monda lingvo

monda lingvo

sábado, 6 de mayo de 2023

 Dua parto. La scienca vojo: de Taleso ĝis Galileo


Nun, ke ni jam vidis la resumon pri la mitologia aliro al la mondo, alvenas la momento aliri la "racian vojon", tiun kiu ebligus nin kompreni, komprenigi kaj ekspliki la originon kaj kialon de ĉio, kio ĉirkaŭas nian ekzistadon. Kaj tion fari sen la interveno de dioj kaj mitaj elementoj. Sed okazas ke, je tiu ĉi punkto, oni devas almenaŭ establi duoblan vojon. Ni vidu.
 
a) La ideisma aliro. 

Unuflanke, situas la teorioj kiuj subtenas ke ĉio kio ekzistas en la mondo estas kopio de ia ideo antaŭa kio ekzistas en nia menso, kaj ke eblas trovi kaj ĝui ian “perfektan spiritan ideon” de ĉiu ajn realaĵo. Tiel, niaj sensoj perceptas la “tuŝeblaĵojn” sed tiuj estas nur kopioj de la originaj perfektaj ideoj. Laŭ Platono, supre de la piramido troviĝas la “ideo pri Bono”.

Ene de tiu ĉi koncepta fokuso citeblas la jenaj gravaj filozofoj: Parmenido, Platono, Sankta Aŭgusteno, Plotino. Poste, je la baroka epoko, troviĝos alispecaj raciismaj pensuloj, kiel Kartezio, Leibnico kaj Spinoza.

b) La materia aliro. 

Aliflanke, situas la teorioj kiuj subtenas ke la vera mondo -kaj ties esenco- situas en la materiaĵoj, ne en la abstraktaj ideoj. La ĉefa filozofo kiun oni devas inkluzivi ĉi tie estas Aristotelo, disĉiplo de Platono, sed kiu ege distanciĝis disde sia majstro (Amicus Plato, sed magis amicas veritas/ Platono estas mia amiko, sed pli grava amiko mia estas la vero). Tamen, jam en Taleso de Mileto kaj ĉe la Mileta skolo oni povas spuri la radikojn de tiu materiisma sinteno, kiu fine kondukos la homaron ĝis la vera malkovro de la scienca vojo kiu fine klarigos la realaĵaron kiu ekzistas en nia universo. 

Nu, tiu dua tendenco estos tiu ĉefe montrata de mi en la subaj alineoj por montri la “sciencan vojon” kiel kontraŭan al la mitologia vojo jam vidita en la unua ĉapitro.


Tiel mi vidas la sciencan vojon dum la antikveco: centre, japana abako (sorobano)



Aldonaj avertoj pri la posta enhavo.

Kvankam denove mi sekvos la fadenon kiun montras la greka-okcidenta vojo, aliaj kulturoj estos ankaŭ iom pritraktitaj je la fina parto de la ĉi-suba resumo.

Tuj poste, mi komencos komentarii pri la diversaj kalendaroj uzataj de la homaro tra la historio. Tutcerte, estas ja en la astronomio kaj en la kalkulo de la tempo la du precipaj kampoj kie mitologio kaj racio/empirio miksiĝas. Ni vidos kiel -kaj kiom- misekvilibra estas la rezulto de tiu longa procezo, el kiu la kalendaro estas tre bona specimeno. (La definitiva kalkulado de la tempo laŭ la gregoria-kristana kalendaro estos pritraktita en la venonta ĉapitro, kiu estas specife dediĉita al la alveno kaj fina venko de la kristanisma monda vidpunkto fronte al paganismoj kaj aliaj religioj kaj kulturoj).


Helenuja saĝuloj

Ĉirkaŭ la jaro 600 a.K. estas la historia momento al kiu oni kutime aljuĝas la starton de la greka filozofio. Jes ja dum multaj jarcentoj oni ne distingis inter la diversaj branĉoj de scio kaj kono, kaj do iu ajn homo kiu pripensis pri naturaj kaj homaj aferoj sen konsideri la ekzisto de dioj estis taksata kiel filozofo. Kaj tiu momento situas iom post la epoko de Homero kaj Heziodo kaj iom antaŭ tiu de la poeto Pindaro. Ni iom vidu.
  
- Taleso de Mileto. Li estis la unua greko kiu komencis analizi la ĉirkaŭantan mondon kaj provis alveni al iu racia klarigo pri ties origino. Taleso estis la unua kiu racie observis kaj spekulativis. Kaj li establis ke la αρχή (fundamento) de ĉio kio ekzistas estis akvo. Temas certe pri iu naiva aliro al tiaj gravaj demandoj. Sed tamen, estis la unua fojo kiam racio stariĝis antaŭ mitaj rakontoj.

Ankaŭ en Mileto (sud-okcidente de Anatolio) naskiĝis kaj filozofis du disĉiploj de Taleso, nome Anaksimandro kaj posta Anaksimeno. Laŭ la unua el ili la fundamento de ĉio ne estis akvo, sed ia "senlimaĵo" (’άπειρον). La postaj aŭtoroj kaj skoloj ege alfrontis tiun aferon de la “fundamento” kun diversaj solvoj, kiujn ni ne menciu. Prefere ni daŭrigu nian vojon tra aliaj kampoj.

- Pitagoro (6a jc a.K). Kvankam li naskiĝis en la insulo Samoso, poste li iris, vivis kaj mortis en Krotono, sude de Italio. Aldone al sia fama teoremo kaj al multaj aliaj aferoj, Pitagoro estis la unua kiu konceptis la Teron kiel sferon.

- Parmenido de Eleo (suda Italio, ĉ. 500 a.K.). Por li, la realaĵo estas unu kaj neŝanĝebla. Lia disĉiplo Zenono de Eleo eĉ demonstris la neeblecon de moviĝo.

- Heraklito staras je la mala flanko al Parmenido, kio povas esti resumita en unu fama frazo lia: “vi ne banos vin dufoje en la sama rivero”.

- Arkimedo (3a jc a. K.). Matematikisto, fizikisto. Famaj estas la principo de Arkimedo kaj la ŝraŭbo lianoma.

- Aristarko de Samoso (3a jc A. K). Li demonstris kelaTero rotacias ĉirkaŭ la Suno.

- Erastoteno el Cireno (3a jc a.K.). Li determinis la teran cirkonferencon kajeraris nur je 75 kilometroj.

- Eŭklido (3a jc a.K.). Matematikisto kaj geometro. Li instruis en Aleksandrio.“Elementoj” estas la nomo de lia verko kiu alvenis al ni. Temas fakte pri kompilo de antaŭaj verkoj de aliaj saĝuloj, ĉefe pri geometrio, kaj ĝia graveco atingis nian hodiaŭon. Nur la modernaj “elipsaj geometrioj” ne sekvas ĝin komplete.

- Hiparko de Niceo (2a jc a.K.), kiu katalogis pli ol 800 stelojn.

- Klaŭdio Ptolemeo (2a jc p.K.). Jen alia aŭtoro de Aleksandrio. Surbaze de tio, kion determinis Hiparko, Ptolemeo katalogis pli ol 1000 stelojn kaj 44 konstelaciojn. Lia plej konata libro nomiĝas Almagesto (araba vorto por la “plej granda” ), kvankam ĝia origina greklingva titolo estis Μαθηματική Συνταξις. La influo de tiu ĉi verko sur la tutmonda astronomio estis enorma, almenaŭ ĝis la alveno de la “Kopernika revolucio”, multajn jarcentojn poste.

- Miksita kun mitologio menciendas la statuo de Artemiso en Efeso, kiu ĉirkaŭ ĝia kolo surhavis specon de koliero kie videblas la zodiakaj signoj, jam konataj en tiuj lontanaj antikvaj tempoj. Pro la detruado de la templo -kiun mi tuj rakontos- nune oni nur konservas suditalan postan replikon de la statuo. La templo de Artemiso en Efeso estis siatempe unu el la sep mondaj mirindaĵoj. Kiel sciate de multaj, la templo estis detruita per bruligo estigita de iu ŝafisto, nome Erostrato, kiu deziris alvenigi sian nomon al postaj jarcentoj, kaj tiel iĝi eterna famulo. Kvankam poste oni rekonstruis la templon, ĝi fine kaj definitive malaperis post la invado de la gotoj kaj la posta detrua impeto de kristana tumultema homamaso.

