monda lingvo

monda lingvo

sábado, 23 de julio de 2022

 Portretoj sennomaj

De antaŭ kelkaj monatoj mi iom-post-iome pliŝatas desegni homajn vizaĝojn, sen aldonaj notindaj komplementoj. Verdire, tion apenaŭ mi faris dum miaj infanaj jaroj, kaj ne tro ofte tiam, kiam mi adoltiĝis. Do, jen nun mi malfermas tiun ĉi paĝon por enmeti kelkajn desegnaĵojn. Cetere, mia celo estas montri apartan stilon en ĉiu desegno.  


n-ro 1 :  "Poste, mi siestumos"


 n-ro 2 : "Junaĝo, gaja trezoro"




n-ro 3 : "La tempo-pasado"


n-ro  4 : "Tion mi pripensos"


n-ro 5 (krajone): "Zorgo"


n-ro 5 bis ( kolore): "Zorgo"


n-ro  6 : "La Mambo-mastro"


n-ro 7 : "Maldormo"


n-ro 8: "Tristeco"



n-ro 9 : "Tiu vizaĝo gajiĝu"


n-ro 10 : "Malgajaj tagoj..."


n-ro 11 : "Kiam la vivo ridetas al vi"



Tiun ĉi mi aldonis iom poste. Kaj ĝi ja havas nomon...

Kaj jen la fino de la serio


Aldono, 12/8/23

(Kubismo surrealisma kaj aliaj aferoj)

La spuroj de la tempo


La astroj estas jam falintaj

la lampo-lumo (rustika versio)

La lampo-lumo (glacea-malbrila versio)

Frua kristanismo

taoismo




































domingo, 10 de julio de 2022

Ni renkontiĝos

Tiu ĉi artikolo estos tre simpla. Temas pri omaĝeto al unu el miaj plej ŝatataj esperanto-kantoj, kiu estas ege taŭga por plurvoĉa ĥora kantado. La teksto esprimas la senton de homoj kiu, partopreninte iun kongreson, devas disiĝi, sed ili havas en la koro la deziron baldaŭ -kiel eble plej baldaŭ- renkontiĝi...

Sube mi almetas ligilon al belega video farita de iu samideano antaŭ multaj jaroj. Tre eble, nur ĝin aŭskultante, oni ne bezonos aldonan helpon por ĝin konvene kanti. Malgraŭ tio, mi denove pretigis solfeĝan liniaron. Mia permana notacio nur montras la unuan strofon, pro tio, ke la restantaj uzas la samajn notojn. La du unuaj taktoj estas silentaj por voĉoj (certe, eblas simpla enkonduko per iu instrumento); sed la kanto komenciĝas je la tria takto. 

Fine, direndas ke, verdire, mi scias preskaŭ nenion pri la aŭtoroj de tiu ĉi belega kanto. Sed mi ege dankas al ili pro tia mirindaĵo. Estas ja ili kiuj meritas laŭdon.


Foto farita dum la Internacia Junulara Kongreso de 1961, en suda Britio

---------------------------------------------------------

Teksto

- Post multaj jaroj renkontiĝos ni,

Kiam ĉi tempo estos histori',

Kiam la nunaj tagoj pasos for.

Do, kion fari... Sed ne plendas mia kor'.

ĉar kune...

- Ni renkontiĝos en amika rond',
Kaj rememoroj -- kiel varma ond'.
Kaj niaj kantoj sonos ĝis aŭror',
Niaj tendaraj kantoj -- ĝojo kaj dolor'.

mi kredas...

- Vento kruela ne disigos nin.
Ja en batalo venkas la obstin'.
Ja geamikoj en la tuta mond'
Estas plej vera en la vivo firma font'.

do, scie...


- Ni renkontiĝos dum feliĉa temp',
Fruaj hirundoj venos kun printemp',
Suno unua kaj unua flor'
Novan inspiron vekos en amika kor'.

do, certe...

- Ni renkontiĝos en amika rond',
Ni renkontiĝos dum feliĉa temp',
Ni renkontiĝos...

---------------------------------------------------------


- Jen la permana notacio:



 


sábado, 2 de julio de 2022

 Lluis Llach: multe pli ol trobadoro

(Noto: Kvankam temas ja pri neebla tasko, mi provos resumi la longan karieron de Llach en kelkajn punktojn. Fine de la artikolo, mi prezentos mian esperantigon de unu el la kantoj de Llach, kiun mi plej ŝatas: Abril 74)

La unuan fojon kiam mi aŭskultis la muzikon de Lluis LLach (pron. proks: /juis jak/), mi tuj komprenis ke la kreitaĵoj de tiu artisto akompanos min dum la resto de mia vivo. Tio okazis en la jaro 1990. Kaj mi pravis.

La precipa celo de tiu ĉi artikolo estas iom diskonigi la figuron de tiu elstara homo en la esperantan medion. Tre eble, neniu ajn alia kataluno pli profunde esprimis la identecon kaj la esenco de sia regiono, de sia lando. Dum pli ol duona jarcento, Lluis Llach estadas impresa kantisto, muzikisto, komponisto, poeto, romano-verkisto... Jam maljunaĝe, li ankaŭ eniris la politikan kampon kiel ano de la kataluna Parlamento dum kelkaj jaroj. Tio eble ne plaĉis al ĉiuj liaj sekvantoj, sed tio neniel makulos sian grandegan artan talenton.

