JRJ: la poeto, antonomazie...
(Facila kaj panorama enkonduko al la vivo, verkaro kaj epoko de la hispana poeto Juan Ramón Jiménez)
Mogero
Temas pri la naskiĝ-urbo de JRJ. Tie situas kelkaj domoj, muzeoj, monumentoj kaj eĉ la tombejoj de la poeto kaj ties edzino. Ni iom vidu.
Mogero (Moguer) situas sudoriente de la provinco Onubo (Huelva). Ĝi situas je 50 metroj sur la mara nivelo, je 20 kilometroj disde la marbordo kaj je pli-malpli la sama distanco disde la ĉefurbo Onubo. Ankaŭ la famega kirko-sanktejo El Rocío kuŝas proksime. Nuntempe Mogero enhavas preskaŭ 25000 loĝantojn. Partoj de la municipa teritorio kuŝas apud la marbordo (vilaĝo Mazagón) kaj aliaj partoj ene de la grava natura parko Donjana (Doñana). Mogero kuŝas apud la rivero Tinto, kaj ec havas riveran havenon ekde antikvaj epokoj.
La plej gravaj monumentoj, memoraĵoj kaj restaĵoj rilataj al JRJ estas la jenaj:
- Naskiĝ-domo: temas pri mudeĥara domo el la 19a jarcento. Tie li naskiĝis kaj loĝis dum kvin jaroj;
- Domo Fuentepinja (Fuentepiña). Temas pri kampara domo, kie la poeto pasigis multajn belajn momentojn;
- Muzeo-domo Zenobia kaj JRJ: temas pri duetaĝa domego el la 18a jarcento, kaj estis la kutima domo de la familio. Ene troveblas la muzeo, fondita en 1956 -kiam ankoraŭ Zenobia vivis. Aldone, troviĝas la sidejo de la Fondumo JRJ, publika konsorcio fondita en 1987, kies tasko estas prizorgi la tutan heredaĵon de la poeto. Ekde 1981, la Fondumo atribuas la Hispanamerikan premion pri poezio JRJ;
Muzeo-domo pri JRJ kaj Zenobia
- Tombejo. La mortintaj restaĵoj de la poeto kaj de Zenobia estis alportitaj en 1958 elde Porto-Riko. De tiam, ili restas en familia tombo-kelo (speco de eta maŭzoleo), ĉe la paroĥeja tombejo de Mogero.
Baza biografio
Juan Ramón Jiménez Mantecón (1881-1958) naskiĝas en Mogero, vilaĝo de la provinco Onubo, sudokcidente de Hispanio. Li apartenas al ekonomie bonhava familio (lia patro estas komercisto de vinoj). Li faras siajn unuajn studojn en Mogero mem, en ĉefurbo Onubo kaj en Puerto de Santa María, urbeto kie li bakalaŭriĝas.
En 1896 li vojaĝas al Sevilo kaj tie li ekloĝas kaj komencas studojn pri juro. Aliflanke, ŝajnas ke dum tiuj unuaj jaroj JRJ deziras iĝi pentristo. Tamen, en Sevilo li malkovras poezi-arton: Rubén Darío, Baudelaire, Rimbaud... kaj ĉefe Gustavo Adolfo Bécquer, kiun li unuamomente beletre sekvos.
1900: unuafoje li vojaĝas al Madrido; sed tiun saman jaron lia patro mortas. Ekde tiu momento, la poeto deprimiĝas, forte, profunde, daŭre. En Bordozo (Bordeaux, Francio) li eniras hospitalon psikiatran je la unua fojo. Kelkajn jarojn poste, li enhospitaliĝas ankaŭ en Madrido. Kaj estas en tiu ĉi urbo kie li konatiĝas al krausismo (tiutempa grava moderna didaktika skolo hispana), la Rezidejo de Studentoj, la ILE (Libera Institucio pri Instruado), ktp.