- Lukretio (Titus Lucretius Carus), kiu estis Roma poeto kiu mortis en la jaro 53a a. K. Mi deziras inkluzivi lian nomon en tiu ĉi eta listo ĉar temas pri unu el miaj preferataj aŭtoroj el la antikveco. La motivo estas, ke Lukretio estis poeto kiu verkis longan poemon, nome De rerum natura, kie li montras sian filozofian sintenon kiel adepto de la atomisma teorio starigita de Demokrito (460-370 a.K:) kaj sekvata i.a. de Epikuro. Jen ekzemplo pri klara racia sinteno de poeto en tempoj antikvaj. 

Post Mezepoko alvenis revolucio

Longa salto tra la jarcentoj estas tiu farenda por alveni ĝis la tri astronomoj kiuj ĉion ŝanĝis rilate la vidpunkton pri la strukturo de la universo. Tie estos trovitaj:

- Nikolas Koperniko, pola matematikisto, kuracisto kaj astronomo kiu re-establis la suncentrisman vidpunkton de Aristarko, asertante ke la centro de la universo ne estas Tero, sed Suno. Tiel la Tero rotacias ĉirkaŭ si mem ĉiutage kaj rondiras ĉirkaŭ la Suno unufoje en ĉiu jaro. Tamen, la unuaj ekzempleroj de lia gravega verko De revolutionibus (1543) alvenis al Koperniko ĵuse antaŭ ties forpaso. Tiel, la gloro -kaj la akraj persekutoj- pro tiuj teorioj estos travivitaj de aliaj aŭtoroj.

- Johano Keplero, germano kiu elmigris al Prago. Tie li publikigis sian libron Mysterium cosmographicum (La kosmografia mistero, 1596), kie li sekvas la teoriojn jam proponatajn de Koperniko. Kepler sendis kopion de tiu ĉi sia unua traktaĵo al sia amiko T. Brahe (dana astronomo loĝanta en Prago) kaj al Galileo. Li daŭrigis sian esplorojn per postaj verkoj, nome Astronomia nova (Nova astronomio, 1609) kaj “Pri la harmonio de la mondo” (1619), ene de kiuj li disvolvas siajn vidpunktojn pri la elipsaj orbitoj de la planedoj, konatajn kiel “la Leĝoj de Keplero”.

- Galileo Galilei (1564-1642) italo naskiĝinta en Pizo. Li estis iu tipa renesanca homo, ĉar li interesiĝis ne nur pri scienco sed ankaŭ pri pentrarto, literaturo kaj muziko. Li reprezentas la plej gravan kaj akran konflikton inter la religia kaj la scienca sintenoj. Galileo reinventis teleskopon, malkovris kvar Jupiterajn satelitojn, la ringojn de Saturno, ktp. En fiziko, li establis la t.n. “leĝon de la libera falo”.

Tutcerte, la listo pri gravaj astronomoj, fizikistoj kaj, ĝenerale, sciencistoj, estus longega, kaj tio ne estas la celo de tiu ĉi humila kaj anekdotema eseo. Tamen, mi almenaŭ volas ke estu menciataj la jenaj gravuloj, kiel tiuj emocie plej ŝatataj de mi: Isaak Neŭtono, Pierre Simon Laplace, Antoine de Lavoisier kaj J. B Lamarck.

Scienco klarigas la mondon...


En aliaj kulturaj areoj, estas mia deziro ke estu cititaj la jenaj:

- Aviceno (980-1037). Origine el Uzbekistano, li estis probable la plej grava klerulo de la araba mezepoka mondo, estante samtempe kuracisto, astronomo, matematikisto kaj poeto.

- Averoeso (1126-1198, Kordovo-Marakeŝo). Kuracisto, astronomo. Li kompendiis “Almagesto-n” kaj komentariis Aristotelajn verkojn.

- Ŝi Ŝen (ĉ. 350 a.K.). Ĉina astronomo. Li katalogis ĉirkaŭ 800 stelojn. Direndas ke la ĉinaj astronomoj difinis preskaŭ 300 konstelaciojn, dividitajn en 28 “ĉelojn”, kiuj enhavas la tutan firmamenton. Ni vidos, ke en Okcidento la nombro de konstelacioj ne atingas eĉ la nombron cent. Ne tiom gravas, ĉar fakte konstelacioj estas nur imagaj desegnoj kiuj diferencas en ĉiu kulturo kaj epoko.

- Ŝen Kuo (11a jc). Ankaŭ ĉina, kaj vera homo universalis (t.e. homo kiu pritraktas pri ĉio). Li verkis pri fiziko, astronomio, kartografio, geologio, medicino, muziko, matematiko, statistiko... En lia tre grava verko  Mènxī bǐtán (“Apud la rojo de miaj sonĝoj”) li unuafoje enkondukas la ideon pri magneta kampo, afero pri kiu li multe esploris, kune kun la inventado de nova kompaso. Li ankaŭ elpensis la moveblajn presliterojn, jarcentojn antaŭ la Gutenberga pres-maŝino.

----------

Kial estas tiaj niaj kalendaroj?


Tutcerte, se oni analizas la kalendarojn kiujn ni uzadas kutime, oni povos facile konstati, ke ene de ili aperas diversaj mezuroj  kaj elementoj kiuj devenas el tre malsamaj fontoj. La fina rezulto de la longa kaj miksita procezo estas la preskaŭ absurda (eĉ volapukaĵa) fakto ke ene de unu horo staras 60 minutoj, ke unu tago konsistas el 24 horoj, ke sep tagoj konsistigas unu semajnon, ke la divida rilato inter semajnoj kaj monatoj estas misekzakta, ke unu monato povas havi 28, 30 aŭ 31 tagojn, kaj ke unu jaro konsistas el 12 monatoj... La motivoj estas ke la kalendaroj estis kreataj per la samtempa uzado de sciencaj kaj religiaj elementoj; kaj ke en ĉiu kultura kaj politika areo tiuj elementoj estis malsamaj kaj daŭre evoluantaj. 

Kial dek du monatoj?

Estis la babilonoj kiuj tion establis, laŭ la baza konsidero, ke dek du lunaj cikloj konsistigas preskaŭ la longon de unu jaro (kion ili mem ĝuste fiksis en 365 tagoj). Similan solvon oni aplikis en Sumero, iom antaŭe, kie oni aldonis alian monaton ĉiun kvaran jaron.

Kial 24 horoj kaj 60 minutoj?

Denove estis en Babilonio kie oni establis tiujn mezurojn. Unue temis pri tagoj je 12 horoj, nombro poste duobligita por doni la saman kvanton al noktoj. La kialo pri la 60 minutoj troveblas ĉe la fakto ke babilonoj uzis sesdekuman kalkulan sistemon. 

Kiam la unua kompleta suna kalendaro?

Post diversaj iroj kaj revenoj -meze de kiuj oni alternigis sunajn kaj lunajn mezurojn- fine oni preferis establi iun kompletan laŭsunan jaro-kalkulon. Tre eble tio okazis en Egiptujo, ĉirkaŭ la jaro 1.000 a.K.

Kial sep tagoj en la semajnoj?

Verdire, la koncepto pri semajno estis nesolida tra la antikvaj historiaj jarcentoj. En Egiptujo oni uzis tiaspecan dektagan unuon; en la tempo de Oktavio Aŭgusto, estis sekvata oktaga semajno (nundinae); en Ĉinio oni oscilis inter kvintagaj kaj dektagaj cikloj, pli malpli similaj al nia “semajno”. 

Tamen, fine etendiĝis la neregula koncepto de semajno kiel septaga unuo. La motivoj estis diversaj. Unue, se oni dividas la lunan ciklon per kvar (pro la kvar fazoj), la rezulto estas pli malpli la nombro sep. Aldone, menciendas la influo de la hebrea Biblia rakonto pri la daŭro de la Dia kreado kaj la fina ripoztago. Plie, en multaj civilizacioj oni decidis nomi la tagojn per la nomoj de la sep konataj kaj videblaj astroj: Suno, Luno, Marso, Merkuro, Jupitero, Venuso, Saturno -kompreneble en ĉiu lingvo kaj regiono oni uzis sian propran nomaron. Kiam la kristanismo estis fine akceptita en la Romia Imperio, la latina vorto septimana etendiĝis en la latinidaj influ-areoj.

