manuel Rosa (basgitaristo) kaj Luis Cobo “Manglis”(gitarludisto).

  Fine de la jaro 1974, Triana komencis la surbendigadon de sia unua disko, nome El patio (“La korto”) publikigita je aprilo de 1975. Kvankam tiu albumo vendiĝis tre malmulte dum la unuaj monatoj, eĉ jaroj, post sia publikigo, oni povas aserti ke oni staras antaŭ unu el la plej rimarkindaj muzikaj kreitaĵoj en la historio de la hispana muziko. La antaŭe menciita ensemblo Smash miksis rokon kaj flamenkon, sed en tia maniero ke oni povus ĝin difini kiel “apudmetado”. Tamen, Triana, ĉe El patio, ne "apudmetas", sed tute “kunfandas” ambaŭ stilojn, kreante sonajn etosojn neforgeseblajn, plenajn je forto, sentemo kaj originaleco. El patio ja kompareblas al la plej gravaj verkoj de la anglaj progresivaj ensembloj. 

  La albumo konsistas el 7 pecoj, de tre diversaj daŭroj, sed kiuj konsistigas solidan muzikan unuecon. Eble la plej gravaj estus tiuj tri plej longaj: Abre la puerta (Malfermu la pordon), Sé de un lugar (Mi scias pri loko) kaj En el lago (Ĉe la lago). La aliaj kvar pecoj, ankaŭ plenaj je inspireco, utilas kiel “oraj pontoj” inter tiuj tri pli kompleksaj. La entuto estas kaj restas nesuperebla.

   Triana daŭrigis sian muzikan vojon iom post iom, tra la sekvantaj jaroj. Tiel, ili publikigis la jenajn albumojn:

- 1977: Hijos del agobio (Filoj de la angorpremo);
- 1979: Sombra y luz (Ombro kaj lumo)
- 1980: Un encuentro (Renkontiĝo)
- 1981: Un mal sueño (Malbona sonĝo)
- 1983: Llegó el día (Alvenis la tago).


   
Inter la kelkaj dekoj da kantoj komponitaj de Triana, estas neeviteble mencii almenaŭ alian, nome Tu frialdad (Via malvarmo, 1980), kiu atingis la plej altajn pintojn en la furorlistoj de Hispanio kaj eĉ de aliaj landoj. Temas pri peco kun facilaj strukturo kaj instrumentado, kie la lamentema flamenka voĉo de Jesús teksas, blus-stile, simplan kanton pri ama forlaso. Tu frialdad restas la plej konata kaj versiigita komponaĵo de la mita sevila ensemblo. Ĝenerale, pristile, la trairo de la Triana muziko iĝis iom post iom malpli "progresiva" kaj sekve pli “facila”. Sed tio ne malhelpis tion, ke la nombro de vendoj de iliaj diskoj kreskis kaj ili iĝis unu el la plej popularaj ensembloj en la tuta Hispanio kaj eĉ en aliaj landoj de Eŭropo. 

  Bedaŭrinde, je oktobro de 1983 Jesús de la Rosa suferis tragedian aŭto-akcidenton, sekve de kiu li mortis. La historio de Triana finiĝis en tiu momento, kvankam kelkfoje Juan José Palacios kaj aliaj muzikistoj uzis la nomon Triana por kelkaj surbendigaĵoj kaj turneoj.

Aliaj gravaj ensembloj

   Sed ne estis Triana la nura muzika ensemblo kiu naskiĝis en tiu epoko kaj kiu verkis tiun muzikan ĝenron. Multaj aliaj muzikistoj komencis siajn proprajn muzikajn vojojn. Menciendas la jenaj, laŭ la jaroj de ilia naskiĝo:

- Iman (1976): ili publikigis du imponajn kaj kompleksajn albumojn, preskaŭ tute nurinstrumentajn: Iman, Califato Independiente (Imamo, Sendependa Kalifejo) kaj Camino del águila (Vojo de la aglo). Sed tio sufiĉis por pruvi ke temis pri sen-egalaj muzikistoj kaj komponistoj, kies stilo iom memorigas je la pli progresiva flanko de Mike Oldfield. Iman disiĝis post la somero de 1980, kvankam poste ili denove kuniĝis por diversaj surscenejaj ludadoj.




