monda lingvo

monda lingvo

miércoles, 1 de mayo de 2024

 La mitología propia en el esperanto

Contenido

1.- Introducción

2.- El refranero

3.- Dialectos y sociolectos 

4.- Héroes y villanos

5.- Poesía épica propia

6.- Esperantismos "¿puros?"

7. - Reflexión final

1.- Introducción

El escritor inglés de origen sudafricano J.R.R. Tolkien (1892-1973) aprendió esperanto durante su adolescencia.

Muy probablemente lo hizo dentro del movimiento scout; téngase en cuenta que el fundador del escultismo (el barón Robert Baden-Powell) aconsejó a los jóvenes scouts que aprendieran un poco de esperanto como "lengua secreta de la patrulla". La relación entre el esperanto y el escultismo es modesta, pero dura ya más de cien años, y merece tratamiento aparte.

Seguramente aprender esperanto fue uno de esos elementos que le animó todavía más a explorar los mundos de la lingüística, donde llegó a ser el creador de un puñado de idiomas ficticios, entre los que destacan el Quenya y el Sindarin. A decir verdad, Tolkien no fue nunca un esperantista activo, aunque entre 1930 y 1933 participó en una serie de congresos de la lengua internacional celebrados en el Reino Unido. Con posterioridad a esa fecha, el creador de El Señor de los Anillos no volvió a participar en actos de la comunidad esperantista, aunque sí se "despidió" mediante varios artículos en los que manifestaba su respeto y apoyo a la lengua internacional creada por el doctor Zamenhof: "A aquellos que busquen conseguir establecer una lengua auxiliar internacional, les aconsejo que apoyen con lealtad al esperanto". Y en una entrevista de la época, añadió algo curioso:"Creo que para que una lengua eche raíces y pueda permanecer en el tiempo, es necesario que posea una mitología, un acervo épico. Y el esperanto, aunque tiene cualidades filológicas suficientes, carece de ese acervo, seguramente debido a que es una lengua planificada de creación reciente. Quizá esa sea la causa por la que el esperanto no podrá crecer hasta alcanzar sus objetivos..."

Con independencia de que estemos o no de acuerdo con las opiniones de Tolkien, podemos hacer una especie de viaje por la historia hasta llegar al presente para intentar descubrir si la lengua diseñada por Zamenhof ha conseguido crear esa cultura propia, digamos, "emocional".


Para empezar, hemos de tener en cuenta que -casi- todas las culturas del mundo están entrelazadas de alguna manera y en mayor o menor medida; es decir, las tradiciones mitológicas están frecuentemente relacionadas entre sí. De alguna manera, las tradiciones de un determinado territorio derivan de lo que se ha recibido de pueblos anteriores que han habitado ese territorio y está vinculado con lo que pueblos vecinos o invasores hayan aportado. Sobre esta base, cada pueblo añadirá algunos elementos propios, que a su vez, probablemente, serán tomados por culturas posteriores. 

El esperanto es una lengua planificada que nace en un momento de la historia (1887). Y nace con un objetivo claro: conseguir que los pueblos del mundo, sea cual sea su pasado, su fuerza militar o su riqueza económica, tengan algo que compartir. Y que ese algo que se comparte permita que todos los habitantes del mundo comprendan que por encima de las muchas diferencias que hay (a nivel individual y colectivo), todos forman parte de la misma familia. Y ese algo debe tener forma de lengua, porque la lengua es la "cuestión previa" que hay que resolver antes de acordar cualquier otra cosa. 

Y eso es evidente. Quien está leyendo este artículo tiene necesariamente que poder leer y comprender la lengua española. De lo contrario, no podría leer lo que yo escribo. Si un indonesio, un brasileño y un iraní desean hablar de algo, deben decidir -sí o sí, de antemano, y aunque sea de manera casi tácita- en qué idioma se van a entender. Después se harán amigos o no, pero el código lingüístico que van a usar hay que decidirlo previamente.

Casi todas las culturas del mundo (ya tengan una basé étnica, religiosa o geográfica) tratan de resaltar aquello que les es "propio", aquello que les diferencia de sus vecinos, lo que les hace "especiales". Teniendo en cuenta que la finalidad del esperanto es unir a la humanidad por encima de sus diferencias, la cultura del esperanto tratará de acentuar aquello que es "común" a la mayoría de los humanos. Y así, a un nivel puramente léxico y semántico, han acabado por introducirse en el esperanto palabras que, por la razón que sea, han adquirido universalidad: okej, karaokeo, siesto, ha-lo (para responder al teléfono), tango, bumerango, softvaro (software)... y muchos cientos más, han sido incluidas en el esperanto. 

Eso sí, han de respetar unas reglas gramaticales establecidas de antemano. Y eso tiene muchas ventajas. Veámoslo. Tomemos las palabras hardware y software, palabras que han quedado incluidas en el castellano tal y como se escriben en inglés y que se pronuncian de una manera "indefinida". En esperanto se pueden decir de dos maneras: una se crea mediante el uso de los recursos esquemáticos de la lengua, y la otra mediante la adopción directa de la palabra, adaptándola a la ortografía y la fonética propias del esperanto:

- hardware: aparataro (=conjunto de aparatos) / hardvaro

- software: programaro (conjunto de programas)/ softvaro

El hablante de español va a tener difícil formar el plural de hardware, y mucho menos pronunciarlo de manera que suene "a español". Pero el hablante de esperanto (que recordemos puede ser cualquier persona del mundo que lo desee) lo hará fácilmente, sea cual sea la opción que elija; y así:

- aparataro: aparataroj (plural)

- hardvaro: hardvaroj (plural)

Y además (y centrándonos ya solo en la opción hardvaro), el ususario del esperanto podrá formar decenas palabras que no existen en español, ni en inglés: hardvara, hardvare, hardvarigi, hardvareco, hardvariĝi, hardvaremulo, etc, etc.

Una vez hechas todas estas consideraciones previas, pasemos a responder la cuestión principal de este artículo: ¿ha generado el esperanto su propia cultura mitológica, épica, espiritual, intrínseca, emocional...?


2.- El refranero

El padre de Lázaro Ludoviko Zamenhof, Mark Zamenhof (que era bibliotecario, profesor y lingüista) publicó en 1905 una recopilación de refranes, fraseologías y proverbios de las lenguas rusa, polaca, alemana y francesa. Poco antes de morir, pidió a su hijo que utilizara su recopilación como base para formar el primer proverbaro (refranero) del esperanto. Lázaro Ludoviko era consciente de que el esperanto necesitaba llenar ciertos huecos y carencias lo antes posible. Ya hacía dos décadas que los escritores esperantistas habían empezado a traducir y a publicar una cantidad importante de grandes obras de la literatura universal. Pero un refranero era también necesario. Y siguió el consejo de su padre. Y así, en 1910 la editorial Hachette publica en París el libro Proverbaro Esperanta, que incluye más de 2600 refranes y dichos en sus versiones en esperanto. El libro ha conocido hasta la fecha cinco ediciones, dos de ellas (1961, 1974) por la editorial española Stafeto (de Las Palmas de Gran Canaria ) y la más reciente (1990) por una editorial china.

Pero han sido muchos más los autores que han colaborado a forjar el cuerpo de refranes de la lengua internacional: Veamos sólo algunos de ellos:

- André Cherpillod, erudito francés, que recogió y tradujo al esperanto alrededor de 5.000 refranes, extraídos de noventa lenguas del mundo, incluyendo lenguas orientales y lenguas ya desaparecidas. El libro se llama Proverbaro tutmonda (2010).

- Husejn Al- Amily (1927-2014), esperantista iraquí exiliado en Londres quien, con la ayuda de la Asociación Universal de Esperanto, publicó en 2008 la versión en la lengua internacional de Zamenhof del "Tesoro", colección de 3.700 proverbios y anécdotas de las culturas árabe e islámica.

- Marjorie Boulton (1924-2017) profesora y poetisa inglesa que escribió casi toda su obra en esperanto. En su ingente obra Faktoj kaj fantazioj (1984), dedica el tercer capítulo a recoger proverbios en esperanto; pero a lo largo de todo el libro y, en general, de toda su obra, traducirá cientos de dichos y refranes provenientes de todo el mundo. Lo mismo harán, de hecho, muchos otros autores esperantistas, provenientes de los cinco continentes.


Hay que decir que no todos los refranes recogidos en estas y en otras  obras son traducciones de otras lenguas. También se recogen cientos de proverbios nacidos dentro del mundo propio del esperanto. Por otro lado, la flexibilidad de la lengua de Zamenhof permite construir refranes y expresiones con recursos que las lenguas naturales o étnicas no tienen, siendo más fácil encajar métricas y rimas. Veamos algunos ejemplos (haré simplemente una traducción literal de cada proverbio; de ahí puede cada quien deducir el equivalente en castellano):

- En sia urbeto, neniu estas profeto ("en su pequeña ciudad, nadie es profeta")

- Virina rideto pli kaptas ol reto ("una sonrisa de mujer caza más que una red")

- Se forestas la suno, sufiĉas la luno ("si no está el sol, basta con la luna")

- Preĝon faru, sed farunon preparu ("haz un rezo, pero prepara la harina")

- Pli valoras tuj ovo ol poste bovo ("vale más ahora un huevo que después un buey) 


3.- Dialectos y sociolectos

Casi todas las lenguas "naturales" desarrollan -antes o después, y en distintos grados- dialectos, es decir variantes de realización de una lengua, dependiendo de la región en la que se hable. La existencia de variantes dialectales supone un elemento importante a tener en cuenta a la hora de enseñar o aprender una lengua. 

Cuando se dice que en España se enseña inglés en los colegios (incluso se imparten asignaturas completas en esa lengua...) no ha quedado todavía claro -nada claro- qué variedad es la que se va a enseñar a los alumnos. Y eso no es una cuestión baladí. En efecto, cada dialecto va a incorporar particularidades a nivel fonético, léxico, semántico e incluso gramatical, que lo van a diferenciar del resto de los dialectos que posea una lengua, pudiendo incluso llegar a no ser bien entendido por los hablantes de otras variedades. E incluso aunque se alegue que lo que se enseña es la variedad estandarizada, las lenguas muy extendidas geográficamente tienen varias modalidades estandarizadas. Un locutor de televisión de Madrid no usa la misma variedad hablada que uno de Buenos Aires o uno de La Habana. El que no lo quiera ver, que no lo vea. Estos inconvenientes afectan no sólo al inglés o al español, sino a cualquier otra lengua "de cultura" que se enseñe en cualquier centro educativo. Lo dejo aquí, porque no es este el sitio para avanzar en este tema.