La kompleksa rezulto de la tempo kalkulado


La majaa sistemo

La majaoj starigis triopan tempomezuron, ĉiu el kiuj havas fortan religian spuron:

- ciklo de 260 tagoj, sen subdividoj;

- ciklo de 365 tagoj dividitaj je 18 monatoj, je 20 tagoj ĉiumonate. Tio rezultas el la majaa dudekuma nombra sistemo (do, same kiel ĉe la keltoj);

- ciklo de 52 sunaj jaroj, okaze de la tempa koincido de la du antaŭaj kalendaroj. Temas, do, pri siaspeca “jarcento” (kiu nomiĝus “jarkvindekduo”...?)


Ĉe islamaj landoj

Jam konata estas la fakto, ke la islama jaro konsistas el dekduaj monataj jaroj, kiuj enhavas 354-355 tagojn. Pro tio, ke la sistemo estas tute laŭluna, ekzistas ĉiujara manko de tagoj ĝis la kompletigo de la tera rondiro ĉirkaŭ la suno. Tiel, ĉiu 32 gregoria jararo egalas al 33 islamaj jaroj.

Ankaŭ jam konate estas ke la kalkulo de la islama erao komenciĝas memorige al la fuĝo de Mahometo al Medino (nome la heĝiro; fakte, je la nova luno post la 15an de Julio de 622) kiel la unua tago de la erao.

 Ĉe la ĉiutaga vivo, en la islamaj landoj oni sekvas duoblan kalendaron:

- la civila, kiu koincidas kun la tutmonda gregoria. Tie, la nomoj de la monatoj estas similaj al tiuj latinidaj okcidentaj (ekzemple, februaro estas فبراير fibrair, kaj majo estas مايو maju)

- la religia, kie por ekzemplo la naŭa monato estas la tre konata fasta monato Ramadano (رمضان).


Kio ĉe ĉinoj?

La ĉina kalendaro estas miksaĵo de luna kaj suna sistemo. Do, ĉiu jaro havas aŭ 12 aŭ 13 monatojn, cele alĝustigi ambaŭ sistemojn. Pro influo de la okcidenta kalendaro, oni starigis sep-tagajn semajnojn meze de la 17-a jarcento, anstataŭante la antikvajn ciklojn de kvin aŭ dek tagoj, jam menciitajn supre. Kurioze, ke tiuj tagoj estis ankaŭ nomataj per nomoj de planedoj, same kiel en  okcidentaj kulturoj. Tamen, la nuntempaj nomoj de la semajnaj tagoj tute ne rilatas al astroj, krom dimanĉo -por kiu uzeblas aŭ la ideo de suno aŭ tiu de ĉielo.

Estas tutmonde tre konata la fakto, ke en Ĉinio oni havas ciklojn de dek du jaroj, konatajn kiel la “ĉina zodiako”, kvankam ĝi tute ne rilatas al la steloj. La origino estas tute legenda, en rakonto kie la Imperiestro de la Jado (aŭ eble temis pri Budhao...?) alvokis la bestojn de la regno por krei sian propran gvardion. Unue alvenis la rato, poste la bovo... tiam la drako... kaj fine la hundo kaj la porko. Kuriozaĵo estas, ke en kelkaj aziaj regionoj oni aliigas la besto-liston; tiel en Vjetnamio la kvara jaro ne estas tiu de la kuniklo, sed tiu de la kato -kiu ne ekzistas en Ĉina zodiako...



La franca revolucia kalendaro

Ekde la 22a de septembro de 1792, en la revolucia Francio oni komencis uzi sian propran novan kalendaron, kaj tiu menciita tago estis nomita kiel la unua tago de la monato Vendimiaro de la una jaro de la nova epoko. Laŭ tiu nova kalendaro, ĉiu semajno havas dek tagojn, la jaro konsistas el dek du monatoj je 30 tagoj ĉiu el ili, krom kvin finaj festaj tagoj por alĝustigi la sunan jaron. Oni ankaŭ establis, ke la tagoj havos nur dek horojn, kvankam post kelkaj jaroj -pro maladaptiĝado de la loĝantaro- oni devis reveni al la malnova sistemo de la 24 horoj ĉiutagaj. 

Direndas ke, iom simile al tio kio okazas en la kristana kalendaro (kie ĉiu tago de la jaro estas dediĉita al iu sanktulo), en la respublika kalendaro, ĉiu tago estis dediĉita al iu besto, mineralo, planto aŭ porlabora ilo.

Pro diversaj motivoj, la respublika kalendaro estis abolita la unuan de januaro de 1805.

Alegorio de la revolucia monato Fructidor


Kaj jen ni jam alvenis ĝis la fino de tiu ĉi dua parto de la eseo “Pri diaĵoj kaj homaĵoj”. Aliaj aldonendaj detaloj pri la kalendaroj (kiel, ekzemple, tiu pri la kalkulo de la jaro de la mondo aŭ de la jaro de la homara historio, alinome Annus Mundi, Annus Domini) estos elmontritaj en la tria ĉapitro, kiu estas precipe dediĉita al la alveno kaj disvastiĝo de kristanismo.

----------------------------------------------------------------------------------------------------







viernes, 21 de abril de 2023

 Pri diaĵoj kaj homaĵoj

Unua parto. Aliro al mitologioj: de Gea al Mitrao

-----------------------------------------------------

Ĝenerala antaŭresumo

Mia celo pere de tiu ĉi eseo (kaj ebla posta prelego; ĉu eĉ libreto?) estas pritrakti kelkajn aferojn kiuj, unuavide, ne rekte inter-rilatas, sed nur iom flank-tuŝe. Tamen, al mi ili estas pli ligitaj ol ŝajne. Do, tiel kaj tial, mi esperas vojaĝigi la leganton tra la historio de la homaro, surbaze de la tri jam konataj apartaj fakoj: mito, racio kaj empirio (t.e. ekzemple: Homero / Platono / Aristotelo). Kaj mi provos starigi kaj respondi kelkajn demandojn:

- Ĉu tiuj temoj vere rilatas? Kial kristanismo fine venkis paganismon? Kial scienco venkis religiojn? Kial multaj homoj ankoraŭ kredas je mitoj, ĉu antikvaj, ĉu modernaj? 

- Ĉu la scienca astrofizika teorio pri la “granda pra-eksplodo” (pere de kio “ĉio naskiĝis -subite kaj abrupte- el nenio”...) ne estas, fakte, ia mitologiaĵo?

- Kial la astroj havas nomojn ofte eltiritajn de la greka kaj romia mitologioj? 

- Ĉu en la ekstrem-orientaj kulturoj estas spuroj pri la greka mitologio?

- Kial estas tiaj, niaj kalendaroj? Kio okazigis la sinsekvajn modifojn de la maniero kalkuli la tempon?

Tiucele, mi parolos i.a. pri la Troja Milito, la statuo de Artemiso en Efeso, Heziodo, Demokrito, Diogeno la Cinikulo, Eratosteno de Cireno, Lukrecio, Klaŭdio Ptolemeo, Dionizo la Malgranda, Galileo Galilei, diversaj papoj... 

La tuta eseo aperos dividita je kvin partoj aŭ ĉapitroj, kies titoloj estos la jenaj:

1.- Aliro al mitologioj: de Gea al Mitrao 
2.- La scienca vojo: de Taleso ĝis Galileo
3.- Tiam alvenis kristanismo. Kaj ĉio ŝanĝiĝis
4.- Astronomio kaj mitologio
5.- konkludaj komentarioj /glosaro


Kaj unu lasta antaŭnoto: la ĉefa konduka linio de tiu ĉi artikolaro estos tiu markita de la greka-helena-kristana tradicio, vidita el ia eŭropa starpunkto. Certe, estos menciataj detaloj eltiritaj de aliaj civilizacioj (egipta, sumera, juda, ĉina, majaa...) sed nur kiel bezonataj akcesoraj komplementoj por pli bone kompreni kaj pli flore prezenti la aferon.  
-----------------------
Antaŭ-averto forigota kiam la teksto finiĝos: mi jam havas skizon mane skribitan. Sed mi volas ĝin plibonigi kaj pliprecizigi, estigante akcepteble simplan eksponon pri la tuta temo. Alimaniere, mi ja scias ke tiu afero povas iĝi vera ĥaoso. Kompreneble, por kunmeti kaj adekvate altekstigi  ĉiujn miajn ideojn priajn, mi bezonos tempon. Tial, la teksto estos enmetita iom-post-iome, laŭoportune, kiam aliaj miaj devigaĵoj tion permesos al mi. 


Tiel mi desegnis Urania-n, muzon pri astronomio kaj geometrio. (Ĉu vere
la triopo μύθος / λόγος / εμπειρία povas iri kune?)


Je la komenco...