Jen mia resumo:

1.- Lluis Llach i Grande naskiĝis en Girono (katalune, pron: /ĵirona/) en 1948. La familia politika kaj ideologia etoso estis ja konservativa; eĉ pli, temis fakte pri familio subtenanta la reĝimon de la Generalo Franco, tiutempa diktatoro en Hispanio. La juna Lluis iom post iom tion komprenis, sed baldaŭe li komencis marki sian propran vojon kaj li estos rezoluta kaj daŭra batalanto favore al la socialaj rajtoj kaj al la kulturaj rajtoj de Katalunio. Plurfoje li estos enkarcerigita kaj ekzilita pro tiuj siaj ideoj.

2.- De tre juna aĝo, Lluis komencis lerni muzikon. Solfeĝo, gitaro, piano, kanto... tio ĉio iĝis la ĉefa vojo kiun li sekvis. Ankoraŭ tre juna, li eniros la muzikajn kaj intelektajn tiujtempajn katalunajn movadojn, la t.n. Els Setze Jutges ("La Dek Ses Juĝistoj", nomo kiu, fakte, estas kataluna langotordilo) kaj la Nova Cançó ("La Nova Kanto"). Li debutis sursceneje en 1967. Sia unua albumo estis publikigita en 1969, kvankam en tiu momento li estis jam tre fama artisto en sia regiono.

3.- En 1968, li komponis sian plej konatan kanton, nome L'Estaca ("La Paliso"). Tiu ĉi kanto rapide iĝis himno kontraŭ la frankisma diktaturo. Kaj, multajn jarojn poste, L'Estaca estos uzata kiel himno de diversaj tutmondaj movadoj: pola sindikato, franca rugbea teamo, Tunizia printempa revolucio...

4.- Meze kaj fine de la 70-aj jaroj, Llach surbendigis kaj publikigis siajn plej gravajn komponaĵojn kaj diskojn, almenaŭ el la historia, kritika, kaj vendokvanta vidpunktoj. Muzike, li montriĝas tute diverstalenta homo, navigante meze de tiaj diferencaj stiloj kiaj protesto-kanto, renesancaj etosoj, ĵazo, klasika muziko, simfonia roko, popmuziko, regionaj tradiciaj radikoj... 

Tiel, indas mencii la jenajn diskojn: Viatge a Itaca ("Vojaĝo al Itako"), Gener 1976 ("Januaro 1976"), Campanades a Morts ("Sonorilbatoj al Mortintoj"), Somniem ("Ni Sonĝu"), kaj Verges 50 (memore al Verges, sia infana vilaĝo, dum la jaroj 50-aj). En Campanades a Morts, li eĉ montriĝas elstara voĉa baritono. 

5.- En 1985 li ludas en la futbalejo Camp Nou antaŭ ĉirkaŭ 100.000 homoj. Temas pri alia lia rekorda nombro, ĉar jam dum la antaŭa jardeko li ludis en gravaj scenejoj (ekz. plurfoje ĉe la Pariza Olympia) kaj antaŭ grandaj kvantoj da spektantoj. Pri la disko-vendado, ni diru nur ke kelkaj liaj diskoj vendiĝis en nombroj superaj al 200.000. Por pli bone kompreni kiel grandaj estas tiuj datumoj, oni pensu ke temas pri muziko kantata en regiona lingvo, foje persekutita. Kaj, direndas ke tiu lingva uzado ne malhelpis, ke LLach atingis multajn internaciajn premiojn en dekoj da landoj, ene kaj ekstere de Eŭropo.



6.- Entute, Llach publikigis ĉirkaŭ 35 albumojn, inkluzive de surscenejan registraĵojn el kiuj menciendas almenaŭ la du jenaj: Junts ("Kunaj") en 2003, farita kun la eminenta kataluna tenoro Josep Carreras; kaj Poetes ("Poetoj") en 2004, kie li interpretas, kune kun grandega muzika ensemblo, kelkajn kantojn kies tekstoj estas fakte poemoj de gravaj katalun-lingvaj poetoj.  

7.- Lluis Llach retiriĝis de la muzika medio en 2007, okaze de la 40-a datreveno de sia unuafoja publika ludado. Tamen, poste, de tempo al tempo, li kunlaboras kun kelkaj etaj muzikaj projektoj. Aldone, dum tiuj pasintaj jaroj, Llach pasigas longajn periodojn en Senegalo, kie li subtenas kelkajn projektojn por la edukado de infanoj kaj diversajn iniciatojn pri fiŝkatado por la tiej komunumoj.

8.- Kompreneble, tra sia longa artista vivo, Llach konatiĝis kun multaj homoj el la artista medio. Ni menciu almenaŭ la du jenajn:

- Laura Almerich (1940 - 2019), gitaristino kiu akompanis lin de la fino de 1969 ĝis la retiriĝo de Llach en 2007. Ilia rilato estis ne nur profesia, sed ankaŭ amika. Unu el la plej famaj kreitaĵoj de Llach titoliĝas Laura (1977) kaj estas dediĉita al ŝi.