- Cai (1977): tiu ĉi ensemblo devenas el Kadizo (jen la origino de sia nomo). Inter iliaj muzikistoj tre famas Chano Domínguez, pianisto kiu poste sekvis sian propran unuopan muzikan karieron, kunlaborante kun multaj aliaj muzikistoj. Cai publikigis tri albumojn, el kie elstaras la unua, nomiĝinta Más allá de nuestras mentes diminutas (Pli fore de niaj etegaj mensoj); pri tiu disko, kvankam estas iom mallonga (ĝi daŭras nur 33 minutojn) direndas ke temas pri vera majstra verko ene de la tutmonda progresiva rokmuziko. Tamen, miaopinie direndas ke mankis en Cai sufiĉaj bonaj kantaj voĉoj, kio eble malhelpis atingi pli grandan komercan sukceson.

- Guadalquivir (1977). Temas pri kvinopo kiu surbendigis tri diskojn, inter 1978 kaj 1983. Ilia muziko estas tute instrumenta kaj tre ĵaza-stila, inklusivante blov-instrumentojn, kio ne okazis tro ofte en tiaj grupoj. Inter iliaj muzikistoj menciendas Luis Cobo “Manglis”, elstara gitarludisto.

- Alameda (1978): ili publikigis kvar albumojn, inter 1979 kaj 1983. Ilia muziko baziĝas sur pianoj kaj klavaroj, kaj ĝi sonas pli “dolĉa” kaj "klasika" ol tiu de Triana. Menciendas la du fratoj pianistoj Manuel kaj Rafael Marinelli, la basgitaristo Manuel Rosa kaj la gitarludisto kaj rimarkinda kantisto José Roca.

               

- Medina Azahara (1979). Tiu ĉi bando devenas el Kordovo. Temas pri kvinopo kiu havas la plej longdaŭran muzikan kurson de la tuta andaluzia roko, pro tiu ke ili ankoraŭ ekzistas kaj ke, kvankam multaj ŝanĝoj okazis ene de la membraro, ili neniam disiĝis. La stilo de Medina Azahara estas pli “metala” aŭ “peza” ol tiu de la aliaj ensembloj menciitaj antaŭe. Dum la unuaj jaroj de ilia kurso, ili multe vendis, precipe de ilia unua albumo Paseando por la mezquita (Promenante tra la moskeo) publikigita en 1980, disko kiu estas aprezata kiel alia majstra verko de la hispana moderna muziko.



Aliaj menciindaj nomoj

  Oni povus ankoraŭ nomi kelkajn aliajn ensemblojn kaj artistojn kiuj sekvis tiun andaluzian rokmuzikon. Ne ĉiuj ili estis andaluziaj muzikistoj, sed iamaniere ili faris tian muzikon. Menciendas la jenaj nomoj: Veneno (1975-1978), Vega (1977-1982), Granada (1974-1979), Mezquita (1978-1981) kaj Pata Negra (1978-1990).

Aldone, oni nepre devas nomi aliajn unuopajn artistojn: 

- Kiko Veneno kaj Raimundo Amador kiuj, krom iliaj unuopaj karieroj, ankaŭ estis membroj de la ensemblo Veneno, ĵus menciita supre kaj kiu nur surbendigis unu gravegan diskon en 1977. Raimundo Amador, siavice kaj dum multaj jaroj, majstre ludis kaj registris elstarajn miksaĵojn de flamenko kaj bluso.

- Felipe Campuzano, pianisto kaj komponisto kun klasikaj radikoj, kiu dum la 70-aj kaj 80-aj atingis enorman sukceson pere de pleninstrumentaj diskoj en kiuj trajtoj de la novaj ĝenroj evidente aperas kaj senteblas. Lia ok-voluma kolekto Andalucía Espiritual estas la plej bona ekzemplo de lia talento. Se vi povas, iam aŭskultu la pecojn Las salinas aŭ Inquietudes, kiuj tre certe ravos vin. Aldone, Campuzano ankaŭ komponis pli popularajn pecojn por aliaj artistoj, kie sonoj devenintaj el cigana rumbo miksiĝas al popaj dancaj proponoj; ĉi-rilate, la kanto Te estoy amando locamente (Mi vin estas amanta freneze, 1974, registrita de la femala cigana duo Las Grecas) markis mejlŝtonon en la tiutempa hispana socio.