En principio, una lengua "artificial" o planificada no desarrollará dialectos, ya que no crece y se desarrolla en una región determinada, con sustratos idiomáticos particulares y tendencias comunes  a nivel léxico, fonético, etc. Es cierto que cada hablante de esperanto suele dejar a la hora de pronunciarlo algún deje o entonación propio de su lengua o lenguas de origen. Pero lo cierto es que desde muy pronto se establecieron modelos a imitar. Ya el propio Zamenhof afirmó que la manera de hablar y pronunciar el esperanto que tenía Rosa Junck (1850-1929) servía como referente y modelo. Con posterioridad, se ha tomado como referencia la pronunciación de algunos grandes escritores y oradores; en este sentido, especial relevancia ha tenido Ivo Lapenna (1909-1987), que fue el hombre que consiguió que la asamblea general de la Unesco de Montevideo (1954) reconociera el valor didáctico y ético del esperanto. Quien quiera escuchar a Ivo Lapenna hablando el esperanto "modelo", puede hacerlo buscando vídeos o audios en internet.

Relacionado con el concepto de dialecto está la realidad del sociolecto, que se definiría como una variedad del idioma utilizada por un determinado grupo o clase social. Por ejemplo el habla propia de los jóvenes, o de determinadas clases sociales de un país pueden constituir un sociolecto. La literatura en esperanto ha sentido desde pronto la necesidad de contar con variantes lingüísticas que permitieran traducir de manera lo más fiel posible las frases y diálogos que, dentro de una obra literaria cualquiera, son dichas por determinados personajes cuyo habla muestra particularidades diferenciadoras notables. Aunque desde casi el principio se iban creando vocablos adecuados para eso, será gracias a los trabajos del belga Manuel Halvelik (1925-2016) que se han establecido en el esperanto tres variantes normalizadas útiles para estas necesidades literarias:

- el Popido, o lengua de las zonas rurales;

- el Gavaro, o lengua del hampa y de los delincuentes;

- El Arcaicam Esperantom, que con mucho es el más usado y el más interesante. La idea empezó a desarrollarse por el cirujano y gran escritor húngaro Kalman Kalocsay en torno a 1930, pero no quedó fijada de manera definitiva hasta 1969. Se trata de una especie de esperanto medieval, cuyo aspecto externo recuerda a una mezcla de latín, inglés antiguo y alguna lengua perdida del centro de Europa. Un hablante de esperanto no puede entender lo que está escrito en Arcaicam Esperantom... salvo que lo estudie durante unos minutos y observe que se trata de una lengua que en realidad presenta una serie de deformaciones a nivel ortográfico y gramatical respecto al esperanto modelo del Fundamento*

*El Fundamento de Esperanto, publicado en 1905, es el libro que recoge las reglas esenciales definitivas de la lengua, junto con un vocabulario básico de unas 2.500 raíces. En principio, para garantizar la estabilidad del idioma, el contenido de este libro es casi intocable.

 Aunque el Arcaicam Esperantom representa una lengua completa, solo se usa cuando haya que poner en el texto algo escrito en una lengua "muerta" o "antigua". Por ejemplo, en la versión en esperanto de El Señor de los Anillos (La Mastro de la Ringoj, traducción de William Auld), lo que dicen los elfos aparece en arcaicam esperantom y lo que dicen los hobbits aparece en popido. También aparecen en arcaicam esperantom las frases en inglés medieval en las traducciones de Ivanhoe, y en general las frases latinas que se usen en las novelas. 

Pongo un par de ejemplos:

- esperanto: tempo fuĝas (el tiempo se escapa) / mi tion bone komprenas (yo comprendo bien esto)

- arcaicam esperantom: tempom phughat/ mihi ityon bonoe comprenams

---------------------------------------------------

Y añado aquí una cuestión final, que de alguna manera guarda un poco de relación con este punto: ¿se puede escribir el esperanto con otros alfabetos, e incluso aplicarle un alfabeto propio? Lo normal es que no se acepte, teniendo en cuenta el deseo principal de convertirse en lengua internacional y de hacerlo de la manera más sencilla posible para la mayoría de las personas. Zamenhof pudo haberlo hecho, pero decidió escribirlo con alfabeto latino, si bien añadió seis letras propias (ĉ ĝ ĥ ĵ ŝ ŭ), que son hoy el símbolo externo de la lengua, igual que la letra ñ es el símbolo del castellano.

No obstante, en torno a 1996, un grupo de esperantistas estadounidenses adaptaron el alfabeto shaviano al esperanto. Es una experiencia interesante, ya que la adaptación ha sido hecha de manera que el resultado es un alfabeto lógico como ningún otro que yo conozca. Pero hay que decir que solamente aquellos esperantistas muy "frikis" y muy amantes de las cosas  extravagantes lo usan entre sí, a modo de "lengua secreta". La historia del alfabeto shaviano (Ŝava alfabeto, en esperanto) merece un artículo propio, y no es este el lugar adecuado. Internet, una vez más, podrá resolver las dudas de los curiosos.


--------------------------------------------------------

4.- Héroes y villanos

- Héroes: aquellos que de alguna manera han contribuido con su esfuerzo y su dedicación al crecimiento de la comunidad esperantista. Se incluyen aquí políticos, escritores, científicos, aventureros, donantes de recursos... 

Hay que decir que han sido muchos aquellos que, a la vez que han apoyado toda su vida la causa del esperanto, han vivido una vida llena de aventuras en el sentido propio de la palabra. Mencionaré sólo a dos:

- Vasili Eroshenko (1890-1952). Ruso, violinista, escritor y viajero incansable. Ciego desde casi su nacimiento, su minusvalía no le impidió viajar por medio mundo. Aprendió esperanto muy joven, se estableció en Londres durante un tiempo y luego, gracias a sus contactos con esperantistas, viajó y trabajó por Tailandia, China, Japón y la India, entre otros países. Trabó amistad con gentes destacadas del mundo de la cultura en todos estos países, entre otros con el reconocido escritor chino Lu Xun. Fundó media docena de colegios para ciegos. Participó en varios importantes congresos esperantistas. Escribió libros en ruso, japonés y esperanto. Estuvo preso varias veces por sus ideas anarquistas, y consiguió escapar en dos ocasiones (¡una de ellas escapó desde un barco!). Su vida da para una gran novela...

Particular interés tiene el movimiento de los ciegos esperantistas. Daré sólo algunos datos. Ya en torno a 1895 hay personas invidentes notables que aprenden y difunden el esperanto. El braille en la lengua internacional queda normalizado en 1902. La primera revista para invidentes (Esperanta Ligilo) se publica sin interrupción desde 1904. La revista más importante es Aŭroro, publicada desde 1920. Primeros congresos, desde 1921; asociación internacional definitiva (LIBE) desde 1950. Y una curiosidad: el fundador y muchos años presidente de la Organización Nacional de Ciegos en España (previa a la actual ONCE) fue José Ezquerra, un convencido y muy activo esperantista.

 - Tibor Sekelj (1912-1988). De familia húngara, vivió de niño en muchos países de Europa oriental. Antropólogo, arqueólogo, explorador, periodista... Manejaba con corrección una decena de idiomas. Siendo aún joven, viajó a Argentina para hacer unos reportajes para su periódico y decidió quedarse a vivir allí. Participó en una subida al Aconcagua y de sus experiencias escribió y publicó (¡en español!) el libro "Tempestad sobre el Aconcagua" (1944). De sus aventuras por la selva amazónica sacó los datos necesarios para escribir Kumeŭaŭa, la filo de la ĝangalo (1979) ("Kumewawa, el hijo de la selva"), que ha sido traducido a 22 idiomas y que es el libro escrito originalmente en esperanto que más traducciones  ha tenido hasta la fecha. Viajó por todos los continentes, escribiendo sobre sus experiencias y recopilando infinidad de datos sobre antropología. Conoció a reyes, presidentes y élites intelectuales. Y siempre que pudo, apoyó la causa del esperanto. Incluso consiguió que en 1985, en Sofía (Bulgaria), la Unesco aprobara una resolución en favor de la enseñanza del esperanto en los colegios del mundo. Sobre Tibor Sekelj también se podría escribir una gran novela...

Tibor Sekelj y Julio Baghy en un Kongreso de 1959


- Villanos: son aquellos que en algún momento han buscado o pretendido (con o sin éxito) perjudicar al movimiento esperantista. Incluimos aquí a todos aquellos gobernantes que lo han prohibido en algún momento en algún país, en casi medio mundo (Imperio Ruso,  Francia -y todo el imperio francés-, Alemania, Italia, Unión Soviética, Japón, China...). Se incluye aquí también a aquellos "intelectuales"(¿?) que hayan menospreciado la realidad y los fines del esperanto. Y se incluye aquí también a aquellos lingüistas que traicionaron al esperanto para crear una lengua planificada rival; muy en particular son villanos Louis de Beaufront y Louis Couturat, promotores del Ido* en 1907. A otras lenguas planificadas no se les tiene aversión, pero al Ido y a sus promotores no se les perdona en el país del esperanto.

*El Ido fue un idioma auxiliar creado por esperantistas reformistas que consideraron que la lengua se podía mejorar haciendo una serie de modificaciones. Aunque llegó a tener varios miles de seguidores y una literatura de cierta importancia, hoy apenas lo hablan un centenar de personas, casi todas ellas esperantistas que lo han aprendido por curiosidad.

Y una nota final en este asunto. Esperantujo (o Esperantio,"el País del esperanto") no ha sido siempre -ni es- "el país de la paz y del amor" que presume ser. Al contrario, desde casi los primeros tiempos han existido diferencias, disputas, intrigas y querellas. Es cierto que "la sangre nunca ha llegado al río". Pero las diferencias han sido una realidad. De forma que muchos autores y activistas han sido alabados o vituperados dentro de la comunidad, dependiendo de la postura que hayan adoptado en algún tema determinado, y del grupo al que hayan apoyado. Sin ir más lejos, el mismísimo Ivo Lapenna fue defenestrado de la UEA, en 1974. 

Hay que decir que en Esperantujo han existido más de mil asociaciones distintas que, aunque comparten las ideas esenciales,  tienen puntos de vista muchas veces distanciados respeto a ciertos temas, sobre todo en cuanto a la estrategia a seguir y a los objetivos más inmediatos; y todos sabemos que en cualquier grupo humano surgen disputas. Ahí lo dejo.  

5.- Poesia épica propia

Quizá este sea el punto más significativo en este artículo. Pero también aquí trataré de ser breve. Son muchos los libros (normalmente novelas, y seguramente más de un centenar) que recogen hechos calificables de épicos en relación con el esperanto: persecuciones, fugas, experiencias en guerras, en campos de concentración... Ahí están las obras de los húngaros Tivadar Soros (el padre del magnate  George Soros) y de Julio Baghy, entre muchos otros. Son también muchos -seguramente varios cientos- los libros escritos en la lengua internacional donde aparece el propio esperanto -o la comunidad esperantista- como protagonista o parte importante del relato. Y puede tratarse de hechos reales o ficticios. Y normalmente son textos interesantes. Pero no es de eso de lo que quiero hablar aquí. Me centraré sólo en aquellos grandes poemas que tienen  algún parecido con  las grandes epopeyas de la historia de la literatura: el Poema de Gilgamesh, el Ramayana , la Ilíada, la Eneida, La Divina Comedia, el Cantar de Mio Cid, Los lusiadas y obras de ese tipo.