Estas facile por homo kiu naskiĝis fine de la 20a jarcento, nome mi mem,  rigardi historie retroen kaj, pere de alta perspektivo, analizi kaj interpreti la diversajn mitojn kaj religiojn kiuj provis klarigi kiel komenciĝis la ĉeesto de homoj sur la Tero, kaj kiel oni provis respondi la gravajn “finajn demandojn” kiujn deĉiame zorgigas ordinarajn  homojn. 

Venas al mi preskaŭ aŭtomate la unuaj frazoj de la Evangelio de Sankta Johano: “Je la komenco estis la Vorto; kaj la Vorto estis apud Dio; kaj Dio estis la Vorto...” . Verdire, tiuj ĉi frazoj ne havas troan sencon kiam estas skribitaj en aliaj lingvoj krom la originala greka. Eĉ en la greka ne estas tro klaraj, sed almenaŭ tiam oni ne devas traduki la vorton logos, kies semantika kampo estas tiel vasta, ke ne eblas transmeti ĝin en aliajn lingvojn per nur unu vorto. Ĉar logos povas esti: vorto, verbo, racio, kono, rakonto, racia rakonto, scienco... Por mi, tra tiu nuna eseo, λόγος  havos la signifon "racia rakonto".

Okazas ke la tuta Nova Testamento estis verkita en la greka “komuna lingvo” (κοινέ γλώσσα). Kaj tio estas nur kompreneble ĉar tiuj teritorioj estis delonge helenigitaj depost la konkero far Aleksandro la Granda kaj la posta regnoj helenismaj kiuj establiĝis en la tuta areo, disde Egiptujo kaj tra la tuta Proksim-Oriento. Tiu historia dateno estas tute esenca, ĉar mi estas certa ke kristanismo neniam estus konkerinta Romon, venkinte paganismon (kaj venkinte ankaŭ diversajn tiutempajn misterajn orientajn kultojn) se ĝi ne estus trempita de helena odoro. 

Tamen, ni iom pli retropaŝu. Ni iru tie, kie komenciĝas la antikva greka mitologio, dum la tempo kiam ankoraŭ filozofoj ne ekzistis. Ni vidu la unuajn paŝojn de la historio de la grekaj gedioj.

  
"La skolo de Atenoj", far Rafaelo. Centre, aperas Platono kaj Aristotelo. En pli vasta bildo videblus la flankaj statuoj de Apolono kaj Ateno


Baza teogonio

La fontoj uzataj de ni por koni kaj scii datenojn kaj rakontojn pri la greka-latina mitologio estas tiuj establitaj de diversaj verkistoj: Homero, Heziodo, Pindaro, Eŭripido, Sofoklo, Esĥilo, Aristofano... Apartan mencion kaj pritrakton meritus la t.n. Biblioteko de Apolodoro. Ankaŭ pere de kelkaj romiaj verkistoj alvenis al ni multaj rakontoj kaj detaloj: Plaŭto, Vergilio, Ovidio, Apulejo, inter kelkaj aliaj. 

Certe, la versioj de tiuj aŭtoroj foje ne tute koincidas, kaj kelkaj rakontoj ege diferencas inter si, laŭ la fonto legita. Ĉiukaze, por pli bone koni la originojn de la tuta afero, sendube estas la verkoj de Heziodo (ĉ. 700 a.K.) tiuj, kiuj plej valoras. Heziodo vivis iom post Homero kaj bonŝance almenaŭ du siaj verkoj alvenis ĝis ni: “La laboroj kaj la tagoj” kaj “Teogonio”.

Tutcerte, ne estas la celo de tiu ĉi eseo plen-detale rakonti pri la multaj mitoj kaj historioj enmetitaj tra la greka mitologio. Tio postulus tutan enciklopedion, kaj povas esti konsultata en diversaj aliaj verkoj. Tamen, tre kurtigite, oni devas almenaŭ mencii la jenajn gediojn -kaj gediaĵojn- ekzistantajn jam dum tiuj originaj momentoj (laŭ la "ordo de apero en la scenaro"): Gea, Urano, Titanoj, Ciclopoj, Gigantoj, Krono, Rea, Zeŭso, Demeter, Hera, Poseidono, Hadeso, Areso, Hefesto... La unua milito okazis inter Krono kaj la Titanoj je unu flanko kaj Zeŭso kun la aliaj filoj de Rea, helpataj de la Ciklopoj, je la alia flanko. Tiu lasta tendaro menciita fine venkis tiun regitan de Krono. Tiam, Zeŭso iĝis la ĉefo de la gedioj. Tuj poste alvenis la historio de Prometeo kaj la cetera disvolviĝo de la grekaj mitaj rakontoj.

La aferoj kaj amrilatoj inter la mitaj roluloj ofte ne estis facilaj. Ekzemple, jen mallonga listo pri la multaj edzinoj kaj amatinoj de Zeŭso: Metis, Temis, Demeter; Eŭropa, Leda, Alkmena... kaj pri liaj multaj gefiloj: Heraklo, Kastoro kaj Polukso, la naŭ Muzoj, la tri Gracoj, Helena, Klitemnestra, Apolono, Artemiso...


Kelkaj gravaj menciindaj eventoj

Precipaj herooj

- Heraklo, filo de Zeŭso kaj Alkmena, estas sendube la plej fama el ĉiuj grekaj herooj. Lia kuzo Eŭristeo komisiis al li la plenumadon de dek gravaj laboroj, kio daŭris ok jarojn. Poste, oni aldonis pliajn du kromajn laborojn kaj li ĉion plenumis. Heraklo mortis bruligita de tuniko sorĉigita de la centaŭro Neso pere de la nescia helpo de la tria edzino de Heraklo, nome Dejanira. La cindrojn de sia filo, Zeŭso alportis al la monto Olimpo, kie Hera fine pardonis lin kaj akceptis lin kiel filon ŝian.

- Perseo, kiu senkapigis kaj mortigis Meduzo-n, rajdis la ĉevalon Pegasus, liberigis kaj edziĝis al Andromeda, filino de la reĝino de Etiopio, Kasiopea.

- Teseo, filo de Egeo (kies nomon la konata maro alprenis). Oni komisiis al Teseo la mortigadon de la Minotaŭron de Kreto, kion li faris per siaj pugnoj. Poste, pere de la helpo de Ariadna, li eliris la labirinton kiun Dedalo antaŭe planis. Aliflanke, la filo de Dedalo, Ikaro, tro alproksimiĝis per siaj vaksaj flugiloj al la suno kaj falis en la maron kaj dronis...


Skulpta reliefo pri la amazonoj

 
- Jazono kaj la Argonaŭtoj. Ĉirkaŭ 50 homoj (inter ili Heraklo, Kastoro kaj Polukso) enŝipiĝis en la ŝipo “Argo” celante alveni ĝis Kolkido (nuna Kvartvelio). Tie ili devis atingi la “oran ŝaf-felon”. La magiistino Medea helpis Jazonon venki ĉiujn danĝerojn kaj poste ili fuĝis kaj geedziĝis.

La punitoj de la dioj

La grekaj dioj tre ofte punis aliulojn pro diversaj motivoj. La listo estus longa. Mi almenaŭ menciu la jenajn punitojn:
Prometeo, Agameno, Tantalo, Sizifo, Atlaso, la Danaidoj, Orfeo kaj Eŭridico...

Ĉe la infero

La Tartaro estis la pun-loko kie la malbonuloj estis senditaj porĉiame. Male, la Elizeo (aŭ Elizeaj Kampoj) estis tie, kie loĝis la herooj kaj la virtuloj en eterna printempo. Karono estis la nomo de la pramisto kiu ŝip-portis kondamnitojn transe de la rivero Aĥerono por alvenigi ilin en la Tartaron. Cerbero estis la trikapa hundo kiu gardis la inferan enirejon.

Muzikistoj: Orfeo kaj Apolono ludis liron; Panjo ludis sian fluton

Centaŭroj: Neso, mortigita de Heraklo kaj kaŭzanto de ties posta morto; Kirono, kiu edukis Aĥilon kaj estis bon-faranto por la homaro, pere de siaj medicinaj rimedoj kaj helpo al Asklepio
 
Edipo kaj la Sfinkso; Edipo reĝo kun sia patrino Jokasta; Antigona, Edipa filino, kun tragika mem-mortigo post la intrigoj en Teboj.