Tiun saman jaron 1900 li publikigas siajn unuajn poemarojn, nome Ninfeas (Nimfeoj) kaj Almas de Violeta (Animoj de violo), kie li kreas kaj sekvas poezian vojon difineblan kiel dekadencan modernismon. Baldaŭ poste aperas Rimas (Rimoj, 1902, titole memore al la fama libro de Bécquer), Arias tristes (Malgajaj arioj, 1903) kaj Jardines lejanos (Lontanaj ĝardenoj, 1904). En 1905 JRJ revenas al sia denaska vilaĝo, kvankam sufiĉe ofte li ripete vojaĝos kaj loĝos en Madrido.
Inter 1908 kaj 1913 li publikigas naŭ novajn poemarojn, ekde Elegías puras (Puraj elegioj) ĝis Laberinto (Labirinto), en intensa kreema kariero. Estas en tiu sama jaro 1913 kiam JRJ konatiĝas kun Zenobia Camprubí. Zenobia estas intelektulino kiu naskiĝis en Katalunio, kvankam havis fortan rilaton al Usono, kialo pro kiu ŝi estis amike konata kiel “La amerikanineto“; temas pri virino praktikema, rezoluta kaj aktiva, kontraste al la melankolia tendenco de JRJ.
Dum la postaj jaroj ekde ilia renkontiĝo, Zenobia tradukas 22 volumojn el Rabindranath Tagore (Barata poeto, premiita per la Nobel-premio en 1913. La tradukado -kies rezultaj tekstoj estos reviziitaj de JRJ- estis farita el la anglaj tekstoj kiujn la bengala aŭtoro mem faris de siaj propraj verkoj).
En 1914 aperas la unua eldono de Platero y yo (Platero kaj mi, tradukita al Esperanto de Liven Dek, kaj publikigita de Andaluzia Esperanto-Unuiĝo en 2009). Direndas, ke Platero y yo iĝis kaj restas la plej fama verko de JRJ, kaj Hispanie kaj tutmonde. Kurioze, ĝi ne konsistas el versoj, ĉar temas pri proza kolekto de kurtaj tekstoj, kie la aŭtoro rakontas historietojn kiuj okazis en sia vilaĝo, okazintaĵoj en kiuj partoprenas multaj el la lokaj loĝantoj, kaj ĉefe, la azeno, nome Platero. Entute, temas pri omaĝo al la freŝa naturo, al la besta regno kaj al la emocia valoro de simpla vivo.
Hundeto, poeto, azeno
Dum la vojaĝoj (ire kaj revene) al Usono por la nupto, surŝipe, JRJ preparas la enhavon por Diario de un poeta recién casado (Taglibro de ĵus-edziĝinta poeto, 1917), verko kie li serĉadas nudan poezi-arton, ekstere de “nebezonataj ornamaĵoj”; libro en kiu la maro iĝas simbolo de eterneco kaj absoluteco, kaj tra kiu ĉefrolas liberaj kaj senrimaj versoj. Direndas, ke Diario... estos republikigita en 1948 sub la titolo Diario de un poeta y mar (Taglibro de poeto kaj maro), tiel inkluzivante la duan famili-nomon de Zenobia (nome, Aymar).
Tiu epoko estas ja vera kirlo de eventoj por la poeto. Vidu, ke en tiu sama jaro 1917 aperas la definitiva versio de Platero y yo; kaj ankaŭ lia kompilaĵo Poesías escojidas (lia unua poezia antologio). Kaj vidu, ke en la periodo 1917-1923 aperas ses novaj poemaroj, ekde Sonetos espirituales (Spiritaj sonetoj) ĝis Poesía (Poezio) kaj Belleza (Beleco). Aldone, inter 1918 kaj 1930, serio de gravaj okazintaĵoj alvenas al iliaj vivoj, nome, i.a. la jenaj:
- Zenobia kaj JRJ vojaĝadas tra multaj regionoj de Hispanio. Kaj, ekde 1929, tion ili faros per aŭtomobilo. Kiel supozeble, la stiristo estos Zenobia, unu el la unuaj virinoj kiuj en Hispanio akiris la stir-licencon;
- Zenobia kutime tajpadas la poemojn kiujn li verkas; ŝi ankaŭ revizias ĉion (inkluzive ĉe la hejmaj aferoj) kaj pretigas la libro-eldonojn;
- Zenobia iĝas membro de la Lyceum Club Femenino (Feminisma Liceo-Klubo) institucio fondita de la intelektulino María de Maeztu en 1926, kaj en kiu partoprenos ankaŭ aliaj gravaj tiutempaj virinoj: Victoria Kent, Clara Campoamor, Elena Fortún...