Una vez más, la diferencia es que en los poemas épicos en esperanto el objetivo no es ensalzar a una determinada etnia o nación, sino mostrar de qué manera la humanidad es una única familia con un mismo destino. En este sentido, la poesía épica en esperanto se parece más al libro La tragedia del hombre (1861), obra del húngaro Imre Madách. 

De la literatura en esperanto en este campo, citaré solo las siguientes obras:

- La infana raso (1955) del escritor escocés William Auld (1924-2006).  Poema en 25 capítulos que viaja por la forma de ser del ser humano y trata de explicar por qué su comportamiento es tan infantil, hasta el punto de crear la desgracia en la Tierra.

Traducción al italiano de La Infana Raso


- Poemo de Utnoa (1993) del escritor catalán Abel Montagut. Más de 7.000 versos alejandrinos de quince sílabas, divididos en siete cantos. Cuenta la historia de un clan que en tiempos de la antigua Mesopotamia lleva una existencia nómada, de un país a otro. Se intercalan elementos de ciencia ficción, futurismo, y menciones a epopeyas antiguas, muy en particular al tema del diluvio universal. Una obra maestra.

- Los poemas de Zamenhof . El doctor  L.L. Zamenhof -el "simple" iniciador de la lengua internacional, como a él le gustaba que le llamaran- era un científico con alma de poeta. Escribió apenas una decena de poemas en esperanto, pero han quedado como himnos que recogen la esencia de su creación y de la lucha necesaria hasta poder alcanzar los objetivos del esperantismo. Especial mención merecen los poemas La espero (1890) y La vojo (1896), muchos de cuyos versos son aprendidos de memoria y se usan como proverbios imprescindibles en la cultura del esperanto. Ejemplos:

- En la mondon venis nova sento... ("Al mundo ha llegado un nuevo sentimiento...")

- Eĉ guto malgranda, konstante frapante, traboras la monton granitan... ("incluso una gota pequeña, golpeando constantemente, hará un agujero en un monte de granito", en alusión a la necesidad de avanzar con paciencia, poco a poco y sin miedo a los obstáculos)

- La nepoj vin benos... ("los nietos os bendecirán...", en alusión a que el esfuerzo que se haga por difundir el esperanto tendrá al final premio, y que quizá el más grande de esos premios es que nuestros nietos "nos bendecirán" por haberlo intentado con tenacidad).

6.- Esperantismos ¿"puros"?

¿Qué tipo de lengua es el esperanto? Nadie pretende ocultar que el esperanto es una lengua artificial (con la connotación negativa que eso acarrea en muchos círculos "intelectuales"), una lengua diseñada por un médico de origen judío, que nació y vivió en diversos lugares de la parte occidental del Imperio Ruso. 

La diferenciación entre lengua "natural" (o mejor: "étnica") y "artificial" (o mejor: "planificada") es válida en un primer acercamiento al tema. Pero hay que dejar claro que casi todas las lenguas "naturales" tienen mucho de artificial. Para empezar, la escritura es siempre artificial; por otra parte, un porcentaje importante del léxico proviene de préstamos de otras lenguas, préstamos que no han entrado de manera "natural" en las lenguas, sino que se han introducido por la actividad intelectual de especialistas en determinados asuntos. Y no nos engañemos, casi todas las formas estandarizadas de las "grandes lenguas" son sistemas lingüísticos artificiales en mayor o menor grado. Por no hablar de casos como el bahasa indonesio, el euskera batua o el hebreo moderno. Lo que pasa con un idioma como el esperanto es que ha sido planificado de antemano, con carácter previo, en todas sus bases; pero una vez que "echa a andar", fluye de manera casi tan natural como una lengua normal.

La lengua que este hombre diseña es una lengua "a posteriori", lo que quiere decir que casi todos sus elementos han sido tomados de alguna manera de lenguas previamente existentes. Lo que Zamenhof hace es eliminar irregularidades, excepciones y establecer una gramática con coherencia interna, que trate de evitar ambigüedades y permita aprenderla con facilidad.

Inevitablemente, Zamenhof ha de tomar una serie de decisiones, y dentro de esas decisiones ha de pagar una serie de "peajes" para intentar que lo que él está creando pueda tener alguna posibilidad de alcanzar la finalidad que busca.  Y así, el iniciador del esperanto toma decisiones "pragmáticas" y decide, entre otras cosas:

- utilizar el alfabeto latino, si bien con algunas letras propias (como ya hemos visto,  básicamente letras "normales" con un signo diacrítico). Inventar un alfabeto propio lo habría hecho más "neutral"; pero habría perjudicado a todo el mundo y no habría beneficiado a nadie. Pensemos que hoy día todos los niños chinos conocen el alfabeto latino, gracias al pinyin.

- que la base del léxico va a venir de préstamos tomados del latín, griego, francés y alemán; y también toma algo del ruso, polaco, inglés, yidish, hebreo... Son la lenguas que él conoce mejor y se sirve de ellas, aunque nada ha impedido que en su evolución posterior se hayan incluido palabras tomadas de casi cien idiomas distintos.

Aquí también habría sido mucho más "neutral" inventar todas las palabras desde cero, como han  hecho algunas otras lenguas artificiales. Si somos estrictos, eso habría implicado que incluso los nombres de los países, regiones, ciudades, ríos, etc, tendrían que haber sido inventados de la nada. Zamenhof no tenía tiempo para tanta cosa, considerando aquí también que sería una solución muy poco pragmática, que no beneficiaba a nadie y perjudicaba a todos. 

No obstante, algunos elementos del esperanto son "a priori", es decir, no están tomados de alguna lengua o cultura ya existente. De igual manera, existen también palabras propias del esperanto que han surgido entre los hablantes sin haber sido tomadas de ninguna lengua. Y también hay creaciones sociales propias. Veamos algunos ejemplos de todo esto.

a) El cuadro de voces simples (lo que nosotros llamamos la tabel-vortoj) está diseñado como elemento a priori. Y es que es un campo ideal para diseñar el idioma con trazos matemáticos. En efecto, se trata de 45 palabras que expresan los interrogativos, relativos y correlativos -ya sea en forma de conjunción o de adverbio- y que equivale aproximadamente a todo el entramado que en inglés usa la "w" :who, what, where, how, when, etc. 

Las ventajas de un diseño lógico son evidentes. Veamos la serie de palabras de este cuadro que están relacionadas con el tiempo cronológico, y sus equivalentes en español y en inglés. Cualquier observador neutral puede sacar conclusiones:

- iam  / alguna vez / sometime, ever
- kiam / cuando, cuándo / when 
- tiam  / entonces / then
- ĉiam / siempre / always
- neniam / nunca / never



b) Hay ciertamente otros elementos gramaticales a priori (algunas preposiciones, algunos sufijos muy particulares, etc) pero me gustaría mejor tratar un poco lo siguiente: cómo la lengua de Zamenhof procede con frecuencia a la aplicación de categorías gramaticales ya existentes a aspectos del lenguaje que en las lenguas étnicas se resuelven de manera irregular. Es, entre otros ejemplos, el caso de los números ordinales respecto a los cardinales, donde la terminación propia para el adjetivo (-a), se usará para esta tarea, sin excepciones. Comparemos aquí también entre las tres lenguas:

- unu/unua - du/dua - tri/tria... dek/deka...
- uno/primero - dos/segundo - tres/tercero... diez/décimo...
- one/first - two/second - three/third... ten/tenth...

Una regularidad semejante tiene muchas ventajas. Imaginemos un estudiante japonés que aprende español y otro que aprende esperanto. El que aprende español aunque ya sepa decir "dos", "diez" y "siete", jamás podrá deducir cómo se dice "veintisiete", y mucho menos su ordinal, "vigesimoséptimo" (esto último cuesta trabajo incluso a los nativos de la lengua española...). Pero el japonés que aprende esperanto lo tiene fácil, porque vigesimoséptimo se dice, sin lugar a dudas: dudek sepa (du/dek/sep/a = 2+10+7+a)

c) Todas las lenguas tienen palabras y expresiones intraducibles o de difícil traducción. La inteligencia artificial (IA) tiene ahí un hueso duro de roer. Con el paso de las décadas -y de lo siglos- el esperanto ha ido generando también un buen puñado de palabras y expresiones propias, intraducibles o de difícil traducción.  Cualquier esperantista con conocimiento medio de la lengua sabe lo que significan. Los traductores automáticos no sabrán qué respuesta dar:

- krokodili. Literalmente sería algo así "hacer el cocodrilo", y significa en nuestro mundo hablar en una lengua étnica (español, catalán, búlgaro, coreano...) en un ambiente donde se debería estar usando el esperanto, por ejemplo, durante un kongreso, en una charla entre amigos. Es curioso cómo finalmente el cocodrilo ha terminado por convertirse casi en la mascota del esperantismo.



- Kabei. Significa abandonar el movimiento esperantista sin motivo aparente. La palabra viene del médico y escritor  polaco conocido como Kabe, quien, después de unos años de activo y prolífico esperantismo, lo abandonó sin dar explicaciones. Hay que decir que, muchos años después, poco antes de morir, Kabe volvió al esperanto, pero la palabra ya había echado raíces en el idioma. Eso sí, se forjó el término malkabei (=lo contrario de kabei) . 

La lista sería muy larga, y no aquí hay espacio ni tiempo para tanto detalle. Me limitaré a enumerar algunos otros ejemplos: en la tago de Sankta Neniamo, je la barbo de Zamenhof, samideano, aktoj de la Akademio, UEA, TEJO, SAT, volapukaĵo, la fina venko, finvenkismo, raŭmismo, gufujo, P.I.V., Reta Vortaro, kongresejo, programero, iĉismo, riismo, kajmani, aligatori... En resumen, casi un universo paralelo.

d) El Pasporta Servo (servicio de pasaporte). Se creó en 1974 y es una red mundial de personas que de manera gratuita acogen en su casa a esperantistas que por alguna razón están en la ciudad del receptor. La única condición es hablar un poco de esperanto. Es un recurso ideal para viajar sin necesidad de reservar en hoteles. Hay que señalar que Pasporta Servo funciona nada menos que treinta años antes de que se pusiera en práctica el servicio parecido llamado Couchsurfing -por el que por cierto desde hace unos años hay que pagar...

e) Los congresos. Muy probablemente los congresos (kongresoj) son la creación social más importante del esperantismo. Cada año se celebran en el mundo alrededor de 300 congresos, de dimensiones muy dispares: algunos reúnen a 2000 ó 3000 personas; otros congregan a apenas unas decenas. En cualquiera de los casos, son seguramente los únicos congresos internacionales que no usan servicio de traducción e interpretación. El Universala Kongreso (UK) se celebra desde 1905. A nivel de países, el más antiguo es seguramente el congreso anual japonés (Japana Esperanto-Kongreso), que lleva alrededor de 110 ediciones, desde 1906. En el caso de España, este año está previsto que se celebre la edición número 82, que no está mal.