Dionizo (lidia nomo: Bakĥo), dio de la printempa fekundeco, de la vino, de la amuziĝo kaj de la teatro. Li revenis el sia longa vojaĝo tra orientaj landoj sur ĉaro ornamita de hedero kaj vito, tirata de panteroj, kaj akompanata de Ariadna (jam forlasita de Teseo), kune kun bakĥantoj kaj satirusoj.

Diaĵinoj: La tri Erinioj (latinaj Furioj); Nemezo (la Venĝo); la tri harpioj; Meduzo; la 50 Nereidoj (filinoj de la dio Nereo); la sirenoj; la nimfoj...

Aliaj inaj roluloj: Sibiloj (profetinoj nomitaj laŭ la loko kie ili aktivis); amazonoj (rajdantaj militistinoj)


La Troja Milito

Nun ni alvenas ĝis tio, kiun mi konsideras la kernan punkton de la antikvaj mediteraneaj mitologioj: la Milito de Trojo, kiu ŝajne -laŭ la legendaj fontoj- okazis dum jardeko ĉirkaŭ la jaro 1190 a.K. 

Ne estas klare ĉu Trojo vere ekzistis en la reala historio, kvankam oni povas facile akcepti ĝian ekzistadon sen okazigi perturbojn al la disvolviĝo de la veraj okazintaj eventoj tra la areo Grekujo-Malgranda Azio. Tre verŝajne, temis pri urbo fondita ĉirkaŭ la 15a jc a. K. kaj kiu estis ene de la influa areo de la hititoj. La nomo de Trojo (aŭ  ’Ιλιον) jam aperis en mitaj rakontoj pri eventoj antaŭaj al tiuj de la fama milito. Ekzemple, Heraklo alvenis tie kun kelkaj ŝipoj kaj soldatoj por sieĝi kaj destrui la imponajn murojn de la urbo, du generacioj antaŭ la reĝo Priamo. 

Fakte, la Iliado de Homero nur rakontas etan parton de la konflikto, kaj oni devas serĉi tra dekoj kaj dekoj de aliaj aŭtoroj por kunmeti iun kompletan mozaikon pri la tuta afero. Kaj ne temis nur pri mitaj rakontoj. Eĉ seriozaj historiistoj vivintaj dum la klasika epoko en Atenoj (i.a. Herodoto, Tucidido) provis plenracie enmeti tiujn mitajn eventojn ene de la vera historio de la grekoj kaj la helenoj. Tre simile okazis ene de la latina historia kaj literatura mondo, ekde ties starto.

Mozaiko (de la 4a jc p.K.) pri la Troja Milito, freŝe malkovrita en Sirio


La origino de la konflikto

Alvenis iu tago, kiam oni decidis festi la nupton de Peleo -reĝo de Tesalio- kaj la nimfo Tetis. Oni decidis inviti ĉiujn gravulojn konatajn en la pridia mondumo. Sed, ve, oni forgesis pri la invito al Eris -la Diskordo. Tamen, Eris alvenis; kaj eĉ alportis donacon, nome oran pomon, kiu devas aparteni “al tiu plej bela virino”. Tiam, tri ĉeestantaj diinoj konsideris sin esti tiu plej bela: Hera, Afrodito kaj Atena. Akra diskuto komenciĝis kaj ŝajnis ke ĝi ne haltos. Tiam Zeŭso -kiu ĉiam havis grandajn ideojn- decidis ke tiu konflikto nur povas esti ĝuste solvita de tiu  plej bela viro, nome Pariso, sekreta filo de la reĝo Priamo kaj tiutempe profesie ŝafisto proksime al Trojo. Tiel, La dio Hermeso estis komisiita alporti Parison al la juĝado kaj solvo de la dubo. Tiam, ĉiu el la tri diinoj provis atingi la favoran decidon de Pariso, kaj ofertis al li gravan donacon. Fine, estas Afrodito kiu konkeris la volon de la juĝisto, promesante al li tion, ke Helena de Sparto -la plej bela enmonda virino, jam edziĝinta al la reĝo Menelao- enamiĝos al  li. 

La juĝo de Pariso, far Enrique Simonet, 1904

Tuj poste, Pariso iris al Sparto kie li estis gastame akceptita de la gereĝa paro kaj baldaŭ profitis la okazon ke Menelao devas forlasi sian urbon por fari porokazan vojaĝon al Kreto. Tiam, Helena estis forprenita de Pariso kaj ambaŭ fuĝis al Trojo. Kam Menelao revenis kaj rimarkis tion okazintan, li petis la helpon de ĉiuj aliaj reĝoj de la regiono por rekuperi sian edzinon. 

Direndas ke la dioj ludis gravajn rolojn tra la tuta milito kaj eĉ en postaj eventoj rilataj kiel en la Odiseado. Tiel, Hera, Atena kaj Pozidono, helpis la Helenojn. Siaflanke, Afrodito, Areso kaj Apolono subtenis la trojanojn.


La du interluktantaj tendaroj

a) La Trojanoj

- Priamo, la tiutempa reĝo, patro de Pariso kaj Kasandra.

- Hektoro, la heroo kiu mortigis Patroklon, la amikon de Aĥilo.

- Pariso, kiu siamomente mortigis Aĥilon per sago sur ties tendenon.

- Laokoono, pastro de la templo de Apolo en Trojo. Li ne fidis la aĥajanojn kaj suspektis la donacitan ĉevalon (memoru la faman frazon sian ĉe la dua libro de la Eneido: timeo danaos et dona ferentes).

- Kasandra, kies profetaĵoj estas veraj sed, pro decido de la dioj, ne estis kredataj de la konsultantoj.

- Eneo, alia kuraĝa heroo. Li estis filo de Afrodito kaj Anĥiso -frato de Priamo. Kiam la urbo bruliĝis, fine de la milito, li forlasis Trojon akompanata de kelkaj sekvantoj, kaj tiam li komencis sian propran epopeon, rakontatan de Vergilio en la Eneado.


b) La Aĥajanoj aŭ Danaidoj 

- Menelao, reĝo de Sparta.

- Agamemnono, reĝo de Argo, frato de Menelao. Li estis la estro de la danaidoj dum la tuta milito.

- Aĥilo, filo de Peleo kaj la nimfo Tetis. Li venĝis la morton de Patroklo, sed estis mortigita de Pariso.

- Pirro, filo de Aĥilo. Li estis unu el la enĉevaligitoj.

- Sinono, kuzo de Odiseo. Li konvinkis la trojanojn por ke ili enmetu la ĉevalon en la urbon.

- Odiseo, reĝo de Itako kaj edzo de Penelopo. Inspirita de Ateno, Odiseo havis la ideon pri la ĉevalo. Post la venkopreno de Trojo, li revenis al Itako tra longega vojaĝo, rakontita en la Odiseado.
 
- Ajakso (“la Granda”), silenta, helpema kaj brava aĥaja militisto. Li helpis Odiseon en grava danĝero kaj prenis la mortintan korpon de Aĥilo.


 
Jen mapo mia, rustika, mane farita kaj esperantigita


La Odiseao

Post la fino de la milito, ĉiuj herooj revenis al iliaj originaj lokoj. Odiseo, reĝo de Itako, enŝipiĝis kun siaj kompanoj por reveni hejmen. Sed multaj okazaĵoj malhelpos sian facilan revenon: retenita de la nimfo Kalipso dum multaj jaroj; lukto kontraŭ la ciklopo Polifemo; la aferoj apud la sorĉistino Circo kaj la sirenoj, ktp. La verko, atribuita ankaŭ al Homero, konsistas el tri malsamaj partoj, kie oni rakontas:

- Libroj unua ĝis la kvara: la situacio de la regno Itako dum la neĉeesto de Odiseo.

- Libroj kvina ĝis la dekdua: Odiseo mem rakontas sian postmilitan vojaĝon en la kortego de la reĝo Alcinoo (kies regno situis eble apud Korfuo).

- Libroj dektria ĝis la dudekkvara: Odiseo alvenas al Itako kaj, kune kun sia filo Telemako, venĝas ĉiujn ĝenojn okazigitajn al sia edzino Penelopo, kiu longe kaj fidele atendis lin dum dudek jaroj.

Tuthelenujaj sportaj konkursoj

Oni sube menciu tiujn sportajn eventojn ĉar ili havis fortan rilaton al la dioj kaj ties sanktejoj. Dum la tagoj kiam ili okazis, oni ĝuis la t.n. sanktajn milit-pauzojn, do militoj nepre haltis. Laŭ diversaj fontoj, ekzistis dekoj da tiaj ludoj tra Grekujo, se nur kvar el ili atingis famon kaj la konsideron esti “tuthelenaj”. Jen tiuj kvar:

- Olimpiaj ludoj (ekde 776 a.K). Oni okazigis ilin somere ĉiun kvaran jaron en la Peloponesa urbo Olimpio, honore al Zeŭso. La Roma imperiestro Teodozio la Unua malpermesis ilin  en la jaro 392 ( kune kun la malpermeso de ĉiuj aliaj paganaj festoj).