- Zenobia iĝos ankaŭ ano de aliaj por-virinaj asocioj; bedaŭrinde, ĉiuj ili malaperos dum la Enlanda Milito (1936-1939);
- 1919: JRJ konatiĝas kun Federico García Lorca, kiu estas ĵus alveninta al la Rezidejo de Studentoj en Madrido. Tiu rezidejo (1910-1939), fondita de Francisco Giner de los Ríos (pedagogo, eseisto), estas ja grava loko por la historio de la hispana progresema kulturo. Temis pri institucio kiu funkciis kiel loĝejo kaj samtempe kiel eduka komplemento al universitato. Tie, loĝis, vivis kaj verkis, aldone al Lorca kaj JRJ, homoj tiaj gravaj kiaj Salvador Dalí, Luis Buñuel, Miguel de Unamuno, Severo Ochoa... Marie Curie kaj Albert Einstein estas kelkaj el la gravaj vizitintoj al la Rezidejo.
- 1922: aperas Segunda antolojía poėtica (Dua poezia antologio), vasta kompilaĵo kiu ege influis en la poezia sfero de Hispanio dum la postaj jaroj.
- 1928: okazas la mortoj de la patrino de JRJ (karesnome: mamá Pura) kaj de la patrino de Zenobia;
- Inter 1920 kaj 1935 la poeto pli kaj pli diskonigas siajn kreitaĵojn pere de diversaj revuoj, foje ĝeneralaj, foje specife beletraj (kelkaj el tiuj lastaj estis eĉ fonditaj, redakciitaj aŭ direktitaj de li mem: Índice, Sí, Unidad...). Tie estos publikigitaj poemoj, prozaĵoj, recenzoj, kritikaj artikoloj, prisociaj opinioj, ktp. JRJ, iom post iom, pli ofte preferos revuojn ol libroj por montri publike siajn ideojn kaj verkojn.
Direndas ke, kvankam JRJ apartenis al la t.n. Generacio de 1914 (kune kun la filozofo Ortega y Gasset, la ĵurnalisto kaj politikisto Manuel Azaña, la historiisto Américo Castro, ktp), tamen, li sendube iĝis vera mentoro de la tuje naskiĝonta Generacio de 1927, al kiu apartenos la plej konataj poetoj hispanaj de tiuj jaroj: Lorca, Rafael Alberti, Pedro Salinas, Vicente Aleixandre, Luis Cernuda, Jorge Guillén...
Vizito al Granado. Somero de 1924. Alvenas al Granado JRJ kaj Zenobia (kvankam ŝi baldaŭ devos forlasi la urbon). Belegaj vivo-spertoj dum kelkaj semajnoj inter JRJ, Federico, Isabelita (juna fratino de Federico), Francisco (frato de Federico, siavice poeto kaj diplomato), Manuel de Falla (elstara komponisto)... Sekve de tiu vizito, JRJ verkos la poemon Generalife, dediĉita al la aminda Isabel. Kaj ankaŭ Federico dediĉos poemon al JRJ, ĉe sia Romancero gitano (verko esperantigita de Fernando de Diego, Cigana romancaro, 1972, eldonita de Stafeto). Post la morto de JRJ, en 1960 estos eldonita la libro Olvidos de Granada (Forgesoj pri Granado), bazita kaj inspirita de tiuj neforgesablaj historiaj tagoj.