Exposición de libros en esperanto en un kongreso


7.- Reflexión final. Dice Esther Schor, profesora de la Universidad de Princeton (Nueva Jersey), que el esperanto no ha conquistado el mundo y que muy probablemente no lo hará. Pero que lo que sí es cierto es que cambia -muy positivamente- la vida de aquellos que se animan a aprenderlo. Y yo añado que para que algo tan bonito llegue a la gente, sería esencial que al menos se mencionara en los colegios, que se le dedicara unos minutos en alguna clase, que apareciera en algún libro de texto, que las autoridades no lo ignoraran de una manera tan despreciativa, tan innoble. 

Mi vida ya está en su etapa final, pero desde hace años me pregunto:¿cómo es posible que en el colegio y en el instituto hubiera tiempo suficiente para enseñarme lo que era el misterio de la Santísima Trinidad, y quién fue el Gran Capitán (y sus "heroicas" campañas militares); que tuviera que estudiar qué estupidez es el dadaísmo; y que hubiera tiempo para que me aprendiera de memoria las propiedades de decenas de minerales; y la chorrada de las etapas anal y fálica del crecimiento, según Freud; y que tuviera que aprenderme las absurdas conjugaciones del latín y tantas, tantas cosas más... Y que nunca hubiera tiempo ni lugar para que ningún libro ni ningún profesor mencionara, siquiera sea de paso, qué era el esperanto? Lo siento. No tengo mucho que compartir con el mundo oficial. Me retiro a mi mundo. Es más bonito y más divertido. Y más inteligente.Y más humano.

Un saludo a todos los que han leído este artículo hasta el final. Gracias. 
 
L.L. Zamenhof saliendo de la sala de congresos en el UK de 1905






sábado, 6 de abril de 2024

 Supertramp kaj la "Krimo de la Jarcento"

(Por Literatura Foiro)


Mi reiras per miaj memoraĵoj ĝis la somero de 1983. Tiumomente, mi estis 17-jara. Okazis ke, ekde la fino de 1982, mi komencis koni kaj aŭskulti miajn unuajn gustumadojn pri la t.n. progresiva roko. Je la unua fojo, kelkaj kasedoj de Pink Floyd, Genesis, Mike Oldfield, Supertramp kaj aliaj nomoj prunte alvenis al miaj manoj. 

En tiu somero de 1983 mi restadis dum kelkaj semajnoj en mia gepatra vilaĝeto, sude de Hispanio. Iun vesperon, mi decidis eniri iun apartan kafejon de la vilaĝo por preni iun trinkaĵon kaj ĝui iom da muziko, ĉar mi sciis ke la son-aparato de tiu kafejo estas tre alt-kvalita. Enirinte, mi vidis ke sur la septoj de la lokalo pendas kelkaj afiŝoj eltiritaj de muzika revuo kiu montras bildojn de Supertramp dum ĝiaj tiu-jaraj koncertoj en Barcelono kaj Madrido. Do, mi decidis peti al la kelnero ĉu eblus ke li sonigu iun diskon de Supertarmp. Kaj li respondas: "jes, tutkompreneble! Eniru en la ena salono kaj ĝuu. Ĝuste nun estas neniu en la kafejo krom vi!" 

Do, mi prenis mian trinkaĵon kaj sidiĝis en la ena saloneto. Tiam, komencis soni la unuaj notoj de la harmoniko de la albumo Crime of the Century. Tiuj notoj tuj imprese frapis miajn orelojn; jes ja mi jam konis tiun diskon, sed mi neniam antaŭe ĝuis tiel grandan son-kvaliton. Preskaŭ la tuta disko pasis tra mia aŭskultado, en ĝojplena duonhoro, dum kiu mi gapadis kaj ekstaziĝadis pro la neegalebla muziko kiun estis sonigata... Poste, mi dankis la kelneron kaj eliris renkontiĝi kun kelkaj amikoj miaj. Sed la impreso kiun mi ricevis dum tiu duonhoro ŝanĝis mian percepton pri kio estas kaj kio povas esti aprezata kiel muziko. Tiam mi ekkomprenis tiujn kiuj opiniis (ekz. mia profesorino pri muziko), ke Crime estas majstra-verko. Jes, ili pravas...

Nun ni iru al la komenco de la historio de tiu disko. La historio de Supertramp (vorto, kies laŭlitera signifo estas “supervagabondo”) komenciĝis en la somero de 1969, kiam iu angla pianisto-kantisto, nome Rick Davies, alvenis al Londono kaj metigis anoncon en la grava revuo Melody Maker. La celo estis kunigi anaron de bonaj muzikistoj por formi kvalitan ensemblon. Malantaŭ la paŝoj de Rick Davies estis Nederlanda milionulo (kromnome Sam), kiu ege aprezis la talentojn de Davies kaj kiu revis finance starigi elstaran ensemblon por konkuri kun tiuj jam famiĝantaj britaj grupoj kiel Yes, King Krimson, Pink Floyd, ktp. La anoncon respondis centoj kaj centoj da muzikistoj, kaj Davies pacience devis aŭskulti kaj elekti nur tri -aŭ eble kvar- de inter ili ĉiuj. La plej talenta el ili estis Roger Hodgson, tre juna kantisto kaj plurinstrumentisto kies altona voĉo impresis al Rick. 

Post la kompletigado de la anaro, Supertramp komencis sian vojon tra la malfacila muzika mondo. Dum la unuaj kvar jaroj, ĝi publikigis du interesajn albumojn, kiujn -preskaŭ- neniu aĉetis; kaj ĝi aranĝis multajn koncertojn kaj turneojn, kiujn -preskaŭ- neniu ĉeestis. Dum jaroj, la koncertejoj kie ili ludis aperis malplenaj. La kariero de la grupo estis tiel fiaska el ekonomia vidpunkto, ke ilia patrono -la milionulo Sam- forlasis ilin; la anaro de la grupo tre ofte ŝanĝiĝis, ĉar ĉirkaŭ la duono de la ensemblaj muzikistoj decidis ne plu partorpreni en tia katastrofa aventuro. Nur restis "fidelaj" al la projektoj Rick, Roger kaj la son-inĝeniero Russell Pope. Tamen, inter 1972 kaj 1973, novaj muzikistoj alvenis kaj restis porĉiame en la grupo: la basgitaristo Dougie Thompson, la usona drumisto Bob Siebenberg kaj la saksofonisto John Helliwell. Oni nomis ilin “La Savantaj Anĝeloj".

En novembro de 1973, la estraro de la disko-eldonejo (A&M Records) kunvokis ilin por subskribi la nuligon de la kontrakto. Tamen, tiun tagon, Supertamp alportis sonan registraĵon kun kelkaj el iliaj novaj ideoj. La direktoro kaj liaj asistantoj aŭskultis ĝin, kaj ili tiom ŝatis tiun novan sonan proponon, ke decidis oferti novan kontrakton al tiu anaro de ĝistiamaj ruinaj artistoj.

Dum la unua duono de 1974, Supertramp registris novan albumon kiu inkluzivas ok pecojn kies komuna temo estas la malfacilaĵoj kaj ĉagrenoj kiujn la ordinaraj homoj (kaj unuope kaj kolektive) trovas en ilia ĉiutaga vivo, kaj kiamaniere la socia premo detruas la deziratan atingon de feliĉo. Do, la entuto fluas ĉirkaŭ aferoj kiel soleco, manko de amo, lerneja misadaptiĝo, mensa malsano, socia flankeniĝado, perforto, milito... Kvankam la ok komponaĵoj estis principe verkitaj aparte, ili trovis la muzikajn rimedojn por ilin kunligi, kreante homogenan enhavon ĉirkaŭ iu baza ideo: la homaro faradas krimon kontraŭ si mem, jen la "krimo de la jarcento". 

Kun la sona produktado de Ken Scott kaj la uzado de grandaj financaj kaj sonaj rimedoj, la rezulto estis impona. La recenzistaro trovis la diskon elstara, kaj la komuna opinio povas esti resumita en unu el la tiutempaj komentoj: “Supertramp ĵus kreis mirigan enormaĵon, malfacile egaleblan...“

Ne estas la celo de tiu ĉi recenzo analizi la 45 minutojn de la albumo; tio ja postulus tre vastan spacon Sed mi almenaŭ montru la ĉefajn trajtojn de la rezulto, kaj ties diferencojn rilate al la proponoj de aliaj tiuspecaj ensembloj:

- Supertramp uzas alian kaj propran instrumentan kaj sonan gamon: (forte)piano, elektronika piano, saksofono, klarneto, kun ne tro da gitaroj. La ĉefa voĉo de la disko estas fakte du (tiu baritona de Davies kaj tiu kontratenora de Hodgson), tre malsamaj inter si, kio estigas notindajn alternaĵojn. La korusoj ankaŭ ludas signifan rolon;

- La tuta disko fluas ene de dram-plena atmosfero. En  multaj fragmentoj, la kantistoj verdire propre ne kantas; pli bone ili krias, deklamas, korŝire plendas, ploretas... Tamen, ne mankas belegaj milde kantataj fragmentoj. Fakte, tio kio muzike vere gravas tra la tuta disko estas la kontrastoj inter la diversaj sinsekvaj partoj. Kaj tio aplikeblas ne nur al la voĉoj, sed ankaŭ al la ludado de la diversaj instrumentoj. Ĉi-afere, rimarku la drumon (kiaj punktaj sinkopaĵoj!), la bason (foje alvenante al peza-roka forto), la pianon (kaj ties tute nekutimajn akordojn)... 

- La sona strukturo tute disrompas la tradician ideon pri kio devas esti muzika komponaĵo en la baza roka muziko. La kantoj prezentitaj montras atentigajn enkondukojn, delicajn trairojn, gapigajn kresĉendojn, surprizajn digresiojn kaj neatenditajn finaĵojn. Jes ja, multaj el tiu karakterizaĵoj troviĝeblas en aliaj tiutempaj grupoj, sed Supertramp kreas tiajn sonajn vojaĝojn, tiajn ondajn fervojojn ene de (kaj pere de) ne tro longaj pecoj, ĉar ili tion faras ene de kvar-, kvin-, maksimume sep-minutaj komponaĵoj.

- La financa subteno de la disko-eldonejo allasis aldoni atentigajn orkestrajn aranĝojn en partoj kiuj, unuapense, estus registritaj per orgenoj kaj diversaj klavaroj. Kompreneble, ĉe la publikaj koncertoj, la bando utiligis sintezilojn por reprodukti tiujn sonojn.

- La unuopaĵo Dreamer (Revulo) komerce sufiĉe sukcesis, tiel ke la ĝenerala publiko atentis la tutan rezulton. Dreamer ja eksonas kiel iu pli facila peco, sed fakte nur dum la unuaj momentoj; poste, ĝi alvenas al la kompleksa arkitekturo de la resto de la albumo. Aldone, se mi devus elekti aliajn pecojn, jen tiuj miaj plej ŝatataj: School (Lernejo) kaj ĝia lenta kaj ŝanceliĝa alveno ĝis la kerna centra piana fragmento; Rudy, pro ĝia plurstila surpriza propono; kaj Crime of the century, kun ĝia neegalebla impona fina kresĉendo.