- Pitiaj ludoj: en Delfoj, apud la monto Parnaso, honore al Apolono. Organizitaj ankaŭ ĉiun kvaran jaron, sed ĉi tie la jaron antaŭ ĉiu olimpia.

- Nemeaj ludoj, en la urbo Nemeo, meze de Peloponeso, honore al Heraklo. Kvankam temis pri la malplej gravaj, verŝajne oni komencis efektivigi ilin ekde la deka jarcento a. K.

- Istmaj: en Korinto, honore al Pozidono. Organizitaj ĉiun duan jaron, printempe. Ili ĉesis okazi post la detruo de Korinto far la Romaj legioj (146 a.K.).

Direndas ke, krom en Olimpio, en la ceteraj ludoj virinoj povis partopreni; kaj, kune kun la sportaj, oni okazigis muzikajn kaj poeziajn konkursojn.

Roma mitologio

La influo de la helena kulturo sur la Roma popolo estis tre forta ekde la unuaj jarcentoj de la ekzistado de la urbo. La kaŭzo estis la apudesto al la jam helenigitaj etruskoj kaj la grekaj kolonioj kiuj situis sude de la Itala Duoninsulo (La Granda Grekujo, Magna Graecia)

Estas sciate, ke en Romo iom-post-iome oni adaptis kaj adoptis multajn el la helenaj gedioj. Tiel, Zeŭso iĝis Jupitero (aŭ Jovo), Hermeso iĝis Merkurio, Artemiso iĝis Diano, ktp, ktp. Tamen, direndas ke estis kaj daŭre restadis multaj propraj gedioj kaj tradicioj, ne elpruntitaj el Grekio. Tiel, estas tute Romaj la jenaj diaĵoj kaj realaĵoj:

- Fons (pri fontoj), Flora, Pomona (pri floroj kaj fruktoj), Faŭno (pri arbaroj, fekundeco kaj bretaroj), Jano (pri komenco kaj malfermoj).

- En la kazoj de Vesto, Saturno kaj Marso, kvankam oni asimilis al ili grekajn diojn (nome, Hestia, Krono kaj Areso), tiuj menciitaj restis kun profundaj latinaj trajtoj. Ekzemple, Vesto estis la romana diino de la hejma fajrujo. Aldone, la ses vestaloj flegis la fajron en la templo de Vesto. Ankaŭ Saturno kaj Marso restis tute italaj dioj (vd: Saturnaj festoj; Marso, patro de Romulo kaj Remo)

- La Kapitola Triopo: Jupitero, Junono, Minervo, kun plena Roma saporo kaj kulto.

- La pontifikoj (komisiitaj de la Analoj), la vestaloj kaj la aŭguristoj estis ankaŭ tipaj romiaj kreitaĵoj.

- Same direndas pri la Laroj, Penatoj kaj Genioj, kiuj estis kultataj en ĉiu domo, ĉar ĉiu domo - kaj eĉ ĉiu homo- havis sian specifan tian diaĵeton. Oni ankaŭ kultis la animojn de la mortintoj de ĉiu familio (Manes). Samtempe, la Romanoj, viditaj kiel popolo, ankaŭ havis sian proprajn Laron, Penaton kaj Genion. 

Gravuraĵo pri la Roma Panteono (far G. B. Piranesi, 1756)


Fine, ni iom revenu al la Troja milito, ĉar la poeto Vergilio ekigis sian Eneidon sur la ruinoj de Trojo. Ni memoru, ke Eneo estis unu el la herooj dum la sieĝo kaj ke li startigis sian propran epopeon, ĉiam kun la antagonismo de Junono kaj la helpo de Venuso. La Vergilia verko havas dek du librojn. Dum la ses unuaj el ili, Eneo trairas la Mediterraneon, konatiĝas kun la reĝino Dido el Kartago, alvenas al Sicilio, ktp. Poste, li eniros la Italan duoninsulon, batalos kaj venkos la rutulojn kaj ilian estron Turno. Fine, lia filo Askanio (aŭ Julo) fondos la novan urbon Alba Longa, origino de la posta glora urbo Romo. 


Pri aliaj mitologioj

Estas evidente ke ekzistis aliaj civilizacioj pli antikvaj ol tiu de Grekujo. Tiel, en Sumero, Babilonio, Egiptio, Malgranda Azio, ktp, naskiĝis kaj evoluis diversaj mitoj kaj religioj. Ni nur menciu ĉi tie tiujn kiuj iamaniere influas en nia itinero kaj en nia konduka fadeno.

En la areo de influo de la helenoj kelkaj egiptiaj gedioj estis konataj kaj eĉ kultataj dum jarcentoj. Estas la kazo de Oziriso, Iziso, Horuso kaj Reo.

Estas kurioze, ke multaj mitologiaĵoj aperas je tre simila formo, en diversaj mondaj areoj, eĉ tre intermalproksimaj. Tiel, la historio pri iu granda diluvo estas tre disvastigita tra mezoriento, kaj ankaŭ en la greka mitologio, kie la diluvo estis okazigita de iu koleriĝanta Zeŭso. Sed alia eĉ pli kurioza ekzemplo estas tiu de la birdo Bennu en Egiptujo. Temis pri tiu speco de birdo kiu daŭre renaskiĝas el siaj cindroj. Okazis ke la historiisto Herodoto ŝanĝis ĝian nomon al Fenikso kaj enmetis ĝin en la helena tradicio. Sed pli malfacile komprenebla estas la fakto, ke ankaŭ en Nordamerikaj triboj tia birdo ekzistas; kaj eĉ en Ĉinio, kie ĝi nomiĝas Fènghuáng.

La Frigia diino Cibelo, patrino de la dioj, estis baldaŭ akceptita ene de la greko-latina panteono.

Zoroastro (kies pli malnova nomo estis Zaratuŝtro) estis la reformanto de Mazdaismo, tre grava orienta religio kiu estas ankoraŭ praktikata de la parsioj en Hindujo. La dio Mitrao estis unu el la genioj ene de Mazdaismo. Mitrao estis tre kultata tra la Roma Imperio ekde la unua jarcento a.K. kaj fakte estis unu el la grandaj rivaloj kiun kristanismo havis por disvolviĝi tra la tuta Mediteraneo.

Ĝenerale, oni povas aserti ke, ekde la epoko de Aŭgusto, diversaj mister-religioj ege sukcesis tra la Imperio. Inter tiuj popularaj misteraj kultoj estas menciindaj tiuj favore al Demeter (Eleŭzisaj misteroj), Dionizo, Afrodito kaj Adonis, Iziso kaj, ĉefe, Mitrao. La fina venko de kristanismo meritas sian propran ĉapitron...
 
Fresko en Pompejo pri misteraj religioj










jueves, 20 de abril de 2023

 Taoismo: lasu ĉion flui...

(mallonga enkonduko al taoismo)

Meze de la multaj filozofioj kiuj naskiĝis en la orientaj landoj de Azio, taoismo tuj kaptis mian atenton antaŭ kelkaj jaroj. Pro diversaj kialoj. Unue, ĉar temas pri vera vivo-filozofio kiu, almenaŭ principe, ne kultas diojn. Due, ĉar ĝi proponas ian minimumisman kaj simplan aliron al la ĉiutagaj aferoj. 

Mi volas sciigi kaj insisti, ke mia celo estas nur verki simpligitan kaj instru-celan eksponon. Do, "profundaj pripensoj" ne aperos tra la artikolo. 

La vorto tao (dào) signifas "vojo" en la ĉina lingvo. Do, taoismo estus tiu filozofio kiu baziĝas sur la ideo pri “sekvi la ĝustan vojon” kiu kondukos nin al harmonio kun la kosmo. Ni vidu kion ĝi proponas al ĉiuj kiuj decidas sekvi ĝiajn proponojn. 



Jen mia desegna vizio pri taoismo


Bazaj nocioj

Taoismo naskiĝis en Ĉinio en iu momento ĉirkaŭ la 6a jc a.K. (Kurioze, ke temas pri la sama historia momento kiam naskiĝis aliaj gravaj filozofioj aŭ religioj: konfuceismo, budhismo, ĝainismo...). 