Tristega kaj neatendita okazaĵo. Julio de 1932. Marga Gil Roësset, genia juna skulptistino kaj desegnistino, kiu iom antaŭe amikiĝis al JRJ kaj al Zenobia, mortigas sin, nur 24-jara. La motivo: ŝajne, ŝi forte enamiĝis al JRJ, sed li ne reciprokis ŝian senton. Tiu terura afero ege afliktis la poeton, kiu konservis ŝian taglibron (donacitan al li de ŝi mem) dum sia tuta vivo. Estas fama la busto kiun Marga faris pri Zenobia.
Delive: JRJ, Zenobia, Marga
Finaj jaroj
Baldaŭ post la eldono de Canción (Kanto, 1935), komenciĝos la Enlanda Milito (1936-1939). Tiam JRJ interkonsentiĝas kun Manuel Azaña (tiutempa Prezidanto de la Hispana Respubliko) esti sendita al Usono kiel kultura ataŝeo (=adjunkto, asistanto). Tie, li prelegas en Usono, Kubo, Porto-Riko. Tra tiuj jaroj, Zenobia iĝas profesorino en la Universitato de Marilando, dum li restadas deprimiĝinta en hospitaloj. Tiam, JRJ komencas konsideri ke la vera kaj definitiva funkcio de poeto estas "vorte prezenti kelkajn eternaĵojn kaj konstantecaĵojn de la homa animo. Ja ideoj alvenas kaj malaperas; sed eterneco estas la celo..."
1942: aperas la libro Españoles de tres mundos (Hispanoj el tri mondoj, Bonaero). Temas pri proza verko, preparita dum jarcenta kvarono, fakte kolekto de kurtaj biografiaj portretoj pri gravaj homoj kiuj vivis en la samaj tempoj de la poeto (kelkaj el ili persone konataj de li, kelkaj aliaj nur pensataj kaj admirataj). Unuaversie, aperis la "lirikaj karikaturoj" de 61 homoj; postaj versioj -faritaj de esplorintaj fakuloj- inkludos pli ol 130 el tiuj portretoj. Tre probable, temas pri lia plej grava proza verko poste de (kaj tempe kaj range) Platero y yo.
Inter 1945 kaj 1957 aperas sep novaj poemaroj, ekde Voces de mi copla (Voĉoj de mia koplo) ĝis Espacio (Spaco, 1954); tiu lasta, fakte, temas pri longa proza poemo kiu, en kelkaj eldonaĵoj, okupas ĉirkaŭ 100 paĝojn. Al tiu ĉi epoko apartenas ankaŭ La estación total (La totala sezono, Bonaero, 1946) kiu enhavas poemojn skribitajn inter 1923 kaj 1935. Poste menciendas Romances de Coral Gables (1948) verko kiu enhavas kolekton da poemoj faritaj dum la kelkaj jaroj kiam la paro loĝis en la Florida urbo Coral Gables (1939-1942). Temas pri epoko plena je melankolio, sendube pro la katastrofo de la hispana milito kaj la devigo ekziliĝi kaj porĉiame vivi ekster ilia denaska hejma lando. Direndas, ke de antaŭ kelkaj jaroj oni organizas jaran konkurson pri poezio, nome Internacia Premio pri Poezio Juan Ramón Jiménez Coral Gables, omaĝe al JRJ kaj ĝenerale al la poezia arto hispanlingva.
Kaj estu almenaŭ citita Animal de fondo (Funda besto, 1949, Bonaero), kies definitiva versio nomiĝos Dios deseado y deseante (Dio-n dezirata kaj deziranta, 1953), kies titolo jam montras la ĉefan temon de la enhavo. Ĉirkaŭ tridek poemoj je liberaj versoj, aperantaj kiel unuiĝinta kontinua teksto. Speco de interna dio aperas kiel la esenco de beleco; kaj la poeto kunfandiĝas al pejzaĝo, maro, aero, ĉiutagaĵaro...