- Miguel Ríos, famega granada kantisto kiu en 1977 publikigis tiustilan diskon, nomitan Al-Andalus.

- Camarón de la Isla, kiu, ene de sia rimarkinda tutspeca flamenka vojo ankaŭ registris gravan mitan diskon kiu, en multaj aspektoj, alprenas influon de la andaluzia rokmuziko: La leyenda del tiempo (La legendo de la tempo, 1979).


 Fino kaj heredaĵo

 Ekde ĉirkaŭ 1984-1985 la andaluzia rokmuziko komencis sian dekadencon, kaj iom post iom ĝi malaperis. Tamen, ĝia influo ankoraŭ daŭras en la verkoj de multaj artistoj. Tiel, ekde la komenciĝo de la nova jarcento almenaŭ deko da grupoj povas esti konsiderataj kiel heredantoj de la tiuepoka influo. Estu cititaj la jenaj: Alhandal (ekde 2009), Califato 3/4 (2018), Taifa Yallah (2020); kaj fine tiu plej originala, nome DMBK (siglo de Derby Motoreta’s Burrito Kachimba, startinta en 2017), kies muzikon mi difinus kiel freŝan kaj renovigitan miksaĵon inter Triana kaj Led Zeppelin. Aldone, kelkaj antikvaj ensembloj rekuniĝas de tempo al tempo por ludi sursceneje kelkajn spektaklojn. Kaj multaj el la tiutempaj diskoj estas/os aprezataj kiel “klasikaĵoj” ĝuindaj por ĉiame, kaj  ne nur en Hispanio. Oni dissemis, oni rikoltos...


      

viernes, 29 de marzo de 2019

ARUNDO 

Mallonga urba historio

    Arundo estas la esperantigita nomo de Ronda, kiu estas urbo situanta ene de la provinco Malago, je ĉirkaŭ 100 kilometroj de la ĉefurbo. Nuntempe ĝi havas 35.000 enloĝantojn.

  La originoj de la urbo troviĝas en la kelta civilizacio, dum la 6-a jarcento a.K. La fenicoj fondis apudan vilaĝeton Acipino, kaj post la greka konkero la vilaĝo nomiĝis Runda.

   Poste, Julio Cezaro donis al Arundo la kategorion “urbo”. De tiam, la enloĝantoj de la romia Arundo kaj tiuj de la apuda Acipino estis konsiderataj romianoj.

  Post la islama konkero de la Iberia Duoninsulo, Arundo apartenis al la Kordova Kalifejo. Post la malapero de la Kordova povo, la urbo fariĝis sendependa regno (tajfo). En la jaro 1485 la Kastiliaj gereĝoj konkeris la urbon, post longa sieĝo.

   En la jaro 1572 fondiĝis la Arunda Nobela Rajd-Societo, kun la celo trejni la junajn nobelulojn por la defendo de la reĝlando.

 

   Dum la Napoleona invado de Hispanio, Arundo suferis gravajn damaĝojn. La francaj trupoj detruis la romian kastelon, kiu poste estis la araba alkazabo. Krome, ili detruis multajn muelejojn, kio ruinigis la zonon. Tiam, multaj arundanoj kaŝiĝis ĉe la montaro por lukti kontraŭ la francaj trupoj; naskiĝis tiam la mito de la "bandoleroj" (t.e. montaro-banditoj).

  Je la komenco de la 20-a jarcento naskiĝis la Arunda Ŝparkaso, kiu estas la plej grava en Andaluzio, kaj tio ege vigligis la urbon.Tamen, post la hispana enlanda milito (1936-1939), multaj arundanoj devis elmigri en Eŭropon kaj en aliajn industriajn regionojn de Hispanio.

ĈEFAJ VIDINDAĴOJ

La Nova Ponto

  Sendube ĝi estas la simbolo de la urbo kaj la ĉefa turisma allogaĵo. Oni starigis ĝin dum la 18-a jarcento. Temas pri ŝtona ponto kun tri pordaj arkoj super la rivero Gvadalevino. Ĝi ebligas trapasi la konatan Tajo (prononcu /taĥo/, t.e. la “Tranĉo”), je 120 metroj alte.