Lluis Llach kaj Laura Almerich


- Miquel Martí i Pol (1929 - 2003), poeto, verkisto kaj tradukisto. Ekde 1982 ambaŭ kunlaboris en diversaj projektoj, sekve de kiuj Llach muzikigis multajn poemojn de Martí i Pol.

9.- Kaj fine, jen mia omaĝeto al Lluis Llach, kun la humila intenco iamaniere rilatigi lin al Esperanto. Tial, mi decidis esperantigi unu el liaj kantoj. Post iom da pripensado, mi elektis Abril 74. Temas pri tre bela -preskaŭ harhirtiga- himno dediĉita al la portugala Revolucio de la Diantoj (1974). Kiel sciate, nenia ajn traduko estas "perfekta". Kiel kutime en la tradukado de poezio, mi tute celis respekti la sencon de la frazojn kvankam, foje, la neceso enkadrigi la silabojn ene de ĉiu frazo devigis min enmeti iun etan modifon. Licenco de tradukisto...

La kanto, kiu sekvas faduan etoson, estas facile kaj ĝojige kantebla, kaj de unu sola voĉo, kaj de tuta ĥoro. Ni kantu ĝin. 


Dorsa kovrilo de Gener 76


Mi mem, permane, pretigis solfeĝajn liniarojn, kie mi submetas la tekston laŭ la muzikaj notoj. Mi preferis tiun permanan laboron al iu disponebla perkomputila cifereca versio. Temas nur pri persona okulumo al tiuj tempoj kiam homoj skribis per (glob)krajonoj kaj papero...

Dankon al ĉiuj.

-----------------------------------------------

Aprile 74


-Kunular', se vi scias

kie dormas la luno blanka

diru al ŝi, ke mi ŝin volas

sed ke mi ne alvenos

ĉar ankoraŭ estas batal'


- kunular se vi konas

la neston de l' sireno

tie meze de la mar'

mi ŝin viziti emus

sed ankoraŭ estas batal'


- kaj se malgaja sort'

faligas min surteren 

alportendas mia kantar'

kaj ruĝa flor-bukedo 

al tiu vera mia am'

se venkas ni en batal'


- konas vi, la neston de l' sireno

tie meze de la mar'

mi ŝin viziti emus

sed ankoraŭ estas batal'


- kunular' se vi sopiras la liberajn printempojn

iri volas mi kun vi

ĉar ja por ili ĝui

jen soldatiĝis mi


- kaj se malgaja sort'

faligas min surteren 

alportendas mia kantar'

kaj ruĝa flor-bukedo 

al tiu vera mia am'

kiam venkos ni en batal'




Apendicoj:

- Filmeto per kiu mi klarigas kiel kanti tiun kanton...https://www.youtube.com/watch?v=08MEIwpfzGA

- Originala versio: https://www.youtube.com/watch?v=Jptmz2svi5g









jueves, 9 de junio de 2022

 La DNA kiel staplo-unuo



-------------------------
- Verkis: María del Mar López Fernández (*vidu sube)
- Tradukis: Juan García del Río

------------------------

Antaŭ jam kelkaj jaroj, skipoj de esploristoj sukcese atingis kodi tekstojn, aŭdiaĵojn kaj fotojn en sekvencon de DNA kaj, poste, malkodi ĝin tute precize. Sed, kion vere signifas tio? Kiajn implikaĵojn ĉi tio povus havi? La vivaj estaĵoj estas formitaj de milionoj kaj milionoj da ĉeloj. Oni taksas ke inter 10 kaj 100 bilionoj da ĉeloj konsistigas homan korpon. Ene de tiuj ĉeloj troviĝas skatoleto, nome ĉela kerno, kie la DNA konserviĝas. Plifacilmaniere, ni diru ke la DNA estas longa molekulo ĉen-forma, nomita deoksiribonuklea acido, kies ĉefa funkcio estas enhavi la informon por formi kaj daŭre teni iun organismon.

Iu ajn ĉelo funkcias simile al fabriko. La DNA estas kia libro de instrukcioj de la fabrikotaj produktoj. Estas ĝi tiel grava, ke ĝi restas entenita en ia kiras-kaso, la nukleo, kaj ĝi neniam eliras ĝin, eblas nur fari unu kopion kaj porti ĝin a la produktada linio. La ĉela maŝinaro, aŭ tiu de la fabriko, havas la kapablon kompreni la informon kiun la kopio de DNA entenas, kaj fabriki la bezonatajn molekulojn. La informo kiun nia DNA entenas estas tre diversa. Estas tie, kie estas indikata la nombro de fingroj, niaj okulaj koloroj, nia naza formo aŭ iu ajn alia fizika aŭ fiziologia karaktero. Do, la DNA estas molekulo kapabla enhavi grandajn kvantojn da sciigo, je natura maniero.



La sekvencoj de DNA estigas kromosomojn, kiuj estas entenataj en la ĉela nukleo


Same kiel en iu ajn lingvo, por sendi informaĵon ne estas indiferenta la ordo de la literoj, ĉar ne estas la samo diri DOMO anstataŭ MODO. Ĉe DNA okazas same. La DNA ne havas literojn, sed ĝi konsistas el kvar bazaj elementoj, kiuj nomiĝas adenino (A), timino (T), guanino (G) kaj citozino (C). Depende de la maniero kiel tiuj komponaĵoj aŭ “literoj” estos ordigitaj, enhavos ili iun aŭ alian informon. Estas tiele, ke la tuta organisma informaĵaro estas kode staplita.