La iniciato estas kutime atribuita al homo konata per Laŭzi (aŭ Laocio t.e. "maljuna instruisto"), supozata saĝulo kiu verkis iun gravan libron konatan per la nomo tao-te-ĉing (t.e. “vojo de la virto”). Du jarcentojn poste -do ĉirkaŭ la 4a jc a.K.- alia filozofo, nome Ĝuangzi, verkis alian iom similan verkon, konatan tute simple kiel “La libro de Ĝuangzi”. 

En ambaŭ kazoj, ne temas pri “sanktaj libroj” kun himnoj kaj ritaroj, kiel okazas en hinduismo kaj aliaj orientaj religioj. En tao-te-ĉing, la enhavo temas pri anekdotoj, historioj, fabloj, fabeloj, proverboj kaj ekzemploj moralaj, eltiritaj aŭ eksponitaj laŭ la parolaj tradicioj de Ĉinio. La celo estas montri -per rakontaj ekzemploj- kia estas la plej taŭga konduto sekvenda de iu ajn homo por atingi harmonion kaj feliĉon.

Ni komencu per la tre taŭgaj difinoj de tao kaj aliaj rilataj ideoj, kiu aperas en PIV kaj aliaj esperantaj vortaroj:

-tao: “La definebla nepersona principo, imanenta en la universo kaj ĝin movanta, karakterizata de la alterno de jino kaj jango”. 

- jino: ina principo. Tero, obskureco, pasiveco, absorbeco.

- jango: vira principo. Ĉielo, lumo, aktiveco, penetro.

- La tri virtoj de taoismo: modereco, humileco , kompato 

- La centra maksimo de taoismo nomiĝas wéi-wú-wéi (“agado per la ne agado”). La celo estas adaptiĝi al la ĉirkaŭantaj cirkonstancoj, forigante neadekvatajn celojn kaj dezirojn. Oni ne provu ĉion regi kaj kontroli. Ĉar la “ĉio” fluas je natura maniero, se oni atendas.

Ĉi-rilate, taoismo akceptas, ke ĉiu realaĵo estas subjektiva. Do, necesas serĉi tiun harmonion kun la universo je persona vidpunkto. Bone kaj saĝe, ĉu ne?


Kelkaj taoismaj ideoj kaj maksimoj

- Feliĉo ne rilatas al posedo de materiaj aĵoj. Ĉar: “tiu, kiu ne estas feliĉa kun malmulto, ankaŭ ne povas esti feliĉa kun multo”.

- Deziro estas kaŭzo de sufero. Deziro kondukas al frustriĝo.

- Amo estas la ilo por kreski. Ripetinde: Amo estas la ilo por kreski.

- Fluu kun la naturo. Oni rigardu ĉirkaŭen kaj vidu kaj taksu ĉion blanka, pozitive. Tamen, oni memoru, ke nigraj, negativaj estaĵoj ankaŭ ekzistas. Sed ne tro atentu ilin.

- Konu vin mem kaj regu vin mem. Tio estas multe pli grava tasko ol koni kaj regi aliajn homojn. 

- Ĉio ŝanĝiĝas. Oni glate akceptu tion.

- Estas nia menso kiu, celante trovi grandajn solvojn, kreas grandajn problemojn.

- Oni agadu ĉiutage pere de etaj agadoj, humileme, harmonie kun la naturo kaj sen perforto.

- La plej bona maniero por forlasi niajn zorgojn estas meditado kaj spirado. Uzi tiujn du ilojn estas la plej grava maniero atingi la deziratan unuiĝon kun la tao. Kaj se tiu unuiĝo okazas, oni atingas ian senmortecon, kio signifas, tute simple, longe kaj plenume vivi.


Ĉu ekzistas dioj aŭ diaĵoj en taoismo?

Veraj taoistoj tre malofte prononcas la vorton dio tial, ke taoismo naskiĝis kiel pura filozofio por harmonie konduki niajn vivojn. Tamen, kiam la diversaj registaroj vidis ke la filozofio de Laŭzi sukcesis kaj povis esti utilaj al la celoj de la regado de la lando, ili provis aldoni kelkajn diojn, kiuj foje estis kultataj de la popolo. 

Ni vidu  prian etan liston: 

- Laocio mem, la iniciatinto.

- La Imperiestro de la Jado, t.e. la Ĉinia imperiestro mem, kiu tiel eniris la panteonon de tiu religio. Kia mondo...! 

- Man: dio de la literaturo. Ĉinaj studentoj petas bonŝancon al li ĉe la ekzamenoj.
- Mo: dio de la milito. Ŝajnas ke li luktis kontraŭ opresoj kaj maljustecoj. 

Direndas, ke Mao kaj Mo tre eble estas historiaj ekzistintaj homoj, kiuj vivis ĉirkaŭ la 2a jc p.K. Ambaŭ estas tre popularaj en la sudo de Ĉinio kaj okazas, tre ofte, ke oni konstruas templojn kiuj estas dediĉitaj al la kulto de ambaŭ diaĵoj samtempe, kiel tiu fama kiu situas en Hong-Kongo.

Estas ja multaj aliaj dioj, kiujn mi ne nomos, ĉar fakte temas pri diaĵoj eltiritaj disde la tradiciaj ĉinaj religioj kiuj estis iam enigitaj en taoismon. Kiel konate, tia miksaĵo estas tre ofta ĉe orientaj religioj.


Gravaj popularaj ikonoj el taoisma deveno

 Ni vidu kelkajn konceptojn kiuj iĝis tre popularaj tra la mondo kaj kiuj naskiĝis en la taoisma rondo. Kiel oni vidos, ili estas ankaŭ uzataj de multaj aliaj religioj  tra la landoj de Orienta Azia:

- jino kaj jango: la alternado de ambaŭ principoj ebligas la ekzistadon kaj kreskadon de ĉio, kio ĉirkaŭas nin. 

- zeno : serĉado de trankvileco, rilakso kaj ekvilibro en la etoso kiu ĉirkaŭas nin, kaj tiel ankaŭ en ni mem. Nu, certe la zena sinteno ankaŭ rilatas al Budhismo; sed la origino estas taoisma.

- tai-ĉi: gimnastika arto, milda por korpo kaj menso.

- feng-ŝui (“vento-akvo”): dekora kaj ornama stilo kiu serĉas akiri harmonion ene de la domoj kaj hejmoj.

- akupunkturo ("pinglo-terapio"): jes ja, la tradicia ĉina medicino -kaj parto de la  serĉado kaj trovado de la taŭgaj energiaj punktoj tra la korpo- devenas el taoismo.

- tajĝio (taiji): tiu sfero kiu estas dividita je du malsamaj partoj, kiuj simbolas la alternon de jino kaj jango.

- wú-wéi: principo kiuj konsilas ke oni agu pere de la observado kaj adaptiĝo al la naturaj fluoj. Ni ne detruu, tion kion al ni proponas la naturo. Ni sekvu tion, kion ĝi proponas. Ekzemple, se apud ni troviĝas arbo, ni ne tranĉu ĝin; male, ni lasu ĝin kreski. Kaj tiel, poste, ĝi donos al ni fruktojn kaj ombron kaj aeron. Estu nia tasko helpi ĝin kreski kaj disvastigi tian naturaĵojn, surbaze de la jam menciita instinkto de amo.



Konkludo

Kvankam la influo de la taoisma principoj estis -kaj estas- granda en Ĉinio kaj aliaj ĉirkaŭ-proksimaj landoj, verdire taoismo restas kiel iom minoritata spirita opcio, kompare al hinduismo, budhismo, konfuceismo, tradiciaj animismaj religioj, ŝintoo, ktp. Certe, multaj dinastioj kaj registaroj subtenis ĝin, sed aliaj preferis doni apogon al aliaj (ekzemple, al konfuceismo, kiu ĉefe celas atingi civilan socian harmonion en la lando). 

Direndas, ke post la alveno kaj venko de la komunisma revolucio (1949) ĉiuj religioj estis forte persekutataj en la lando, kune kun iliaj temploj, ritaroj kaj monaĥaro. Tamen -feliĉe- en pli novaj tempoj oni permesas ilin pli-malpli trankvile ekzisti.  

 Kaj jen ni alvenis al la fino. Mi nur esperas, ke tiuj kiuj sciis nenion prie, nun povas profiti pri kelkaj el la ideoj viditaj en tiu ĉi eta artikolo. Kaj sciu: lasu ĉion flui...