Oni ja scias, ke la kvalito de iu arta verko tute ne dependas de ĝia komerca sukceso. Tamen, oni ankaŭ scias, ke komerca sukceso ege gravas por la postaj kreitaĵoj de iu ajn artisto. Crime of the Century atingis ne nur recenzan aklamon sed ankaŭ grandan vendo-kvanton. Kaj tiu sukceso daŭre akompanis la ensemblon dum almenaŭ unu jardeko, pli-malpli ĝis 1986, momento kiam Roger Hodgson jam ne plu apartenis al Supertramp. 

La muzika evoluo, famo, kritika aprezo kaj mejlŝtonoj atingitaj de Supertramp tra tiuj jaroj meritus siajn proprajn artikolojn; sed almenaŭ mi menciu, ke la albumo Breakfast in America (Matenmanĝo en Ameriko) estis la plej vendita tutmonde en 1979, je pli ol 16 milionoj da ekzempleroj; kaj ke en 1983 ĉirkaŭ 80.000 homoj ĉeestis ilian koncerton en Parizo. Kompare al la fiaskaj unuaj paŝoj, Supertramp igis ĝian muzikan karieron kvazaŭ fabela miraklo... 



Foto de 1975. Dedekstre: Bob, Roger John, Dougie, Rick








 



 Silvio: pli ol trobadoro

Dum la jaroj 1960-aj kaj 1970-aj disvastiĝis en multaj landoj la ŝato al kantaŭtoroj. En la landoj de Latinameriko la influo de tiuj artistoj estis eĉ pli grava. De kiam mi estis adoleskanto, mi jam konsciis pri tio, ke en mia lando -Hispanio- la influo de tiuj poeto-muzikistoj forte influis en la sociaj kaj politikaj okazintaĵoj de la lando. En 1983 aperis la ege populara disko Entre Amigos (Inter amikoj), kie Luis E. Aute kundividis la scenejon kun kelkaj aliaj gravaj aŭtoroj: Joan Manuel Serrat, Pablo Milanés, Silvio Rodríguez, k.a. Tiu disko kaj ĝiaj kantoj ege impresis la tiutempan hispanan junularon. Tiam mi, kune kun kelkaj amikoj, komencis serĉi konojn kaj sciojn pri tiu kampo de la arta kreado. Kaj baldaŭ mia intereso koncentriĝis sur la figuro de Silvio, kies verkaro akompanis min dum multaj jaroj.

Silvio Rodríguez naskiĝis en urbo sude de Havano en 1947. Lia patrino estis duon-profesia kantistino, kaj lia onklo estis muzikisto en ĵaza ensemblo. Baldaŭ li komencis lerni fortepianon kaj kontaktiĝis kun la t.n. klasika muziko. En 1967, dum liaj monatoj en la Kuba armeo, danke al tiea kompano, Silvio eklernis ludi gitaron, kiu fine iĝos lia plej uzata instrumento. Dum siaj junaj jaroj, Silvio ankaŭ kultivis aliajn artajn kaj socialajn kampojn, ĉar en diversaj momentoj li laboris kiel desegnisto, poemo-verkisto, filmo-scenaristo, televida prezentisto kaj instruisto por junuloj. Aldone, li estis granda libro-leganto, ĉefe pri poezio. Tamen, iom-post-iome, li decidis ke sia ĉefa fako en la vivo estu muziko. Sed tio ĉio, kion li prikultivis dum lia junaĝo, estos baza fonto por lia neegaleblaj artaj kreaĵoj.

La alveno de la Kuba Revolucio kaj ties fina venko komence de 1959 multe influis la junan Silvion. Li tre volonte partoprenis en diversaj aktivaĵoj rilataj al la disvastigado de la revoluciaj idealoj: popola instruisto, armea volontulo, fiŝkaptisto en publika ŝipo... Sed, ĉirkaŭ 1972, li flankenmetis ĉion favore al sia muzika kariero.  

Kiel membro de la t.n. Nueva trova cubana (Nova Kuba trobadoraro, ene de kiu aperas ankaŭ Pablo Milanés, Noel Nicola k.a.), certe grava parto de liaj komponaĵoj pritraktis la socialajn kaj revoluciajn aferojn. Tamen, kvankam tiaj temoj neniam malaperos el lia kariero, direndas ke la plej gravaj partoj de lia verkaro estos bazitaj sur multaj aliaj temoj: amo kaj ne-amo, memoraĵoj personaj kaj familiaj, filozofio, sufero, imagaĵoj, sonĝoj, mitologio kaj aliaj temoj pli kaj pli aperos en la tekstoj de liaj kantoj. 

Sed Silvio estas ankaŭ muzikisto. Kaj kvankam tra sia vivo multaj instrumentoj aperis al li kaj estis studataj de li (piano, basgitaro, harmoniko, frapinstrumetaro), li fine iĝis majstro pri gitar-ludado, kie li atingis elstaran regadon, konstateblan kiam oni aŭskultas liajn arpeĝojn. Aldone, la alia grava instrumento de Silvio estas lia voĉo, kies registro takseblas kiel preskaŭ kontratenora, kaj kiu impresas onin tre ofte, ĉefe kiam oni provas imiti lin: tute malfacilas, preskaŭ neeblas... 

Kvankam liaj unuaj diskaj publikaĵoj okazis en 1969, temis kutime pri etaj diskoj kiu enhavis du aŭ eble kvar kantojn, aŭ temis pri kolektivaj longa-daŭraĵoj, kie diversaj aŭtoroj surbendigis ĉiu kelkajn kantojn; do, oni devis longe atendi ĝis lia unua tute individua longa disko, kiu estis publikigita en 1975, nome Días y flores (Tagoj kaj floroj). Tamen, pro tio ke la nomo de la disko (kaj de unu el ĝiaj pecoj) rilatas al la armea puĉo en Ĉilio, la nomo de la disko estis modifita en kelkaj landoj konservativaj (ekz. en Hispanio) kie aperis laŭ la titolo Te doy una canción (Mi donas al vi kanton).

Estis en tiu epoko kiam li komencis partopreni en festivaloj ekster Kubo kaj tra multaj landoj de Ameriko kaj Eŭropo (li eĉ ludis kun la usonano Peter Seeger). Dum la postaj jaroj estis publikigitaj aliaj long-daŭraĵoj liaj (Al final de este viaje, Mujeres, Rabo de nube/ Je la fino de tiu ĉi vojaĝo, Virinoj, Nuba vosto) kies baza instrumento estas la akustika gitaro, kaj kie malmultaj aliaj instrumentoj aperas. Tamen, la forta kanta dramo, la densaj tekstoj kaj la originalaj strukturoj de la pecoj sufiĉas por allogi la atenton de iu ajn aŭskultanto.

Tiam alvenis la disko Unicornio (Unikorno, 1982), lia unua vere grava komerca frapo en multaj hispanlingvaj landoj. Li pli-kaj-plie daŭrigas la uzadon de kelkaj elektronikaj klavaroj malofte uzataj antaŭe, kaj enmetas aliajn instrumentajn elementojn: drumon, basgitaron, elektrajn gitarojn, eĉ violonan orkestron. Oni povas vidi, ke Silvio Rodríguez fakte ricevas muzikajn influojn el multaj malsamaj fontoj: tradicia kubaj kanzonoj, ĵazo, klasika muziko, roka muziko. Sed, tio kio vere gravas, estas liaj personaj talento kaj ideoj. 

Tiu komerca sukceso ebligas lin prepari pli ambiciajn projektojn. En 1984 estis publikigita la vasta albumo Tríptico (Triptiko), kiu, kiel diveneble, konsistas el tri albumoj unuigitaj kiel unuopa lanĉo. La disko estas dediĉita al la 25-a datreveno de la Kuba revolucio. Tra la longa trakaro de Tríptico aperas multaj komponaĵoj skribitaj de la aŭtoro tra la jaroj, ekde la finaj 1960-aj ĝis tiu momento. Temas, do, pri tre varia enhavo rilate la temojn kaj la stilojn. La uzado de plurinstrumentado estas eĉ pli rimarkinda ol antaŭe. Tamen, la kulmino de lia evoluo restas ankoraŭ en la tujvenonta estonteco.

En tiuj jaroj de la mezo de la 1980-aj, pli kaj pli ofte Silvio laboris kun gravaj instrumentaj Kubaj ensembloj, inter kiuj li fine decidis pliprofundiĝi kun tiu nomata Afrokuba, elstara aro da muzikistoj (kutime ĉirkaŭ deko) kiu akompanos lin dum kvino da jaroj, kaj en surbendigoj kaj surscene. Kun Afrokuba li registros la duoblan albumon Causas y Azares (Kaŭzoj kaj hazardoj, 1986) kiu, laŭ mia gusto, temas pri lia plej matura kaj impona verko el multaj vidpunktoj. Ne eblas aŭskulti la diskon sen rimarki la talenton de la muzikistoj kiuj akompanas lin. La frandindaj sonoj de pianoj, violonoj, blovinstrumentoj kaj frapinstrumentoj impresos pro ilia kvalito. Pri la komponaĵoj, Silvio aŭdacas krei tiom da diversaj stiloj, ke ne plu oni pensos pri li kiel iu "nura kantaŭtoro". 

Sekvante tiun saman vojon, Silvio kaj Afrokuba alvenas al la ankaŭa duobla albumo Oh, Melancolia (Ho, Melankolio, 1988). Tamen, notindas ke la muzika bazo aperas ĉi tie iom pli milda, dolĉa, subtila, klasikema. La kruda, intensa, freŝa -kaj foje preskaŭ sovaĝa- propono de Causas y Azares iĝas en 1988 pli delikata, pli rafinita. Tiu disko markas la finon de lia evoluo kiel muzik-kreanto. Ne eblas pli profundiĝi el kreiva vidpunkto. Ni vidu nun, ke sian kulminon sur la scenejoj li atingos tuj poste.

Tiel, en 1989 kaj 1990 li surscene vojaĝas tra multaj Sudamerikaj landoj. Ĉi-foje, Silvio estas akompanata de la ege prestiĝa ensemblo Irakere, kiu estis fondita kaj direktita de la granda kaj genia pianisto Chucho Valdés. Tiam, en Ĉilio, oni decidas surbendigi la longan enhavon de la koncerto okazigita en la Nacia Stadiono antaŭ 80.000 homoj. Tio aperos en la triopa albumo En Chile (En Ĉilio, 1990). Ne eblas iri prikoncerte pli alte, nek pli lontane. Tamen, Silvio Rodríguez daŭrigos sian vojon, kaj faros ankoraŭ multajn laŭdindajn paŝojn.

Ekde tiu momento, Silvio decidas iom ripozi kaj krei denove pli trankvile kaj unuope. La kvar postaj diskoj estos registritaj nur kun la akompanado de lia gitaro, kelkaj aldonitaj amikaj voĉoj kaj iom da frapinstrumentaro. 