La ĉela maŝinaro uzas “regulojn” cele malkodi aŭ traduki la tutan DNA-n informon kaj fabriki molekulojn. Jen tio kio estas konata kiel “gena kodo”. Tiu gen(ar)a kodo estas universala, ĉar ĉiu viva estaĵo havas la saman (kvankam estas iu eta esceptaĵo, kiel kutime ĉe biologio); estas ĝi disgenera, kio signifas ke kelkaj sekvencoj de DNA povas kodi por unu sola elemento; kaj estas ĝi specifa ĉar samtempe ĉiu sekvenco de DNA kodas ĉiam la saman elementon.

Cele nin situi,ni rakontas tion, ke la DNA el ĉiu el niaj ĉeloj povas havi longon je preskaŭ unu metro, kun diametro je 20 anstromoj, t.e. 0,000002 milimetroj. Se ni kapablus imagi la ducentonan parton de la randumo de monero de groŝo, tiam ni estus imagantaj similan grandon el la averaĝa ĉela nukleo de animalo, kiu staplas la informon por produkti kaj teni la organismon komplete.

La scienco disponas je teknikoj por produkti pecojn de DNA formitajn de la elementoj kaj laŭ la ordo bezonataj. Oni ankaŭ mastras teknikojn por koni la sekvencon de la elementoj kiun iu DNA-a fragmento konsistigas. Tiaj teknikoj estas tre utilaj cele, ekzemple, serĉi genetikajn malsanojn, ilin preventi, diagnozi aŭ resanigi, inter aliaj aplikoj.
 

Ni vivas en ia informema socio. Ĉiu klavo kiun ni premas, ĉiu foto kiun ni faras, ĉiu dokumento kiun ni plenigas estas datenoj kiujn oni nepre staplu. Nuntempe, stoki la informo-kvanton kiun ni generas laŭminute estas ja problemo. Certe, multaj el ni jam suferis pro manko de spaco ĉe nia komputilo aŭ niaj aparatoj, bezonas ni kontrakti pri spacoj en virtualaj nuboj aŭ aĉeti eksterajn fiksitajn diskojn por daŭre gardi niajn datenojn. Ne nur pro la kvanto, sed ankaŭ pro la sekureco. Ja la manko de kapacito ĉe la elektronikaj aparatoj, vidita la freneza ritmo laŭ kiu ni produktas informojn, estas evidenta. Tio rigardigas DNA-n kiel interesan elementon por la stokado de datenoj, ĉar ĝi havas denaskan kapablon kodi kaj malkodi informon, ene de eta spaco kaj dum longaj tempaj periodoj.

Esploroj demonstris ke eblus utiligi DNA-n kiel staplan unuon. Eblas elekti la informon kiun ni gardos ene de DNA-a sekvenco. Bildoj, aŭdiaĵoj aŭ tekstoj estas konverteblaj en binarajn datenojn, kun kiuj eblas fari trans-rilaton al la elementoj de la DNA (A, C, G, T). Unufoje tion atingite, restas nur fabriki la sekvencon de DNA per la menciitaj elementoj, laŭ la konforma ordo. Ĉiam, kiam volite, eblas sekvenci tiun ĉi DNA-n ĉenon kaj malkodi la datenojn, reatingante la informon. La precizeco povas esti 100 procenta, ĉar oni povas inkluzivi mekanismaĵojn ĉe la dateno-kodado por certigi la informadon integre. Specife, eblas generi surmetitajn pecojn, kie la informo redundiĝas kvarfoje, en malsamaj pozicioj, por pli granda sekureco.


Jen la rado de la "gena kodo". Centre, la kvar nukleaj bazoj; apude kaj ĉirkaŭe, la eblecoj por kunigo; rande, la rezultaj aminoacidoj.



La avantaĝoj povas esti multaj. Tiumaniere oni malfermas la pordon al gardado de milionoj da datenoj ene de ege reduktita spaco. Ĝi estus sistemo por enteni informon sen-necese de energia konsumado; ĝi postulas nenian ajn vartadon de ekipaĵaro nek potencajn instalaĵojn; oni eblas tre facile akiri multajn kopiojn, uzante la propran ĉelaran maŝinaron; ne estus nekongrueco inter aparatoj, ĉar ni jam diris ke la DNA estas universala; kaj tio ankaŭ ne okazigus problemojn kun antaŭajn versioj, ĉar oni kalkulas ke la DNA estas pli antikva ol la vivaj estaĵoj mem.

Ja direndas tio, ke ankoraŭ restas longa vojo trairenda, multaj esploroj farendaj, sed eble tio estus maniero ekkompreni kia povus esti la morgaŭo. Imagu enmeti vian informon en la DNA suspensianta ene de akvo-guto, de bakterio aŭ de planto. Anstataŭ havi amason de memor-bastonetoj kun ĉiu via sciigaro, ja povus vi ĝin havi en ĝardeno. Estas ŝerce, sed la vojoj de la estonteco estas neimageblaj.  