1956. Nobel-premio. Kaj, tuj poste, morto de Zenobia. Post ŝia morto, JRJ iras preskaŭ ĉiutage al la tombejo por “paroli al ŝi”. Vidinte tion, kaj timante profundan depresion al la vidvo, la familia kuracisto fine preskribis al li maksimumon de unu fojo ĉiusemajne.
1958: la poeto mortas. Baldaŭ komenciĝos la porĉiama atenta analizo de lia intensa vivo kaj lia vasta verkaro (laŭ la poeto mem, li skribis ĉirkaŭ du mil poemojn). Ni troviĝas antaŭ veraj spiritaj puto kaj fonto por ŝatantoj de poezio, sentemo kaj beleco. El mia vidpunkto, JRJ estas La Poeto, antonomazie...
--------------------------------------------------------
Aldonaĵoj
1.- Revizioj. JRJ tre ofte reviziis siajn poemojn, modifante specifajn detalojn, vortojn kaj esprimojn. Li konsideris tiun daŭran -preskaŭ senfinan- reviziadon esti lia “paŝanta verkaro”, ĉiam serĉe de la plej ĝusta, plej ekzakta vorto. La modifitaj poemoj aperos kutime en la sinsekvaj Antologioj publikigitaj de li mem tra lia vivo.
2.- Kompilaĵoj post-mortaj. Ekzistas almenaŭ kvar tiaj kompilaĵoj, ĉiuj sufiĉe gravaj. Eble tiu plej rimarkinda estas Leyenda (Legendo, 1978), eldonita de la fakulo Antonio Sánchez Romeralo, homo kiu ankaŭ rolis kiel testamenta administranto de la beletra heredaĵo de JRJ. Tiu kolekto havos reeldonon en 2006, kun reviziaĵoj far María Estela Arteche.
Aliaj gravaj kompilaĵoj:
- Por el cristal amarillo (Tra la flava vitro); eldonejo Aguilar, 1961. Ĝi enhavas poezian prozon, memoraĵojn kaj leteroj;
- Libros inéditos de poesía (Neeldonitaj poeziaj libroj, 2 volumoj); eldonejo Aguilar, 1964;
- Una colina meridiana (Meridiana holmo); diversaj eldonejoj, 2003. Ĝi enhavas tesktojn skribitajn en la periodo 1942-1950.
3.- Reformemulo pri ortografio. Dum la dua etapo de sia vivo (precipe post Poesías escojidas, 1917), JRJ daŭre uzas alternativajn ortografiajn regulojn por kelkaj literoj de la hispana lingvo:
- j anstataŭas ĉiam la fortan g. Ambaŭ havas la saman sonon /x/ (esperanta litero ĥ)
- kelkaj neprononcataj literoj malaperas en liaj tekstoj. Do, anstataŭ septiembre, obscuro, éxito, li skribos setiembre, oscuro, ésito.
(Ni memoru ke kelkaj aliaj gravaj verkistoj provis efektivigi ortografiajn modifojn en iliaj lingvoj. Estu cititaj Gabriel García Márquez kaj Bernard Shaw. Malsukcesintaj proponoj...)
- La unua poezia revuo en kiu JRJ partoprenis nomiĝis Helios (1903-1904). Temis pri revuo kiu deziris subteni kaj impulsi la literaturan modernisman skolon. Aldone al JRJ, ankaŭ multaj aliaj aŭtoroj publikigis poemojn en ĝi, ekz. Antonio Machado kaj Rubén Darío.