La Taŭroludejo

   Laŭdire, ĝi estas la plej antikva monumenta taŭroludejo en la mondo. La urbo Arundo estas konsiderata kiel unu el la luliloj de la moderna taŭroludado, kiu komenciĝis en la 18-a jarcento. Ĝi estis inaŭgurita en 1785. La diametro de la toreejo estas longa je 66 metroj, pro kio ĝi estas la plej ampleksa en la mondo.

Preĝejo Santa María la Mayor

    La reĝo Ferdinando la Katolika ordonis starigi kristanan preĝejon sur la iama moskeo de la urbo. La moskeon oni konstruis dum la 13- a jarcento kaj ankoraŭ konservas restaĵojn de la mihrabo. La konstruado daŭris du jarcentojn, kaj pro tio aperas du arkitektaj stiloj malsimilaj laŭ la diversaj konstruaj etapoj: gotika kaj renesanca.



La Palaco de la Maŭra Reĝo

  Tiu konstruaĵo situas ĉe la historia kvartalo de la urbo. Temas pri domo de neregula dezajno kiel labirinto. Sur la fasado stariĝas du malsimilaj turoj. Ene de la domo abundas ŝtuparoj, per kiuj oni eblas malsupreniri en la fundon de la Tajo, ĝis 60 metroj. Sur la posta parto oni konstruis belegan ĝardenon. 

La Monaĥejo Santo Domingo.

   La Katolikaj Gereĝoj ordonis starigi ĉi tiun monaĥejon por la dominikana ordeno, en la jaro 1485. De antaŭ kelkaj jaroj, post rekonstruo, ĝi utilas kiel kongresejo por diversaj kulturaj aktivaĵoj. Ekzemple, ĝi estis uzata kiel la kongresejo por la Hispana kaj la Andaluzia Esperanto-Kongresoj de la jaro 2014.

miércoles, 20 de marzo de 2019

LA ETA NIKOLASO

   Antaŭ kelkaj monatoj mi, tute hazarde, trovis librojn de la franca infano-rolulo “La Eta Nikolaso” (franclingve: Le Petit Nicolas). Certe mi iam aŭdis pri tiuj libroj kiam mi estis junulo. Sed mi neniam legis ion el tiuj libroj. Tamen, mi decidis aĉeti unu volumon el tiuj “aventuroj”. Sed kiam mi eklegis ĝin,  mi tiom ŝatis ĝin  ke, apenaŭ kelkajn tagojn poste, mi reiris al la vendejo kaj aĉetis du aliajn librojn. Tuj poste mi decidis reserĉi pri la origino, la aŭtoroj kaj la travivado de tiu historietoj. Jen mia artikoleto.



  La eta Nikolaso estas ĉefrolulo de rakontoj celantaj, unuavide, la infanajn legantojn. Tio ne estas tute vere ĉar, se oni tralegas tiujn rakontojn, oni povas tre klare rimarki ke, fakte, tiuj historietoj estas verkitaj precipe por plenkreskuloj. Certe, analizante la tekstojn, ties argumentojn, intrigojn kaj humuron, oni tre rapide konstatas tion, ke temas pri “psikologia studado” de la homa estaĵo, ne gravas ĉu infana aŭ adolta. Verdire, tiuj libroj estas pioniroj en la moderna literaturo por infanoj.

    Nikolaso estas 8 jaraĝa infano kiu loĝas kun siaj gepatroj. Li havas kelkajn amikojn (franclingve: Alceste, Rufus, Clotaire kaj aliaj) kaj eĉ unu amikinon (temas pri najbarino kiu nomiĝas Marie-Edwige). Tiuj amikoj  kutime akompanas lin ĉe la lernejo kaj ankaŭ ĉe ilia ludado. Tiuj knaboj estas tre petolemaj, kaj, tre ofte, okazigas problemojn al la adoltoj. La rakontoj estas parodioj kie oni tre lerte analizas rezonadojn de infanoj kaj ankaŭ de plenkreskuloj. Oni konkludas ke, multfoje, ankaŭ la adolta mondo estas tre naiva, kaj ke, fine, adoltoj tre ofte miskondutas.

    La aŭtoroj de tiuj rakontoj estas du francoj. La tekstoj estis farataj de la fama René Goscinny, kiu estas tutmonde konata pro la “Aventuroj de Asterikso”. La desegnisto estis Jean-Jacque Sempé, kiu multe kunlaboris pere de siaj desegnoj en diversaj francaj gazetoj kaj bildstrioj. 