Poste, li ofte registros kaj ludos akompanata de klasikaj muzikistoj, inter kiu aperos tiu kiu iĝos lia edzino, nome la fama klarnetistino kaj flutistino Niurka González. Direndas, ke ekde 1992 Silvio publikigis pli ol dekon da albumoj, daŭre faris turneojn tra multaj landoj kaj partoprenis en diversaj filantropiaj agadoj. Li eĉ starigis sian propran studion por registrado de muziko, ne nur por li mem, sed ankaŭ por multaj aliaj artistoj kaj stiloj, inkluzive de klasika muziko. Kiel nomiĝas tiu studio? Ĝi nomiĝas Ojalá (Dio volu), nomo elektita omaĝe al tiu kiu -tre eble- estas lia plej konata kaj populara kanto, registrita en 1978. Aldone kaj fine, direndas ke li registris pli ol 500 komponaĵojn; sed certe, simpla deko da ili sufiĉus por ke oni konsideru lin neegalebla genio...

 
Tri disko-kovriloj, inter 1975 kaj 1992




martes, 23 de enero de 2024

 Frandinda Nederland-lingvuja muziko (II)

1.- Kio, do, estas Vivo-kanto (Levenslied)?

Dum la 19-a jarcento naskiĝis en Germanio popola maniero muzikigi la ĉiutagaĵojn. Oni nomis ĝin Schlager (frapo, sukceso). En Esperanto ekzistas la vorto ŝlagro, kiu difinas “muzikan furoran kanton”. Tiu ĉi popola ĝenro, tiu Schlager, temis pri simpla maniero kanti kaj muzikigi tesktojn kiu pritraktis kutimajn aferojn de la popolaj vivoj foje gajaj, foje malgajaj, foje pri amo, foje pri malamo. La strukturo de la komponaĵoj estis malkompleksaj (nuraj strofo/refreno) kaj oni akompanis la kantojn far la tipaj lokaj instrumentoj (violonoj, akordionoj). La ĝenro disvastiĝis tra multaj landoj de la nordo de Eŭropo, inkluzive de la Skandinaviaj landoj kaj Finnlando. Sed en ĉiu lando ĝi alprenis specifajn trajtojn. 

En Nederlando, oni ankaŭ adaptis la germanan Schlager, aldonante trajtojn de la franca chanson kaj pritraktante pri lokaj aferoj. La rezulto nomiĝas Levenslied.

Aldone, en Nederlando naskiĝis ia subĝenro, nome Smartlap (tristo-tuko, kio povus esti facile esperantigita kiel smartlapo), kiu fakte estas branĉo naskiĝinta el la trunko de vivo-kantoj. La temoj en tiuj tristo-tukoj estas nepre malgajaj, eĉ melankoliaj. La vorto devenas de la germanlingva Schmachtlappen, kiu signifus ion kiel “prisopira tuko aŭ ĉifono”.

Kaj vivo-kanto kaj tristo-tuko apartenas al la plej populara kulturo, kaj ofte miksiĝas kun varieteo kaj kabaredo. Kaj ankaŭ ekzistas la t.n. Kroeg-hit (Kafejo-ŝlagro), kiu difinas tiujn muzikaĵojn interpretatajn en la kafejoj kaj kovritaj lokaloj, kio okazas tre kutime en la nordo de Eŭropo kaj en multaj aliaj partoj de la mondo.

Do, resume, vivo-kanto estas mikso de Schlager kaj chanson kun landaj elementoj. Sed, kiu kreis tiun vorton, Levenslied?

Komence de la 20-a jarcento loĝis en Amsterdamo du ĵurnalistoj kiu havis amatan ŝatokupon: kanti kaj muziki. Tiuj du homoj travivis sufiĉe romaneskajn vivojn; jen iliaj nomoj:

- Jean-Louis Pisuisse (1880-1927). Ekde 1913 (post longa komuna turneo) li forlasis ĵurnalismon kaj dediĉis sin komplete al kantado. Li edziĝis tri fojojn kaj li mortis murdita de viro kiu estis havanta am-rilatojn kun sia tiutempa edzino, la kantistino Genny Gilliams. La afero ŝokis Amsterdamon...

- Max Blokzijl (1884-1946). Male al sia kompano, li decidis reveni al ĵurnalismo en 1913, kie li atingis altajn postenojn. Dum la jaroj de la Dua Mond-milito, Blokzijl kunlaboris kun la nazia reĝimo, kio estigis post-militan kriman proceson kontraŭ li, pere de kiu oni lin komdamnis al morto. Li estis ekzekutita...

Sed ni revenu al la momento kiam ili ambaŭ komencis muziki. Tio okazis en 1907, kiam la du ĵurnalistoj vestomaskis sin kiel italajn strat-muzikistojn kaj trairis la stratojn de Amsterdamo dum monatoj. Ili atingis sufiĉe grandan sukceson, tiom, ke ili decidis verki kaj publikigi libron kie ili rakontas iliajn spertojn. La libro nomiĝas “Aventuroj kiel strat-muzikistoj”.


Tuj poste, kaj dum la periodo 1908-1913, Pisuisse kaj Blokzijl kun ilia spektaklo daŭre vojaĝadas tra Eŭropo kaj aliaj malproksimaj landoj: Rusio, Siberio, Ĉinio, Barato, Indonezio... Tiam ili bezonis nomon specifan por tio, kion ili faris sursceneje. Tiel, ili elpensis la vorton “Vivo-kanto”, vorto kiu finfine estis adoptita de la nederlanda lingvo kaj estas daŭre uzata ĝis hodiaŭ.

2.- La unuaj paŝoj

Direndas, ke la nova stilo lante sed firme kreskis en Nederlando kaj Belgio tra la jardekoj. Sed oni devas atendi ĝis la fino de la Dua Mond-milito por vidi ĝian definitivan firmiĝadon. Amsterdamo estis la centro de tiuj unuaj paŝoj. Ja estis momento por provi pligajigi la vivojn post la terura milito. Tiam aperis du gravaj homoj (kiu fakte uzis artistajn nomojn aparte tiuj iliaj veraj):

- Johnny Jordaan (1924-1989). Jordaan estas fakte la nomo de grava kvartalo en Amsterdamo, tiom grava, ke tiu ĉi viro prenis tiun nomon kiel familian nomon. Li publikigis en 1956 la tiutempan ege faman kanton Geef me maar Amsterdam (Donu al mi nur Amsterdamon).

- Johnny Hoes (1917-2011). Li estis konata dum jaroj kiel “La Reĝo de Smartlapo”. Estis tre grava siamomente (1960) la kanto Och, was ik maar bij moeder thuis gebleven (Aĥ, mi nur restis ĉe mia patrino). Hoes havis longan kaj influan karieron kiel kantisto; sed ankaŭ kiel produktisto de aliaj artistoj. Ni vidos tion.

Tiam alvenis la tempo de aliaj homoj, kies karieroj establis gravajn mejlo-ŝtonojn en la ĝenro. Ni vidu:

- Zangeres Zonder Naam (t.e Kantistino sennoma; 1917-2011). Tiu ĉi virino naskiĝis en Lejdeno en tre malriĉa familio de dek gefratoj. Kiam ŝi estis trijara infano ŝi suferis akcidenton kaj rompiĝis unu sia kokso-ostoj, kio suferigis ŝin tra sia tuta vivo. Malgraŭ tiaj handikapoj, ŝi ne rezignaciis kaj celis fari tion, kion ŝi ege ŝatas: kanti. Ĉirkaŭ 1957 ŝi jam ludis en kafejoj kaj, iun tagon, la jam citita Johnny Hoes malkovris ŝian talenton. Post multaj duboj, li decidis aldoni al Maria Servaes (jen ŝia vera nomo) la artistan nomon “kantistino sennoma”. Tiam komenciĝis tre longa kariero, tra kiu ŝi surbendigis preskaŭ 600 kantojn. Oni baldaŭ kaj daŭre nomis ŝin “La Reĝino de la Vivo-kanto”.  Aldone, Zangeres ĉiam subtenis iniciatojn celantajn helpi malsanulojn, mizerulojn kaj senhavulojn; same, ŝi luktis favore al pli justa mondo, iu sopirata mondo sen rasismo kaj antaŭjuĝoj. Ŝi estis tre bonkora virino.

Demaldekstre: J. Hoes kaj Zangeres

- Annie de Reuver (1917-2016). Ŝi komencis sian karieron kiel kantistino en 1934 kaj surbendigis sian unuan diskon en 1935. Annie edziniĝis kaj divorcis kvar fojojn. Ŝi daŭre efektivigis sian karieron ĝis la komenciĝo de la 21-a jarcento. Estis Annie kiu malkovris la talenton de Pierre kartner, kun kiu formis duon (la Duon X).

- Willy Alberti (1926-1985). Carel Verbrugge (jen lia vera nomo) naskiĝis en Amsterdamo kaj estis familie parenco de Johny Jordaan; fakte ili ofte kantis kune dum iliaj junaĝoj tra la stratoj de Amsterdamo. Dum la komenco de la Dua Mond-milito Willy jam registris sian unuan diskon sub la titolo Willy Alberti Tenore  Napoletano, kio montras ke li jam interpretis italdevenan muzikon, kaj ke li renomiĝis ne nur kiel kantisto de vivo-kantoj sed ankaŭ kiel tenoro. Tre baldaŭ li ankaŭ komencis aktori en filmoj. 

Post la milito, li daŭre interpretis kantojn en la itala lingvo, kiel Come Prima aŭ Marina,  ĉi-lasta iĝinta granda vendofuroraĵo, eĉ en Usono. Tiam, iom post iom li komencis surbendigi diskojn ankaŭ en la nederlanda lingvo. Dum la 60-aj jaroj li ofte kunlaboris kun sia filino Willeke, kaj eĉ ambaŭ prezentis kune dum jaroj  gravan programon en la nederlanda televido.

La famo de Willy iom post iom malkreskis tra la pasado de la jaroj, kvankam oni ĉiam aprezis lian enorman talenton en ĉiuj la facetoj kiujn li alfrontis.


3. - La epoko de la (tre) junaj steloj

- Willeke Alberti (naskiĝinta en 1954, en Amsterdamo) estis la plej maljuna filino de Willy Alberti. Jam 11-jaraĝa ŝi debutis sursceneje kaj, tre baldaŭ, en 1958, ŝi registris sian unuan diskon, kune kun sia patro. 

Dum la 60-aj jaroj ŝi sendependiĝis el la protekto de sia patro kaj registris gravajn kantojn kiel Spiegelbeeld (Spegul-bildo, 1963) kaj De winter was lang (La vintro estis longa, 1964), kiu atingis grandan sukceson.

Inter 1965 kaj 1969 Willeke prezentadis kun sia patro la televidan programon Willy kaj Willeke. Tuj poste, ŝi ankaŭ komencis aktori en televidaj serioj kaj iom poste ankaŭ en filmoj. Menciendas la filmo Rooie Sien (Ruĝhara Sien, 1975) kie ŝi ne nur aktoras sed ankaŭ kantas, kaj la sonbendo de tiu filmo inkludas la ege belan pecon Telkens Weer (Ĉiufoje denove) kies interpretado far Willeke estas memorinda.