--------------------------------------------
 * María del Mar López Fernández (1995) estas licenciulino pri biologio. Nuntempe ŝi doktoriĝas ĉe la Universitato de Malago (Hispanio) pri Didaktiko de la Eksperimentaj Sciencoj. Ene de la sama universitato ŝi estas samtempe profesorino. María del Mar ege aktivas ene de la movado kontraŭ la klimata ŝanĝ(iĝ)o. Aldone, direndas ke ŝi simpatias la esperantan movadon.

lunes, 16 de mayo de 2022

 Migdalo, cerbo-migdalo... Amigdalo!

  (Jen demando mia aligita en iu socia retejo por esperantistoj)

 Saluton, karaj. Lastatempe mi iom studadas pri la diversaj partoj de la homa cerbo. Tra tiuj studoj, mi facile trovis la respondajn esperantajn vortojn por la diversaj organoj: loboj, ventrikoj, kortekso, hipokampo, talamo, hipotalamo, hipofizo... Sed mankas al mi la esperanta vorto por tio kio, en aliaj okcidentaj lingvoj, nomiĝas amigdala, amygdala, ktp. Temas pri duopa organ(et)o situanta ĉe la subkorteksa areo, kaj kiu tre utilas por la pra-instinktoj kiaj timo, seksumo, agreso, ktp. 

 Kiel vi eble jam scias, temas pri vorto devenenta el la greka (αμυγδαλή), kiu signifas “migdalo”, ”amando”. Ŝajne -post konsultado- mi vidis ke eĉ en ekzotaj lingvoj tiu sama koncepto-vorto de “migdalo” estas uzata ankaŭ por tiu encerbaj organetoj. Kaj amygdala estas ofte ankaŭ uzata por nomi tiujn migdal-formajn organetojn kiuj troviĝas malantaŭgorĝe (esperante: tonsiloj, hispane: amígdalas). 

 Jen mia demando: Ĉu konvenas uzi la vorton “cerbo-migdalo”; aŭ eble “cerbo-tonsilo“...? Aŭ eble estus pli bone enkonduki la vorton ”amigdalo“ por fari pli facilan distingon...?




(Aldonite al tiu mia artikoleto kelkajn tagojn poste)
 
 Nu, danke al afabla helpo de samideano, fine mi atingis respondon al mia demando. Post aliro al la verko Esperanta medicina terminaro (1979, de la ĉeĥa medicinisto Josef Hradil) mi kontrolis tion, ke la esperanta vorto estas amigdalo. Do, tio ebligas iaman postan eseon mian pri tiu afero.
 




domingo, 15 de mayo de 2022

 Filozofio de la naturo  

 (Je la serĉado/konservado de feliĉo. Skizo por prelego)


Ni ĉiuj havas demandojn pri la senco de nia vivo. Kaj ofte oni ege suferas pro diversaj mensaj kialoj. Tio certe estis mia persona kazo, pro diversaj longaj krizoj de angoro kaj anksio. Post iom da terapioj, medicinaĵoj kaj ĉi-tema studado, mi alvenis al kelkaj konkludoj. Eble ili utilos al aliuloj.

Psikologio estas la scienco kiu studas kaj analizas la penson kaj la konduton. Kvankam en tiu ĉi afero psikologio estas la ĉefa konsiderenda stud-objekto, aliaj branĉoj de scio estas ankaŭ atentendaj . 

Por tion resumi en nur kelkaj vortoj, oni diru ke kutime -surbaze de unu el la naturaj instinktoj pri kiuj oni parolos poste- iu vivulo aliras iun difinitan celon. Se fine tiu celo estas atingita, tio estigos kemian rekompencon fare de la nerva sistemo. Kaj tiu plezuriga rekompenco plifortigos tiun specifan konduton ĵus agitan, kio okazigos ke ĝi ripetiĝu sufiĉe ofte por plibonigi la ekzistadon de la porokaza vivulo. Tiel, direndas, ke la konduto kaj la pensoj de ĉiu ajn homo (fakte de preskaŭ ĉiu ajn vivanta estaĵo) estas determinataj de kelkaj nepraj faktoroj. Jen ili:

1.-  Biologio. 

Pri ĉi tio, menciendas la nervaj sistemoj: 

a) centra: spina mjelo, bulbo, cerebelo, cerbo...
b) periferia: dendritoj, aksonoj, sinapsoj, nervotransigiloj... 
c) aŭtonoma: la bazaj funkcioj de iu korpo (spirado, digesto, korbatoj, ktp) estas sendependaj de la konscio. La ANS konsistas el du partoj: simpata (aktivaj procezoj) kaj parasimpata (inhibaj procezoj).

2.- Kemio.

 Temas pri la elementoj kaj komponaĵoj kiuj trairas nian sangon, limfon, ĉelaron. La plej gravaj estas sendube la ĉirkaŭ sesdek specoj de hormonoj: serotonino, dopamino, adrenalino (nuntempe nomata epinefrino), melatonino, seksaj hormonoj... Sed ankaŭ inkludendas en tiu grupo vitaminoj, glucidoj, lipidoj, protidoj, aminoacidoj. Entute, temas pri kemiaĵoj en kontinuaj procezoj, kie ĉio rilatas iamaniere. Por ekzemplo, melatonino estas proteino (kies kemia formulo estas: C13 H16N2O2).