-----------------------------------------------------

Skemo-resumis, verkis kaj desegnis: Juan García del Río Guerrero
 



“jino, jango, ĥaoso kaj kosmo”( malnova abstrakta desegno mia)
 









sábado, 8 de abril de 2023

 El "no éxito" del esperanto y los iglús en el desierto

(¿De verdad queremos un mundo mejor?)



Después de mucho tiempo, vuelvo a utilizar mi idioma materno -el español o castellano- para escribir en este blog. Como ya sabréis, lo que pretendo con estos escritos es apoyar la causa de la enseñanza del esperanto en los colegios, como instrumento imprescindible para avanzar hacia un mundo mejor. Aclaro un poco más esto. Defiendo que se enseñe como idioma auxiliar, desde los primeros años de edad. El grueso de la educación se haría en la lengua propia de cada lugar (y ya sé que con frecuencia determinar cuál es la lengua propia del lugar generará discusiones, pero ese es otro tema). Y se dedicarían apenas unas horas a la semana a enseñar esperanto. Y no se enseñaría ninguna otra lengua. Sí, sí, que nadie se extrañe. No se enseñaría ninguna otra lengua; y por varias razones: porque no haría falta, porque sería antieconómico, porque sería contraproducente y porque, de perseverar en el absurdo de enseñar más idiomas, se volvería muy pronto a  generar la tendencia a imponer lenguas "grandes", perpetuando la esclavitud cultural y la consiguiente injusticia de base. Después, en su casa, cada uno puede aprender lo que quiera. Pero en la educación obligatoria el esperanto bastaría. En este punto, me permito extrapolar y traer aquí a Guillermo de Ockham y a su lex parsimoniae: "No se ha de utilizar la pluralidad si no es necesaria" (pluralitas non est ponenda sine necessitate). 

Si en mitad del desierto del Sáhara alguien intentara construir un iglú con bloques de hielo, pensaríamos que está intentado algo imposible. Y por más que este alguien lo intentara durante años -o siglos- nunca lo conseguiría. Esto es lo que le pasa a la humanidad en su intento por aparentar que estamos avanzando juntos hacia un mundo mejor, con esas fiestas de Navidad y esos festivales internacionales de canciones populares, donde todo es apariencia de fraternidad. Porque basta con ver un telediario -o noticiero- para constatar el auge del nacionalismo excluyente y la falta de un elemento que guíe a la humanidad por el sendero de un dialogo equilibrado y justo.  

El doctor Zamenhof no intentaba crear una lengua "perfecta". (Incluso llegó a afirmar que una lengua perfecta desde el punto de vista lógico -suponiendo que nos pusiéramos de acuerdo en definir en qué consiste eso exactamente- sería una lengua sin vida). Tampoco aspiraba a crear una lengua perfectamente neutral, equidistante por igual de todas las culturas del mundo. Eso sería -por muchas razones- una tarea imposible. Ni tampoco aspiraba a crear una lengua que gustara por completo a todo el mundo. De hecho, seguramente algunos detalles de los que introdujo ni siquiera le gustaban demasiado a él mismo. 

Lo que el doctor Zamenhof intentó -y consiguió- crear, fue una instrumento de comunicación lo suficientemente sencillo, lógico, expresivo y neutral como para que un mundo regido por una clase dirigente sensata lo aceptara sin demasiadas dificultades para cumplir una serie de objetivos que nunca se podrían conseguir mediante la enseñanza y el aprendizaje de una, de varias o de muchas lenguas extranjeras. En particular, el objetivo principal del esperanto es conseguir que todas las personas del mundo (con independencia de su origen, raza, cultura, clase social, etc) tengan algo que compartir, algo que les una. Es decir, que todos podamos sentir que, con independencia de todas las diferencias que pueda haber entre nosotros, tenemos un punto de encuentro. Y hemos de comprender que ese punto de encuentro tiene que tener, necesariamente, forma de lengua. Porque la lengua es una cuestión previa; es esa piedra base sobre la que se edifica todo lo demás. Sin ella, lo demás casi no existe. 

Por más que su proyecto tuviera por base la idea de la "esperanza", el doctor Zamenhof sabía que era muy, muy difícil que lo que él proponía pudiera tener éxito. Pero consideraba que era su obligación intentarlo. E insisto, que tanto en 1887 como en la actualidad, no se trata solo de que nos entendamos cuando hablamos. Porque para eso ciertamente también podía y puede servir cualquier otra lengua, un traductor o incluso nos podríamos entender mediante signos. De lo que se trata es de sentir -y hacer sentir- que pertenecemos a la misma familia. Y hemos de conseguirlo de manera sencilla, económica, justa y con un trasfondo pacifista. ¿A que no es difícil de comprender? Pues, desgraciadamente, poca gente lo entiende.

Y así, el lema del esperantismo -en cualquiera de las decenas de diferentes familias que lo componen- es muy sencillo: Cada persona, cada pueblo, con su lengua. Para todos, el esperanto. 

Es evidente que la lengua de Zamenhof no ha conseguido el objetivo principal para el que se creó. En ese sentido, hay que admitir que ha sido un fracaso. O mejor dicho, digamos que ha sido un "no éxito"  -al menos, en base al objetivo inicial buscado por su creador. Porque, de hecho, en diversos campos, en diferentes ámbitos, y a niveles modestos, el esperanto ha conseguido éxitos que sorprenderían a mucha gente. Incluso a veces sorprenden dentro del propio movimiento esperantista. Por ejemplo, hoy mismo, antes de empezar a escribir este artículo, he introducido la palabra "esperanto" en el buscador de Google. Y me ha dado la cifra siguiente de resultados: 1.970.000.000. Para poder comprender, comparar y sopesar esa cifra, he introducido después estas otras dos palabras que mencionan cosas muy conocidas por todos y que no necesitan desambiguación si se usa el alfabeto latino: Brexit y Steven Spielberg. Pues bien, Brexit me ha dado 347.000.000 y Spielberg 49.500.000. 

(Después he hecho la búsqueda mediante sus equivalentes en japonés. Y aquí también los resultados -mucho más modestos para todas las búsquedas- dan la victoria al esperanto, aunque con menos distancia proporcional que en la búsqueda hecha con caracteres latinos).


Es decir, incluso siguiendo la vara de medir de que "solo aquello que tiene éxito merece mencionarse", la pregunta sería: ¿por qué en los centros educativos de todo el mundo se enseña a todos los estudiantes lo que es el Brexit, pero nunca -con muy pocas excepciones- se menciona siquiera al esperanto?

En un intento por comprender este absurdo desajuste, me gustaría decir que, en mi opinión, el "no éxito" del esperanto no se debe a que a lo largo de la historia haya sido prohibido en  medio mundo, ni a las múltiples diferencias que han ido surgiendo dentro del propio movimiento esperantista, ni siquiera a que el inglés haya finalmente conseguido ese papel de "lengua del mundo" con la bendición de casi todos. Bajo mi punto de vista,  la razón hay que buscarla en el desprecio con el que la mayoría de los "intelectuales" (¿se les debe llamar así?) han ignorado y ninguneado a la lengua y al proyecto humanistas del doctor Zamenhof. (Sobre todo a partir de 1.920, porque con anterioridad a ese momento, la tendencia era seguramente favorable). Pues bien, a estos intelectuales me gustaría hacerles las siguientes preguntas:

- ¿Acaso tienen algo mejor que ofrecer? 

- ¿Saben hasta qué punto es costosa y deficiente la traducción simultánea en los grandes eventos internacionales?

- ¿Creen que alguna lengua étnica -en alguno de sus dialectos- puede conseguir un punto de encuentro para todas las culturas del mundo?

- ¿Conocen alguna lengua étnica que -gramaticalmente- tenga una lógica interna comparable a la del esperanto? 

- ¿Saben que el valor didáctico del esperanto -por ejemplo, en cuanto al desarrollo de la inteligencia o en la búsqueda del bienestar interior-- va mucho más allá de lo que una lengua natural pueda aportar? 

- ¿Es inteligente seguir ignorando una realidad que ha aguantado el paso del tiempo con mucha más solidez que muchas otras que sí son estudiadas en los colegios?

- Y a los "intelectuales" que viven en España -país desde el que escribo este artículo- les añado esta última pregunta: ¿Tienen ustedes idea del fiasco y el ridículo que representa la moda de los "colegios bilingües" en España?

Kompatinda mondo... (Es decir: "pobre mundo...")

Esta imagen habla por sí sola