La kariero de Willeke daŭris -kiel aktorino kaj kantistino- dum jardekoj, kvankam ŝia famo iom malkreskis. Tamen, en 1994 ŝi reprezentis Nederlandon en la Eŭropa Kanto-Festivalo, pere de la sublima -kaj samtempe sone tre forte korŝira- kanto Waar is de zon? (Kie estas la suno?)

Willeke kaj Willy Alberti


- Heintje. Heintje Simons (plenaĝe: Hein Simons) naskiĝis en 1955 en Heerlen, urbeto situanta apud la germana landlimo, tre proksime al Mastriĥto. Estas fakto, ke Heintje registris diskojn ĉefe en la germana lingvo; do, unuavide, mi ne tro devus pritrakti lian karieron. Tamen, por multaj fakuloj, temas pri la -tutmonde- plej grava junaĝa kantisto en la historio de la moderna popola muziko, kaj li ankaŭ surbendigis en la nederlanda (kaj en aliaj lingvoj). Vere indas paroli pri li.

Okazis en 1966, ke la grava akordionisto, muzikisto kaj produktoro Addy Klejngeld ricevis sciigon pri iu juna knabo kiu kantis ege bele. Addy iris tien, kie tiu infano iun tagon publike kantis. Sufiĉis aŭskulti lin dum unu minuto, kaj tuj la produktisto komprenis ke temis pri iu eksterordinara. En 1967 aperis la unua albumo, nome Dit is Heintje, kiu inkluzivis la kanton Mama, version de la fama itala kanto de 1940. Tre baldaŭ aperis versiojn de Mama ankaŭ en la germana kaj en la angla.
 
Direndas ke Heintje estas la nederlandalingva karesnomo por Hein aŭ Hendrik, kaj Addy Klejngeld mem decidis ke la juna kantisto alprenu tiun artistan nomon.

Ĉio okazis tre rapide, kaj en 1968 Heintje surbendigis sian unuan albumon en la germana, nome Heintje, kaj li ege populariĝis dum kelkaj jaroj en ambaŭ landoj kaj tuj poste eĉ en la resto de Eŭropo.

Heintje aktoris en seso da germanlingvaj filmoj kaj aperis kelkfoje en la Ĉinia televido, en jaroj kiam Ĉinio estis preskaŭ fermita al okcidentaj influoj. Meze de la jaroj 70-aj, li ankaŭ populariĝis en Sud-Afriko. Hein Simons publikigis entute 32 albumojn, la plejmulto el ili en la germana, sed ankaŭ du tri en la nederlanda (la lasta el ili titoliĝas Thuis, Hejme, 2014), la angla kaj la afrikansa. Se oni povas, ĉi-lingve aŭskultu la belegan Jou hart is weer myne (Via koro estas denove mia). Ĝi aldonus al oni gajon kaj vivoĝojon...

- Wilma.  Wilma Landkroon naskiĝis en 1957 en Enschede, ankaŭ tre proksime al la germana landlimo. En 1968 la fama muzikisto Gert Timmermans malkovris ŝian talenton, kaj oni ebligis al ŝi registri la kanton Heintje, bau en Schloss für mich (Heintje, konstruu kastelon por mi), kiu baziĝas sur la jam fama Heintje kaj unu el liaj jam publikigitaj kantoj. La disko ja tre rapide famiĝis je ambaŭ flankoj de la landlimo. Oni komparis ambaŭ infanojn kaj certe, ne estis facile elekti unu el ambaŭ kiel tiun pli bona.

Baldaŭ Wilma ricevis la subtenon de la komponisto kaj produktisto Pierre Kartner, kiu gvidis la karieron de la infano. Tre furoris la kantoj Zou het erg zijn, lieve opa? (Ĉu tio gravas, kara Paĉjo, 1971) kaj Ik heb een vraag (Mi havas demandon, 1971). Ankaŭ menciendas ŝia kunlaboraĵo kun la ensemblo De Makkers, en 1973.

Wilma ankaŭ registris kantojn en la germana, la angla kaj eĉ en la japana lingvoj. Kvankam ŝi atingis sufiĉe gravan sukceson en multaj landoj, tamen, ekde 1973 ŝi estis sekvata kaj aprezata nur en Nederlando, kaj eĉ tie ŝia famo iom post iom malkreskis. Dum jardekoj, postaj provoj reveni al muzikaj vendo-pintoj malsukcesis. Ŝia talento estis granda, sed estas sciate ke foje -eĉ ofte- sorto kaj bonŝanco ne akompanas...

Entute, unuope Wilma registris kvar albumojn, la unua en 1969, nome Wilma, kaj la lasta en 2003, nome Wilma, toen en nu (Wilma, tiam kaj nun).

"Nederlanda Steloj", posta komuna disko

- Corry Konings. Ŝi naskiĝis en suda Nederlanda urbo Breda, en 1951. Kiam ŝi estis 15-jaraĝa ŝi komencis agi sursceneje kun la ensemblo De Mooks. En 1968 la komponisto kaj produktisto Pierre Kartner impulsis la karieron de Corry kaj decidis kunigi ŝin al la ensemblo De Rekels, kiu ekde tiam nomiĝis Corry en De Rekels, kaj kiu publikigis 5 albumojn. La plej grava vendo-sukceso de tiu ensemblo estis Huilen is voor jou te laat (Plori estas por vi tre malfrue, 1970), kiu dum jardekoj restadis kiel la plej vendata disko en la historio de Nederlando.

En 1972, Corry forlasis la grupon kaj komencis sian unuopan karieron, kie ŝi atingis sufiĉajn grandajn sukcesojn tra la jaroj. Inter 1976 kaj 2014, kiel Corry Konings ŝi publikigis ĉirkaŭ 15 albumojn. 

En 2004, Corry en De Rekels rekuniĝis por jubilea festo kaj tiam aperis nova albumo titolita Na 35 jaar (post 35 jaroj), por kiu ankaŭ Pierre Kartner komponis kelkajn novajn kantojn.

- Mieke (Mieke Gijs) naskiĝis en 1957 en Turnhout, norde de Belgio.  En 1968 ŝi gajnis konkurson per la interpretado de la kanto Mama de Heintje. En kelkaj postaj konkursoj ŝi denove venkis, kio pruvis ŝian talenton. En 1971 Mieke surbendigis tri unuopaĵajn diskojn, kiuj tute ne sukcesis en la diska merkato.

Sed en 1973 alvenis Pierre Kartner, kiu proponis, produktis kaj kunkantis la pecon Wat een prachtige dag (Kia belega tago, kio fakte temis pri versio de What a wonderful world de Louis Armstrong). Tiam la komerca sukceso alvenis, kaj en 1974 ili registris ŝian unuan albumon Een kinder zonder moeder (Infano sen patrino) kiu solidigis ŝin kiel infanan stelon en Belgio kaj Nederlando. 



 La listo de postaj registraĵoj estus tre longa ĉar dum pli ol 45 jaroj Mieke publikigis 15 albumojn kaj multajn aliajn kunlaboraĵojn kun aliaj artistoj. Mi menciu almenaŭ la kantojn Zomertijd (Somertempo, 1975), M’n Engelbewaarder (Mia gard-anĝelo, 1976), Liefde doet soms pijn (Amo foje dolorigas, 1979, fakte versio de la mita Soleado, far la italo Zacar), ŝiajn multajn kunlaboraĵojn kaj duetojn kun la germano Dennie Christian -kaj aliaj artistoj- dum la jaroj 80-aj, ktp, ktp; ĝis ŝia lasta unuopa albumo, nome Parels (Perloj, 2017).

 
4.- Posta evoluo (unua parto: 1970-1995)

- Pierre Kartner (alinome, Vader Abraham; 1935-2022). Ne eblas rakonti la historion de la Nederlanda popola muziko sen esplori la vivon de Pierre Kartner, kantisto, komponisto kaj produktisto, kiu ekde tre juna aĝo kaj ĝis sia forpaso loĝis kaj vivis en Bredo, sude de la lando. Junaĝe li jam lernis muzikon, sed li devis labori en multaj diversaj labor-postenoj (en fabrikoj, bakejoj, ktp) ĝis kiam, fine de la jaroj 60-aj, li eniris la diskan industrion. Unue, li estis kantisto kaj muzikisto en kelkaj ensembloj kaj duoj, kaj ekde 1967 li iĝis produktisto por la disko-eldonejo Dureco.
 
Pierre Kartner kunlaboris en la kreado de la fama ensemblo Corry en de Rekels, kaj komponis por ili la ege sukcesan kanton Huilen is voor jou te laat (Ploro estas por vi tro malfrua, 1970). Tuj poste, li subtenis la karieron de Wilma kaj de aliaj junaj talentoj.

En 1971 alvenis grava sukcesa momento por li. Okaze de la tiujara karnavalo li starigis la por-okazan grupon Vader Abraham had zeven zonen (Patro Abraham havis sep gefilojn) kiu dum kelkaj jaroj atingis furoron tra la lando per kelkaj karnavaleskaj kantoj. Ekde tiu momento, li alprenis la artistan nomon Vader Abraham, sendepende de kiu stilo de muziko li estus kreanta aŭ interpretanta en iu difinita momento. Tiun nomon li uzis ĝis sia forpaso en 2022. Same, li decidis daŭre - dum sia tua vivo- utiligi la barbon, ĉapelon kaj kostumon kiujn li prezentis por tiaj karnavalaj okazoj kaj tiuj diskoj. Pri la barbo, unue temis pri iu postiĉa, sed poste li lasis ĝin nature kreski.

En 1975 li surbendigis la tre faman Daar in dat kleine café aan de haven (Tie, en tiu eta kafejo apud la haveno), kiu iĝis la plej populara kanto en la tuta historio de la Nederlanda popola muziko. Ĝis hodiaŭ, tiu komponaĵoj estas la plej versigiita nederlanda kanto tutmonde (pli ol 200 versioj en multaj lingvoj), kaj foje estas konsiderata kiel la dua himno de la lando. (Vidu miajn komentojn prie en la unua parto de tiu ĉi artikolo)

Post malkovri la talenton de Mieke (kion ni jam vidis), en 1977 Vader Abraham ekigis novan aventuron kaj komponis la tutmode faman prezento-muzikaĵon por la belgo-devena animacia serio La Smurfoj. La pritiaĵa furoro disvastiĝis tra multaj aliaj landoj (ĉefe en Eŭropo, sed ne nur) kaj la diskoj rilataj al la Smurfoj atingis vendo-kvanton je pli ol 25 milionoj da ekzempleroj.