 3.- Lernado (kaj mallernado). 

La lernaj procezoj estas la ĉefa stud-objekto de la plejmulto el la psikologiaj skoloj (funkciismo, kondutismo, geŝtalto, kogna kaj evolua psikologioj, ktp). Kaj ankaŭ de etologio. 

En tiu ĉi kampo, multaj demandoj stariĝas: ĉu la paradigmo stimulo/reakcio estas tiel grava kiel asertas la kondutisma skolo?; kiamaniere (integre aŭ laŭparte) ni perceptas la realaĵojn?; ĉu spertoj estas ĉiam necesaj en la lerno-procezoj?; kie situas la denaskaj reagoj kiuj ne bezonas specifan lernadon...?

Foje, ankaŭ kelkaj orientaj filozofioj atentas tiujn procezojn pri lernado kaj la eblecon libere decidi. Tiel, la sinteno de taoismo al la akceptado kaj sekvado de la naturaj fluoj estas ekzemplo de tiu atento. Ankaŭ diversaj filozofiaj skoloj tra la historio pritraktas tiun aferon. Mi nur menciu la determinismon de Baruch Spinoza: ĉu homo estas libera por decidi aŭ ĉu homo nur povas sekvi kaj obei la naturajn regulojn? Eble ĉio estas antaŭfiksata de la naturo? Jen temo por alia prelego.

4. Instinktoj. 

Kvankam tio estas fakte parto de la biologiaj elementoj, ilia graveco meritas apartan punkton. Do, estu akceptita tio, ke estas diversaj bazaj biologiaj instinktoj kiuj gvidas ĉiun ajn penson kaj konduton de ĉiu ajn vivanta estaĵo, kaj unuopa kaj kolektiva. Tiuj instinktoj estas: al supervivado, al adaptiĝo al la ĉirkaŭa medio kaj al reproduktiĝo. 

Aldonendas ĉi tie ke la naturo ankaŭ provizas nin per unu rimedo por la atingo de la sukceso en la celoj de tiuj instinktoj. Temas pri la rimedo de la de mi nomata "ŝparvojo", laŭ kiu la plej rekta kaj rapida vojo estas kutime la plej taŭga por alveni al la sukceso en nia ĉiutaga lukto al plu-vivado. Nia menso pli facile (kaj erarige) funkcias per la sistemo de blankaj/nigraj realaĵoj ol per la akceptado de kompleksan gamon de enmezaj grizoj. 

Kaj ne nur okazas tiu dikotomeco. Estas ankaŭ menciende, ke ĉiu decido en nia ĉiutaga vivo alfrontas la dubon inter timo kaj (kon)fido. En tiu ĉi punkto, niaj bazaj instinktoj kutime portas nin pli facile al la areo kie “timo” regas nian konduton. Se oni iom pliprofundiĝas, oni povas konkludi ke tiu tendenco al timo estas la radiko por la plej gravaj kreitaĵoj de la homaro el socia vidpunkto: la avido/neceso por akiri privatan proprieton -kaj enskribi ilin en publikaj registrejoj-, la establo de ĉiuspecaj landlimoj, la konstanta pretigo por defendi sin (armeoj, militoj)... Male, tutcerte, se niaj socioj baziĝus sur la ideo de “konfido”, nia mondo estus tute alia...

Nu, tion ĉion dirite kaj komprenite, jen mia listo de konkludoj por -provi- atingi mensan ekvilibron. (Temas ja pri tre "evidentaj kaj simplaj konkludoj". Tamen, mi pensas ke, tre ofte, plej simplaj konsiloj plej utilas): 
 
1.- Ĉiu ajn okazaĵo havas iun racian sciencan klarigon. Eble oni ne atingos ĝin eltrovi aŭ diveni; sed tamen, estas ja racia eksplikado. Tio implicas, ke nenia taŭga klarigo devenos el tiaj historie gravaj scio-fakoj kiaj religio, juro, metafiziko, historio, superstiĉo. Tiel, multaj timoj malaperos.

2.- Certe, iu speco de fina morto alvenos por ĉio ajn kio ekzistas. Pli aŭ malpli frue. Al ĉio ajn. Eĉ al mi, eĉ al vi, eĉ al ili, eĉ al la steloj... Eĉ se oni preferas interpreti tiun morton kiel "modifon aŭ transformiĝon de stato", aŭ kiel naskiĝilon al aliaj realaĵoj. Foje, eble oni povos prokrasti ĝin; sed foje, tio tute ne eblos. La Naturo ordonos. Ni akceptu. Multaj aliaj timoj malaperos.

3.- Neniu el niaj ĉiutagaj zorgoj meritas nian zorgon ĝis la punkto sur kiu ni -tuj kaj daŭre- senutile malfeliĉiĝas. Tamen, ĉiu homo devas agi, trovi kaj efektivigi la tasko(j)n pere de kiu oni plenumu la ideon pri havigi sencon al sia vivo. Sed tiu plenumado devas esti efektivigata laŭ la taŭga mezuro. La latina poeto Horacio skribis kaj resumis tiun ideon per la aksiomo est modus in rebus. Mi esperantigus tion per "al ĉiu afero, sia nivelo".
 