- La libro Laberinto (1913) inkluzivas la faman Letero al Georgina Hübner en la ĉielo de Limo, kie la poeto kondolencas pro la morto de virino kun kiu li kelkfoje (1904-1905) korespondadis. La historio meritus apartan rakonton, ĉar fakte Georgina Hübner ne ekzistis; temis nur pri imaga virino keita de grupo de gejunuloj el Peruo, kiuj deziris ricevi libron de JRJ. Por eviti tion, ke la poeto iru al Peruo por renkonti la fikcian virinon, la junuloj anoncis -pere de la konsulo de Peruo en Sevilo- al la poeto la morton de tiu sinjorino. JRJ (tre trista, jam enamiĝinta al ŝi kaj jam deziranta ŝin renkonti en Peruo) verkis kelkajn jarojn poste tiun adiaŭan poemon. En tiu momento JRJ jam konas la veron pri tiu ĉi kurioza historio kaj estas pardoninta la kulpulojn de tiu anekdota ŝercema trompo.
---------------------------------------------------------------------
Kelkaj tradukaĵoj miaj
- Traduko de octubre (1914-1915 publikigita en Sonetos espirituales, ankoraŭ sent-ema etapo). Rimo kaj metriko ne estos observataj en tiu ĉi mia tradukaĵo .
"Mi estis kuŝanta surtere, fronte
al la senfina kamparo de Kastilio
kiun la aŭtuno envolvis en la flava
dolĉeco de sia sun-kuŝejo (Okcidento, sun-falejo)
Lante, la plugilo, paralele
malfermis la obskuran kampon, kaj la simpla
malfermita mano lasis la semon
en ĝia dividita sino, honeste
Pensis mi ŝire eltiri koron, kaj ĝin ĵeti
plena de ties alta kaj profunda sento
sur la ruĝan sulkon de la tenera tero
Eble post ĝin rompi kaj semi (la koron)
la printempo montrus al la mondo
la puran arbon de la eterna amo"
-El El viaje definitivo (La definitiva vojaĝo, 1910-1911)
“Kaj mi iros for. Kaj restos la birdoj kantantaj
kaj restos mia horto kun sia verda arbo kaj kun sia blanka puto
Je ĉiu vespero, la ĉielo estos blua kaj serena
kaj sonoros, kiel en tiu ĉi vespero sonoras,
la sonoriloj de la kampanilo
Kaj mortos tiuj, kiuj min amis
kaj la vilaĝo iĝos nova ĉiujare...
Kaj mi iros for, kaj mi estos aliulo, sen hejmo
sen verda arbo, sen blanka puto
sen ĉielo blua kaj serena...
kaj restos la birdoj kantantaj...”
- El Espacio (1954, proza poemego)
--------------------------------------------------------------------
- El filozofia vidpunkto, la vorto modernismo estus difinebla kiel sinteno favora al raciismo kaj al progresismo, kontraŭa al tradicioj. Tamen, en la hispanlingva literaturo, la hispana vorto modernismo rilatas al latinamerika poezia skolo, kiu emas al ekzotemo, mezepoko, mitologio, erotismo, kaj eskapemo al tiuj imagaj mondoj. Inter ĝiaj reprezentantoj menciendas Rubén Darío, José Martí, Delmira Agustini, kaj la hispano Francisco Villaespesa.
Urbodomo de Mogero
“Kiu scias, plie ol mi, kiu, do?
kiu homo, aŭ kiu dio, povas, povis, povos diri al mi
kio, do, estas mia vivo kaj mia morto; kio, do, tiuj ne estas?
La dioj ne havis pli da substanco ol tio, kion mi mem havas;
mi havas, kiel ili, la substancon de ĉio jam vivita, kaj de ĉio vivota
mi ne estas nur nuntempo, sed torenta fuĝo, disde eko ĝis fino...
Kaj tio, kion mi vidas, je unu kaj alia flanko,
en tiu ĉi fuĝado, rozoj, restaĵoj de flugiloj
ombro kaj lumo, estas nur mia...”
- El Verbena francesa (Franca kermeso)
. Kvankam la vorto verbeno ekzistas ankaŭ en E-o, en la internacia lingvo ĝi aplikeblas nur al nomo de specifa planto -verbena officinalis. En la hispana, verbena iĝis uzata kutime por nomi vilaĝan aŭ popularan feston. Mi preferis elekti kermeson por traduki ĝin.