Vader Abraham skribis  kaj registris ĉirkaŭ 1600 kantojn, kio konsistigas rekordon en sia lando (kaj ŝajne eĉ tutmonde). Dum la resto de sia vivo, li komponis kaj produktis por multaj aliaj artistoj: Ben Cramer, Mieke, Corry Konings, John de Bever k.a. En 1973 peco komponita de li (De oude muzikant, La olda muzikisto) estis elektita por la festivalo Eurovision, interpretita de Ben Cramer; jarojn poste, en 2010 la kantistino Sieneke  reprezentis Nederlandon en tiu sama la Eŭropa festivalo per Ik ben verliefd, sha la lie (mi estas enamiĝinta, ŝa la li). Li ankaŭ  ricevis multajn omaĝojn de aliaj, ekzemple tiujn faritajn de la fama violonisto kaj orkestrestro André Rieu.



- Nicole & Hugo. Tiu belga paro konatiĝis en 1970. Baldaŭ ili enamiĝis kaj geedziĝis. En 1971 ili estis elektitaj por reprezenti Belgion en la festivalo Eurovision, per la kanto Goeiemorgen, morgen (Bonan matenon, matenon). Tamen, lastamomente, pro sanaj problemoj de Nicole, la fina surscena interpretado estis farita de aliaj artistoj, kiuj atingis la malsukcesan 14-an rangon en la voĉdonado. Malgraŭ tio, la famo de Goeiemorgen, morgen etendiĝis tra Belgio kaj Nederlando dum jardekoj kaj iĝis la emblema kanto de tiu  ĉi duo. 

Nicole kaj Hugo reprezentis Belgion en aliaj eventoj, kaj Eŭrope kaj tutmonde. Ekzemple, en la Eurovision-a okazo de 1973 (per la kanto Baby, baby); kaj en Tokio, en la Tutmonda Festivalo de 1974, per la kanto Met de Zomer mee (Kun la somero), kie ili atingis la duan pozicion. Kvankam ili retiriĝis en 2015, post la morto de Nicole en 2022, Hugo denove registris kelkajn kantojn. La paro estas elkore daŭre tre aprezata de la publiko.

- Rob de Nijs. Kantisto kaj aktoro, naskiĝinta en Amsterdamo en 1942. Jam junaĝe, inter 1962 kaj 1965, Rob rolis kiel kantisto en diversaj tiutempaj ensembloj. Tuj poste, li komencis labori ĉe la fama Circus Boltini (cirka entrepreno). Estis en 1969 kiam li komencis aktori en serioj kaj filmoj.

En 1973 Rob revenis al la muzika mondo, registrante kelkajn albumojn, inter ili la konceptan albumon Tussen zomer en winter (Inter somero kaj vintro, 1977), kiu enhavis versiojn de jam antaŭe skribitajn pecojn rilatajn al la fluo de sezonoj; por ekzemplo la sukcesan Het werd zomer (tio iĝis somero). Sed estis en 1980, per la albumo Met je ogen dicht (Kun viaj okuloj fermitaj) kaj la unuopaĵo Zondag (Dimanĉo), ke li atingis la unuan rangon en la furor-listoj de la lando.


Dum jardekoj li daŭrigis samtempe siajn karierojn kiel kantiston kaj kiel prezentiston en televidaj kanaloj. Kiel kantisto, li denove atingis la unuan pozicion per Banger Hart (Pli tima koro, 1996), sed fakte li surbendigis je tre alta ritmo, preskaŭ po unu albumo en  ĉiu jaro. Ĉe televido, li kutime partoprenas en muzikaj programoj, kie li rolas kiel ĵuriano en la kanto-konkursoj.

En 2019, Rob anoncis sian retiriĝon de la spektaklaj aferoj pro tio, ke oni diagnozis al li la malsanon Parkinsonan.


- André Hazes (1951-2004). Naskiĝinta en Amsterdamo, André publikigis tra sia vivo pli ol 30 albumojn kaj entute 54 unuopaĵojn. Kvankam jam infanaĝe li iom aperis en televido, oni devas atendi ĝis la 70-aj jaroj por vidi lian karieron komenciĝi. En 1976 li registris la kanton Eenzame kerst (soleca kristnasko), kiu estis origine skribita por Willy Alberti. Malgraŭ tio, ke la kanto iĝis iom fama, André reiris al siaj normalaj okupaĵoj, laborante kiel vendisto, buĉisto, riparisto de bicikloj, ktp.

En 1977 li surbendigas la albumon Zo is het leven (Tia estas la vivo), sed oni devas atendi ĝis 1980 por vidi sian definitivan sukceson antaŭ la publiko, pere de kantoj kiel ’N vriend (unu amiko) Een beetje verliefd (iomete enamiĝinta) kaj Zeg maar niets meer (Diru nenion plian). La 1981-a albumo Gewoon André (Nur André) vendis pli ol 500000 ekzemplerojn.

En 1988 André registras la kanton Wij houden van oranje (Ni amas la oranĝ-koloron), kiu iĝis speco de himno okaze de la venko de Nederlando ĉe la Eŭropa futbala konkurso. 

En 1999 aperas la dokumenta filmo Zij gelooft in mij (Ŝi kredas je mi, versio de la fama kanto de Kenny Rogers). En tiu filmo -kiu iĝis tre populara- André montras sian ĉiutagan vivon dum kelkaj monatoj, kaj videblas siaj gravaj problemoj rilataj al sceneja-timo, angoro, psikaj perturboj kaj alkohol-dependado.

Kiam li mortis en 2004, ĉirkaŭ 50000 homoj ĉeestis liajn funebraĵojn en la Stadiono de Ajax de Amsterdamo. Tiel granda estis lia renomo. Aldone, direndas ke lia filo André Hazes Jr. estas ankaŭ populara kantisto en Nederlando.


5.- Posta evoluo (dua parto: 1995 - nuntempo)

- Frans Bauer (1973). Kantisto, prezentisto kaj aktoro. Lia belega voĉo de kontratenoro impresas onin kiam estas aŭskultata unuafoje -kaj ĉiufoje. Entute, ekde 1993 ĝis 2023, Frans publikigis ĉirkaŭ 25 albumojn, kelkajn el ili en la germana lingvo. 

Lia unua sukceso estis la kanto Als sterren aan de hemel staan (Dum steloj staras en ĉielo, 1994) kaj lia unua albumo estis Weil ich dich liebe (Ĉar vin mi amas, germanlingva, 1995). Estis tre famaj lian kunlaboraĵoj kun Marianne Weber, ekzemple en la furor-kanto De regenboog (La ĉielarko, 1997). En 2008 ili publikigis alian sukceso-plenan albumon kune.



Frans Bauer edziĝis al Mariska, televida prezentistino, kaj sekve, li ofte aperas en televidaj programoj. Inter ili, menciendas la realo-felietono De Bauers, kie la paro montras sian kutiman vivon.
Aldone, direndas, ke Bauer subtenas kampanjojn favore al malsanuloj kaj partoprenas en aliaj filantropaj agadoj.
 
- Marianne Weber naskiĝis en Utrecht en 1955. Ŝi komencis sian kantistan karieron ĉirkaŭ 1990, pere de la duo Holland Duo, kun Jan Verhoeven. Post publikigi tri albumojn, en 1992 ŝi surbendigis sian unuan unuopan diskon, nome Marianne Weber, kiu ege sukcesis. Kiel jam dirite supre, Marianne registris diskojn kun Frans Bauer; tiu de 1997 vendis pli ol 300.000 ekzemplerojn. 

Tra sia vivo, Marianne publikigis ĉirkaŭ 15 albumojn, inter ili tiun titolitan Dat is de liefde (Tio estas amo, 2016) kun John de Bever. En 2022, Marianne anoncis sian retiriĝon de la muzika industrio.

- Django Wagner naskiĝis en 1970, kaj apartenas a la cigana raso. En 2009 aperis lia unua albumo, nome Kali, kiu inkluzivas la de mi tre ŝatatan Mooie blauwe ogen (Belaj bluaj okuloj). La disko atingis grandan sukceson en la muzika merkato, same kiel liaj du postaj albumoj, nome Mijn gevoel (Mia sento, 2011) kaj Als de nacht (Se la nokto, 2012). 

En 2017, post lia partopreno en fama televida programo, li konatiĝis kun aliaj du popularaj kantistoj, Frans Duijts kaj Peter Beense. Post la programo, ili decidis starigi la muzikan trion Echte Vrienden (t.e. “Vera amikoj”), kies unua vendo-frapo estis Muziek is ons leven (Muziko estas nia vivo, 2017).

- Kaj multaj, multaj aliaj artistoj...

Direndas, ke estas ja multaj nuntempaj kaj pasint-tempaj artistoj kiuj meritus pli longan prezentadon. Tamen, la celo de tiu ĉi mia eseo estas nur sciigi pri la bazoj kaj ĉefaj elementoj de la muziko en Nederlando kaj Belgio. Kaj mi pensas, ke la celo estas sufiĉe plenumita pere de tio, kion mi ĝis nun jam skribis. Malgraŭ tio, mi deziras almenaŭ mencii la jenajn artistojn:

- Jan Smit (1985).Prezentisto, kantisto, komponisto kaj aktoro. Ekde 1996, ankoraŭ infanaĝe, li kantis sursceneje laŭ la artista nomo Jantje Smit. Li publikigis ĝis nun pli ol 20 albumojn. Jan Smit havas gravan rolon kiel prezentisto en la diversaj okazoj de la festivalo Eurovision. Aŭskultu Als de morgen is gekomen (Dum la mateno estas alvenanta, 2006) por ĝui lian stilon.

- Tamara Tol (1972). Kiel infano, ŝi kantadis en preĝeja koruso. En 1993 ŝi aperis unuafoje en televido per la kanto Desperado (versio de la fama kanto de Eagles, kiun ŝi fine registris surdiske en 2009). Tamara kantas kaj surbendigas en la angla, la germana kaj la nederlanda, po du albumoj en ĉiu el tiuj lingvoj. En la nederlanda, aŭskultindas la jenaj: Hola (Saluton, hispanlingve), Zeg het met bloemen (Diru tion kun floroj), Isabella kaj la jam citita Zullen jij en ik wat drinken gaan? (Ĉu vi kaj mi iru ion trinki?)

- Sieneke (1992). Ŝi reprezentis Nederlandon en la Eurovision-a festivalo de 2010. Poste, ŝi daŭrigas sufiĉe sukcesan karieron, kun titoloj kiel Donkere dagen (Obskuraj tagoj), Vita bella kaj De nacht is nog zo lang (La nokto estas ankoraŭ tiel longa).

- Fine, nun mi citu la jenajn: Rita Hovink, Ann Christy, Bonnie St Claire, Ben Cramer, Peter Blanker, John de Bever, Mike Peterson, Reina, la belgaj gefratoj Lindsay kaj Christoff, Marco Schuitmaker, Anita & Ed,  Marco de Hollander, ktp, ktp.

Je pli amatora nivelo, citendas la jenaj: Joyce, Larissa, Nadia, Lisa Leman...

Ie, iam en Nederlando... 


Al ili ĉiuj: Koran dankon. Mi ege ĝuis -kaj ĝuas- viajn belegajn kreitaĵojn.

-----------------------------------
Ligilo al la unua parto: 

Artikoloj finitaj en Malago, komence de februaro de 2024

-------------------------------------------------