(Poste, mi iom disvolvos tiun ĉi ideon, subtenante la sintenon favore al minimumismo).

4.- Ĉiu estaĵo en la universo havas sian rolon. Kaj, sufiĉe ofte, okazas ke tiuj roloj estas neakordigeblaj inter ili. Do, kolizioj, luktoj, kaj disputoj okazos. El puraj sciencaj vidpunktoj, tio estas neeviteble. 

5.- Tamen, en la sfero de homaj estaĵoj, eblas establi iun akcepteblan regulon, kiu permesu ĝeneralan pacan kunvivadon. Persone, mi ŝatas la jenan maksimon: Estas pli bone kunlabori ol konkuri. Certe, unua-vide, tiu ĉi aforismo ne atingas la profundan nivelon de ia Kantia “kategoria imperativo”. Tamen mi pensas ke, pere de tiu ideo, ĉiutage konvene aplikita, oni alvenos al altega nivelo de ekvilibro, kaj unuope, kaj tuthomare. Jen aliaj manieroj esprimi la saman ideon: Vivu kaj lasu vivi. Ĝuu kaj lasu ĝui. 

Kaj jen unu lasta konsilo: ni interpretu tion ĉion per iu fleksebla aliro kaj per iu poezia spirito. Do, kvankam konkuro ne estas bona ideo por kunvivado, tamen akcepteblas iom da (pacema) ludo kaj sporto inter homoj. Kaj kvankam ĉio iam mortos, ni pensu ke, tre eble, poezio ĉiam vivos... Do, kial ne ni provu esti poezio, parto de eterna poemo...?


(Pripensis, verkis kaj desegnis: Juan García del Río)
 



(Kelkajn semajnojn poste, mi decidis aldoni tiun sekvan suplementon. Nun, ĉio pli bone konformiĝas)  


Minimumismo bonas

Kaj nun mi eksponu la aldonendan parton kiu kompletigos mian filozofian sintenon fronte al nia vivo. Vidite, ke en mia tria konsilo mi asertis ke “al ĉiu afero, sia nivelo”, mi nun daŭrigas tiun fadenon per la ideo ke “malpli estas pli”. 

Jes ja, tiu frapfrazo estis fasonita de la german-devena arkitekto Ludwig Mies van der Rohe, meze de la pasinta jarcento. Surbaze de tiu ideo, oni devas apudmeti (eĉ forigi) tion, kio utilas al nenio kaj kio, fakte, nur malhelpas pli facilan vivon. 

Mi diru, ke estas aliaj frazoj kiuj ege taŭgas por subteni tiun filozofion. Ekzemple, tiu mia plej ŝatata maksimo estas tiu proponita de la angla mezepoka filozofo Vilhelmo de Okam (nome lex parsimoniae = leĝo de la ŝparo) kiu asertis, ke “pluro ne aldonendas sennecese” (latinlingve: pluralitas non est ponenda sine necessitate). Tiel, la plej simpla solvo estas kutime tiu plej utila. 

Kaj ni ne forgesu la aksiomon uzatan en logiko kaj matematiko, konatan kiel la principo de sufiĉo kaj neceso. Ĉi-kaze, temas eĉ pri nepra metodo, ne nur laŭ-gusta opcia vojo.

Oni devas rimarkigi tion, ke la celo de tiu ĉi filozofio ne estas “uzi preskaŭ nenion”, sed uzi tion, kio necesas por niaj celoj, forigante tion, kio ne utilas al ni. Kaj tiel, pli facila, senpeza kaj plezura vivo atendos nin. Oni provu.

Ni vidu nun kiamaniere kaj en kiuj kampoj oni povos apliki tiun sintenon.


1.- Arkitekturo kaj dekor-arto

Certe en tiuj kampoj la minimumisma propono alportas grandajn avantaĝojn. La kreitaĵoj -ekstere kaj ene de niaj propraj domoj- estos ĉiam pli ĉipaj, facilaj kaj komfortaj. Ĉu eblas pli konvena vojo ol tia?


2.- Ekonomio

En tiu ĉi sfero, la aplikado de minimumismo estigos kelkajn gravajn sekvojn. Ĉu ni estas pretaj por ilin akcepti? Jen tiuj sekvoj:

a) la nivelo de produktiveco kaj komforto en la laborejoj plialtiĝus;
b) malpli da konsumado okazigus la rapidan kolapson de la merkata ekonomia sistemo;
c) tio aŭtomate alportus pli puran naturmedion.

3.- Socia vivo

Ĉi tie, apliki la principojn de minimumismo implicos, ke oni devas serĉi havi malpli da farendaĵoj, malpli da amikoj. Sed pensu ke, aŭtomate, oni havos multe pli da tempo por ripozi kaj sin dediĉi al oniaj plej sopirataj ŝatokupoj. Kaj nia menso sentos sin pli senpeza, pli libera. Ĉu tio ne bonas?