. Verkita en 1900 en Bordozo, publikita en 1953. Uzata -kvankam kun kelkaj postaj modifoj- de la roka andaluza ensemblo Alameda, sub la titolo Bajo la sombra y el sueño (1983).
“Sub la ombro kaj la sonĝo*
de la dorminta arbetaro
ĉio plenas je lumoj
je suspiroj kaj esencoj...
Vi jam scias, ke miaj doloroj
volas serenajn kvietecojn...
Ĉio tiel plena je lumo!
kaj meze de la festa krio-bruo
ili ne vidas, ke mia animo kaj mia korpo
estas mortantaj pro malgajo...”
* Verdire, la hispana vorto sueño povus esti tradukita per iu el la jenaj esperantaj vortoj: sonĝo, revo, dormo, dormemo, dormado... Eĉ la kunteksto foje ne klarigus la signifon. Kaj fakte tio okazas en tiu ĉi poemo.
--------------------------------------------------------------
Etapoj en la poezio de JRJ
1.- Simbolisma aŭ sentema (1898-1916)
La ĉefaj influoj ricevitaj de JRJ estas Bécquer (romantikisma aŭtoro), parnasismo, simbolismo kaj modernismo.
2.- Intelekta (1916-1936)
Poezio sen la ornamaĵoj de modernismo. Liberaj versoj. Serĉado de sublimaj spertoj. Nura, pura, skemisma poezio.
3.- Sufiĉa aŭ vera (1937-1958)
La poeto serĉas dion, “senripoze kaj sentediĝe”. Temas pri ena dio, kiu ekzistas en la poeto mem, dio kiu estas kaŭzo kaj celo de beleco. Finpunkte, ni memor(ig)u ion jam diritan: “La tasko -funkcio- de poeto esta vorto-prezenti kelkajn verajn eternaĵojn kaj konstantecaĵojn de la homa animo...”
---------------------------------------------------
Specifaj Hispanaĵoj
- La “tri generacioj de intelektuloj”. Tradicie oni klasifikis la hispanian intelektularon de la periodo inter la fino de la deknaŭa jarcento kaj la Interlanda milito en tri apartaj grupoj, nome: Generacio de 1898 (Miguel de Unamuno, Pío Baroja, Antonio Machado...) / Generacio de 1914 (JRJ, Américo Castro, Gregorio Marañón...) / Generacio de 1927 (F.G. Lorca, Jorge Guillén, Rafael Alberti...).
(Oni devus ankaŭ mencii iun kvaran generacion, tiun de 1950, jam postmilitan, inter kies aŭtoroj meritas esti cititaj la jenaj: Ignacio Aldecoa kaj lia edzino Josefina Aldecoa, la fratoj Juan kaj Luis Goytisolo, Juan Marsé, Francisco Umbral, Ana María Matute).
- La Senĉapelulinoj ("Las Sinsombrero").Oni nomis tiel la grupon de virinoj kiuj devus esti inkluzivitaj en la Generacio de 1927; tamen, pro la patriarkeca kaj masklisma aliro al tiuj temoj, oni decidis apartigi (kaj eĉ forgesigi!) tiujn virinojn. Feliĉe, la pasado de la tempo ne povis forigi iliajn grandajn talentojn, kaj oni juste povis rekuperi ilian memoron. Mi menciu kelkajn el ili: Concha Méndez, María Zambrano, Rosa Chacel, Maruja Mallo (desegnistino), Marga Gil Roësset (pentristino, jam supre pritraktita), Josefina de la Torre (verkistino, aktorino), ktp.
Desupre, delive: María Zambrano, Concha Méndez, Maruja Mallo, Marga Roësset; sube, delive: Rosa Chacel, Josefina de la Torre...
- Institución Libre de Enseñanza (ILE) . Privata kaj laika eduka centro de la unuaj jardekoj de la pasinta jarcento. Post kelkaj jaroj, aldone al universitataj studoj, oni ankaŭ povis sekvi primaran kaj sekundaran edukajn kursojn.