  
  La 5 ĉefaj originalaj libroj de “La Eta Nikolaso” estis publikigitaj inter 1959 kaj 1964. Poste, precipe pro tio que Goscinny estis tre okupata de aliaj projektoj (ĉefe, sed ne nur, de Asterikso kaj Lucky Luke), ambaŭ aŭtoroj decidis  halti, aŭ almenaŭ pauzi, en siaj kreitaĵoj pri Nikolaso. 

  Tamen, multajn jarojn poste, la filino de Goscinny, Anne, eltrovis pliajn manuskriptojn faritajn de sia patro, kaj ankaŭ konsideris, ke ekzistis multaj rakontoj publikigitaj en revuoj kaj gazetoj dum la finaj 50aj jaroj kiuj meritis esti eldonitaj en veraj “libroj”. Farante tion, oni evitus ke tiuj verkaĵoj povus malaperi el la historio de infano-noveloj. Tiam ŝi decidis kontakti denove kun Sempé. Ambaŭ parolis kaj interkonsentis eldoni tiujn “novajn” aventurojn, aldonante, kompreneble, la novajn desegnojn faritajn de Sempé.

   La “aventuroj de Nikolaso” estas eldonitaj en pli ol 30 lingvoj, inkluzivante la latinan, la marokan araban kaj kelkajn regionajn francajn lingvojn. La kvanto de vendoj transpasas la nombron 10 milionojn.

  Bedaŭrinde, almenaŭ laŭ mia scio, tiuj rakontoj estis neniam tradukataj en Esperanton. Eble pro tio, ke ili estas “tro francaj” kaj ke la traduko de tipaj francaj infanaj idiomaĵoj (kiuj “trempas” la tekstojn) ne estas facile tradukeblaj sen la risko perdi grandan parton de siaj spritecoj. Fakte, mi mem ne legas ilin en la hispana, ĉar tiam preskaŭ la duono de la intereso malaperas.




   Malgraŭ tio, ke ĝi estas malfacile tradukebla kaj neniam esperantigita, mi almenaŭ esperantigos kelkajn paragrafojn. Temas pri parto de la rakonto “Clotaire havas  okulvitrojn”, publikigita en 1964:

“Kiam Clotaire alvenis al lernejo en tiu ĉi mateno, ni estis forte impresitaj, ĉar li havis okulvitrojn sur sia vizaĝo. Clotaire estas bona kunulo kiu estas la lastulo de la klaso, kaj ŝajnas ke estas pro tio, ke oni metis okulvitrojn sur li.

...La unuaulo de la klaso estas Agnan, kiu estas la nura kiu uzas okulvitrojn... Agnan, kiu estas la karulo de la instruistino, ĉiam timas ke alia kompano estu la unua de la klaso

Ĉu vi vidis miajn okulvitrojn? demandis Clotaire al Agnan. Nun mi estos la unua en ĉio, kaj mi estos tiu kiun la instruistino sendos preni la mapojn kaj forviŝi la skribtabulon!

Ne sinjoro, ne sinjoro! La unua estas mi! Kaj krome, vi ne rajtas veni al lernejo en okulvitroj!

Kaj mi, diris Rufus, mi petos al mia patro por ke li aĉetos al mi okulvitrojn, kaj ankaŭ mi estos la unua!... Ni ĉiuj petu tion al niaj gepatroj kaj, tiel, ni ĉiuj estos la unuaj kaj la karuloj de la instruistino!!"



    Kaj tiu estis mia artikoleto pri tiu simpatia rolulo kiun mi ekkonis antaŭ nelonge. Mi esperas ke nun vi almenaŭ scias iom pri tiu “eta Nikolaso” kaj ke vi, iun tagon, legu iom el tiuj libroj. Almenaŭ en via denaska lingvo. Tre eble, tiuj rakontoj plaĉos al vi. Dumtempe, mi pripensos ĉu mi tradukos, komplete, kelkajn el tiuj historietoj en Esperanton...   




  Pri la Aventuroj de Astérix, vidu tiun mian artikoleton: https://pacamondo.blogspot.com/2018/04/tiu-ci-artikolo-temas-pri-la-fama.html