4.- Scienco

La aksiomon pri uzi la plej facilan kaj simplan vojon ene de la scienca sfero mi jam menciis supre, komence de tiu parto de mia ekspono. Sed, ne nur Vihelmo de Okam sed, por ekzemplo, ankaŭ Isaak Njuton kaj Albert Einstein alprenis minimumisman aliron en iliaj esploroj. Jes ja, ili intencis trovi iun solan “universalan fizikan leĝon”, kiu povus komprenigi ĉion, kio ĉirkaŭas nin, kaj surtere kaj kosme. 

Kompreneble, foje okazas ke kompleksaj aferoj bezonas kompleksajn klarigojn. Sed tiel, nur kiam tio estu bezonata.


5.- Lingvistiko

Ĉi tie, Esperanto tute alĝustiĝas. Unue, ĉar la subteno al unu sola internacia lingvo implicas kompletan simpligon de la afero pri “lerni fremdajn lingvojn”. Kial, do, elspezi tro da tempo, tro da peno, tro da mono en afero kio povas esti solvita per tre simpla kaj facila vojo? Estus absurde.

Due, ĉar la gramatika strukturo de Esperanto estas bela specimeno pri kiel ĝismaksimume utiligi la rimedojn kiujn oni disponas. Mi memoras pri la vortoj de Umberto Eco ĉi-rilate, kiam li asertis ke Esperanto surhavas optimimugitan gramatikon.

Cetere, ĉi tie mi devas almenaŭ mencii la planlingvon kreitan de esperantistino Sonja Lang, nome toki pona, kiu nur enhavas ĉirkaŭ 120 vortojn surbaze de tre simpla izol-speca gramatiko. Temas ja pri pura minimumisma aliro al lingvistiko. 


 6.- Literaturo

En tiu ĉi rubriko menciendas mikrorakontoj kaj hajkoj. En ambaŭ kazoj subkuŝas la ideo, ke foje nur kelkaj vortoj sufiĉas por esprimi tion, kion oni bezonas diri por kompletigi iun aferon. Foje, unu frazo, unu proverbo, unu alineo, povas montri pli ol libro enhavanta mil paĝojn. Mi konsilas al vi: provu, gustumu, ĝuu tiajn proponojn (se jam vi ne tion faris antaŭe...)


7.- Filozofio

Fine, ankaŭ tra la historio de filozofio oni povas trovi multajn sintenojn kiuj ege alĝustiĝas al la ideoj subtenataj de minimumismo, kvankam ilia kreintoj tute ne konsciis pri tiu "moderna" modo. Tiel, direndas ke kelkaj antikvaj skoloj (stoikismo, epikurismo, cinikismo) proponis vivmanierojn bazitajn sur simplaj reguloj. Bela ekzemplo estas tiu de Diogeno, la Cinikulo, kiam li decidis ne plu uzi kaj tiam fordoni sian bovlon, kiun li kutime uzis por enmeti kaj trinki akvon ĉe la fontano. Ĉar, iun tagon, li rimarkis ke li povas simple uzi siajn du manojn por fari la saman utilon enhavigi akvon. Kial, do, li devus plu uzi la bovlon? 

Aldone, ene de la diversaj religioj oni trovas proponojn pri simplaj viv-sintenoj. En Azio (de Hindio al Ĉinio) almenaŭ menciendas ĝainismo, budhismo kaj taoismo. Ĉi tie, mi almenaŭ citu unu el tiuj maksimoj de taoismo kiu tre bele montras tian sintenon: “tiu, kiu ne povas esti feliĉa kun malmulto, ankaŭ ne povas esti feliĉa kun multo”. Kaj pli proksime al Eŭropo kaj al la kristana tradicio, ni pensu pri la monaĥoj de multaj ordenoj, kiam ili solene faras la votojn pri obeo, malriĉeco, ĉasteco kaj silento. Kio pli malkomplika kaj humila ol tio? 

Nun mi volas ankaŭ almenaŭ mencii -kaj eventuale pritrakti- la ideon pri frugalitas (modereco): oni manĝu, oni uzu tion, kio la naturo donas al ni kiel kutimajn, normalajn kaj laŭsezonajn  fruktojn (latine: frux-frugis / frugalitas). Ekster tiu mezuro, nia vivo eble malordiĝos...

Fine, du esperantaj proverboj: 

- memoru pri mezuro, en laboro kaj plezuro
- kiu kaptas tro vaste, konservas malmulte



Minimumisma muta-natura desegno mia

-------------------------------------------

Noto: por tiuj kiuj interesiĝis pri tiaj aferoj ĵuse montritaj, celante kompletigi la tutan prezentadon mi tuj almetas ĉi tie la ligilojn al du aliaj artikoloj miaj kiuj multe rilatas al la temoj supre pritraktitaj:


---------------------------------------------------------------------------

Samideane verkis: Juan García del Río Guerrero







jueves, 21 de abril de 2022

Malfermiĝinta pordeto


Kaj jen la pordo malfermiĝis

nun la kaĝo estas liberejo

ho, pasero, birdeto amika,

ĉu vi nun ekflugetos ien for...?


Eble, multaj tion sopiras

certe, homoj tion deziras 

sed, pli bone, mi ĉi tie restu

kvazaŭ estus mi doma flor’


ĉar, kia estas la ekstera mondo?

Mi nur konas vian akompanon

kaj via dolĉa ĉiutaga dorloto

vere plaĉas al mia eta kor’...