- Residencia de Señoritas (1915-1939). Centro kun similia funkcio al tiu de la Rezidejo de Studentoj (1910-1939), kaj ankaŭ ligita al la Libera Institucio pri Instruado (ILE, supre menciita).
--------------------------------------------------------------------
Ĝenerala aliro al la beletraj (kaj kulturaj) movadoj de ĉirkaŭ 1900
(Konsiderante, ke JRJ iamaniere kaj en iuj momentoj - precipe dum la unuaj periodoj de sia vivo- trapasis multajn poeziajn stilojn kaj influoj, estus interese almenaŭ prezenti tiun ĝeneralan panoramon)
- Pro tio, ke preskaŭ ĉiuj aliaj belartaj movadoj de la fino de la deknaŭa jarcento aperos kiel reago fronte al romantikismo, kiel punkto por komenci ni iru al romantikismo (= romanismo). Ĝi regis ĉefe dum la unua duono de la 19a jc, estis kontraŭa al klasikismo, kaj difineblus kiel belarta kreemo sentimentala, sentema, pasia kaj subjektiva; en ĝi pli gravas pasio ol racio, prudento kaj realo. La listo de gravaj romantikismaj aŭtoroj tra Eŭropo kaj Ameriko estus longega; tamen permesu al mi ke estu menciitaj la jenaj: Robert Burns, Lord Byron, Adam Mickiewicz, Aleksander Puŝkin, Victor Hugo, Edgar Allan Poe, G, Adolfo Bécquer, José de Esproneda, Rosalía de Castro, Giacomo Leopardi, Johann W. Goethe, Heinrich Heine...
- Kiel reago alvenis, iom post iom kaj al la tuta ĝenerala mondo de arto, realismo, naturalismo, impresismo...
- Mi uzos la esperantan vorton novismo (laŭ mi, pli taŭga vorto ol junstilo, novarto, secesio) por indiki tion, kio en aliaj eŭropaj lingvoj kaj landoj estas konata kiel Art Nouveau, Jugendstil, Nieuwe kunst, Stile Liberty, Sezesion... iam bone konata de ĉiuj kaj kiuj disvolviĝis dum la t.n. Bela Epoko (Belle Époque). Esence, temas pri movado kiu ne multe influas al la beletra mondo.
Novismo arkitektura
- El filozofia vidpunkto, la vorto modernismo estus difinebla kiel sinteno favora al raciismo kaj al progresismo, kontraŭa al tradicioj. Tamen, en la hispanlingva literaturo, la hispana vorto modernismo rilatas al latinamerika poezia skolo, kiu emas al ekzotemo, mezepoko, mitologio, erotismo, kaj eskapemo al tiuj imagaj mondoj. Inter ĝiaj reprezentantoj menciendas Rubén Darío, José Martí, Delmira Agustini, kaj la hispano Francisco Villaespesa.
Fine, kaj nun tute specife por beletro, aperis la jenaj du skoloj:
- Parnasismo (1850 - 1880), kiu proponas sin kiel tendenco kiu diras ne al sentemismo kaj al romantikismo; kiu celas krei nure “arton pro arto”, kaj kiu serĉas formalan perfektecon. Ekzemplo: Théophile Gautier. Kaj en Esperantujo, en kelkaj momentoj, Kaloĉajo kaj Varengjeno.
- Simbolismo (1880 - 1910), kiu serĉas mistikajn temoj, metaforojn, sinestezojn (miksado de du aŭ pliaj sensoj). Por simbolismaj verkistoj, la mondo estas “malĉifrinda mistero”. Charles Baudelaire, Arthur Rimbaud.
Resume, parnasismo, dekadencismo (kiun mi ne pritraktis ĉi tie), simbolismo kaj modernismo, ĉiuj tiuj tendencoj ekstaras kontraŭ pozitivismo, materialismo kaj burĝa realismo.
